Chương 1: Cơ sở lý luận về Công tác xã hội trong hỗ trợ cai nghiện ma túy tại các Cơ sở điều trị Methadone Chương 2: Thực trạng Công tác xã hội trong hỗ trợ cai nghiện ma túy tại các Cơ sở điều trị Methadone ở thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai Chương 3: Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao Công tác xã hội trong hỗ trợ cai nghiện ma túy tại các Cơ sở điều trị Methadone 11 n Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG HỖ TRỢ CAI NGHIỆN MA TÚY TẠI CÁC CƠ SỞ ĐIỀU TRỊ METHADONE 1. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm ma túy 1. Khái niệm Ma túy được đông đảo người dân hiểu và nghĩ gắn liền với một số chất gây nghiện nguy hiểm như: thuốc phiện, cần sa và đặc biệt là heroine.
Tuy nhiên, đây chỉ là cách hiểu chưa đầy đủ, đôi khi chúng ta cũng sử dụng ma túy để gọi những chất gây nghiện hợp pháp khác như là: café, rượu, bia… Theo Luật Phòng, Chống ma túy năm 2000, ma túy được định nghĩa như sau: “Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành” [10]. Cụ thể hơn, trong Bộ luật Hình sự có hiệu lực năm 2000 định nghĩa về ma túy như sau: “Ma tuý bao gồm nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa, cao coca, lá, hoa, quả cây cần sa, quả thuốc phiện khô, quả thuốc phiện tươi, heroine, cocaine, các chất ma tuý khác ở thể lỏng hay thể rắn” [11]. Trên thế giới, ma túy được Liên hợp quốc định nghĩa là: "Ma túy là chất hóa học có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, khi xâm nhập vào cơ thể con người sẽ có tác dụng làm thay đổi tâm trạng, ý thức trí tuệ của con người, làm cho người bị lệ thuộc vào các chất đó, gây nên những tổn thương cho từng cá nhân và cộng đồng. Do vậy, việc sản xuất, vận chuyển, buôn bán, sử dụng các chất đó phải được quy định chặt chẽ trong các văn bản pháp luật và chịu sự kiểm soát của cơ quan bảo vệ pháp luật" [12].
Theo Tổ chức Y Khoa Thế Giới (WHO), ma túy là “chất hoa học sau khi được hấp thu sẽ làm thay đổi chức năng thực thể và tâm lý của người sử dụng”. Từ định nghĩa về ma túy của pháp luật Việt Nam và Liên hợp quốc ta có thể hiểu về Ma túy là các chất khi được đưa vào cơ thể con người nó có tác dụng làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý của người sử dụng, nếu lạm 12 n dụng ma túy, người sử dụng sẽ bị lệ thuộc vào nó và gây tổn thương, nguy hại cho chính người sử dụng và cộng đồng xung quanh. Phân loại Ma túy được phân chia thành nhiều loại dựa những căn cứ khác nhau như: mức độ tác động lên hệ thần kinh, nguồn gốc, mục đích sử dụng… Tuy nhiên, việc phân loại này cũng chỉ mang tính chất tương đối bởi vì việc sử dụng các chất ma túy luôn luôn biến đổi khôn lường, hàng năm đều có thêm nhiều loại ma túy và tiền chất mới được tội phạm ma túy nghiên cứu. Trong khuôn khổ đề tài, liệt kê ra đây 02 cách phân loại phổ biến như sau: * Phân loại theo nguồn gốc Theo tiêu chí này, ma túy được phân chia thành 3 loại: Ma túy có nguồn gốc tự nhiên, ma túy bán tổng hợp và ma túy tổng hợp.
- Ma túy tự nhiên: Đây là các sản phẩm ma túy sớm nhất được con người sử dụng, bắt nguồn từ các cây trồng tự nhiên và các chế phẩm của chúng như thuốc phiện, cần sa và cocain. - Ma túy bán tổng hợp: Đây là các chất ma túy được con người chế từ ma túy tự nhiên với một số chất phụ gia khác, có tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu. Ví dụ: Heroin là một loại ma túy bán tổng hợp được chiết xuất từ cây thuốc phiện, bằng cách chế thuốc phiện với các hóa chất để tạo ra morphine và sau đó kết tủa thành heroin dạng thô. - Ma túy tổng hợp: Đây là các loại ma túy mới được biết đến những năm gần đây, chúng được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ hóa chất như: thuốc lắc, ma túy đá.
* Phân loại theo tác dụng của chất ma túy lên người sử dụng Cách phân loại này dựa trên tác dụng chủ yếu của chất ma túy đến hệ thần kinh trung ương của con người, có thể chia thành 3 loại: - Nhóm thuốc an thần, ức chế hệ thần kinh trung ương: Thuốc phiện, những chất chế ra từ thuốc phiện (heroine, morphine, cocaine, methadone và pethidine) và thuốc ngủ (lumiau, valium, seconau phenobacbital, serepax, 13 n mogadon, seduexen…). Tác động chủ yếu khi sử dụng là buồn ngủ, an thần, yên dịu, giảm nhịp tim, giảm hô hấp… - Nhóm các chất gây kích thích: Bao gồm amphetamine và các dẫn xuất của nó; có tác dụng làm tăng sinh lực, gây hưng phấn, tăng hoạt động của cơ thể, tăng nhịp tim, hô hấp… - Nhóm các chất gây ảo giác: điển hình gồm LSD (Lysergic Acid Diethylamide) hay còn gọi là ma túy gây ảo giác, ecstasy (thuốc lắc). Việc sử dụng các chất này với lượng lớn có thể làm thay đổi nhận thức về hiện tại, về 3 môi trường xung quanh; khiến cho người dùng có thể nghe thấy, nhìn thấy những sự việc không có thật (ảo thanh, ảo giác). Khái niệm nghiện ma túy Trước hết, cần phải hiểu rằng thuật ngữ nghiện không chỉ đề cập đến sự phụ thuộc vào các chất ma túy như là heroin hay cocaine.
Theo Angres DH, Bettinardi-Angres K có nói rằng Nghiện là sự lặp lại liên tục của một hành vi bất chấp hậu quả xấu hoặc theo American Society for Addiction Medicine (2012) có nói về nghiện là sự rối loạn thần kinh để dẫn đến những hành vi bất chấp hậu quả. [14] Viện nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ về lạm dụng ma túy (NIDA) cho rằng nghiện là hình thức nghiêm trọng nhất của một loạt các rối loạn sử dụng chất gây nghiện, và là một bệnh nội khoa do lạm dụng nhiều lần một chất hoặc các chất. NIDA sử dụng thuật ngữ Nghiện như sau: “Nghiện là một rối loạn mãn tính, tái phát đặc trưng bởi tìm kiếm ma túy bắt buộc, tiếp tục sử dụng bất chấp hậu quả có hại và những thay đổi lâu dài trong não[23]. Định nghĩa về nghiện ma túy trên thế giới cũng như Việt Nam đã có nhiều quan điểm.
Theo tổ chức Mayo Clinic, nghiện ma túy được định nghĩa như sau: “Nghiện ma túy còn được gọi là rối loạn sử dụng chất gây nghiện, là một bệnh ảnh hưởng đến não và hành vi của một người và dẫn đến việc không thể kiểm soát việc sử dụng thuốc hoặc thuốc hợp pháp hoặc bất hợp pháp. Các chất như rượu, cần sa và nicotine cũng được coi là ma túy. Khi bạn nghiện, bạn có thể tiếp tục sử dụng thuốc bất chấp tác hại của nó.” 14 n Quan điểm mới về nghiện cho rằng: Nghiện là một bệnh tái phát mạn tính của bộ não và tái phát như các loại bệnh tiểu đường, hen, viêm khớp và tim mạch. Trên cơ sở những luận điểm trên, có thể hiểu về nghiện ma túy là là sự phụ thuộc (hoặc lệ thuộc) của con người vào các chất ma túy, việc đưa một lượng ma túy nhất định vào cơ thể là một nhu cầu thường xuyên và bắt buộc, nó luôn có xu hướng tăng dần liều sử dụng, khi ngừng sử dụng hoặc giảm đáng kể liều lượng sẽ xuất hiện hội chứng cai rất khó chịu, thúc ép con ngưởi phải sử dụng ma túy.
Khái niệm người nghiện ma túy 1. Khái niệm Khai thác thông tin từ website sức khỏe tâm thần HealthyPlace, người nghiện ma túy là người lạm dụng và phụ thuộc về thể chất và tinh thần vào ma túy Theo GS Jon Currie, Giám đốc Viện Nghiên cứu Y học về nghiện và sự biến đổi hệ thần kinh, Bệnh viện Thánh Vincent, Australia trong một phát biểu tại Việt Nam rằng: “Phần đông người ta đều coi lạm dụng ma tuý và nghiện là các vấn đề xã hội, cần giải quyết bằng các giải pháp mang tính xã hội, đặc biệt là hệ thống pháp luật hình sự. Người ta cũng thường cho rằng, người nghiện ma tuý là những người yếu ớt, người xấu, không tự rèn luyện đạo đức hoặc không làm chủ được các hành vi của bản thân”. Tại Việt Nam, Pháp luật đã quy định rất rõ ràng rằng: Người nghiện ma tuý là người sử dụng chất ma tuý, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và bị lệ thuộc vào các chất này.
Đặc điểm sinh, tâm lý- xã hội của người nghiện ma túy Cuộc sống của những người nghiện ma túy bị chi phối bởi nỗi ám ảnh của việc sử dụng ma túy. Nỗi ám ảnh này thường dẫn đến người nghiện thất nghiệp, nghèo đói và vô gia cư. Khi ở trong trạng thái này, họ thường chuyển sang phạm tội để có được chất ma túy. Cũng bởi vì dùng ma túy và phạm tội, cuộc sống của một người nghiện ma túy thường với trung tâm cai nghiện và 15 n nhà tù.
Người nghiện ma túy cũng có xu hướng gặp các vấn đề sức khỏe mãn tính khác, như viêm gan hay nghiêm trọng hơn là HIV. Có quan điểm cho rằng, con người là tổng hòa của 3 yếu tố quan trọng là: Sinh lý, tâm lý và xã hội. Một người nghiện ma túy thì cả 3 yêu tố trên đều bị ảnh hưởng. Nếu xem xét con người là một sự tổng hòa của thể chất, tâm lý và xã hội.
Phần lớn người nghiện ma túy bị tổn thương ở cả ba phương diện trên. Cụ thể: Về sinh lý - thể chất: Người sử dụng ma túy sẽ bị suy giảm sức khỏe, mắc các bệnh như là Viêm gan B, viêm gan C và chiếm đa số trong những người nhiễm HIV/AIDS là người sử dụng ma túy. Về tâm lý: Người nghiện ma túy thường có tâm trạng thất thường (lo âu/trầm cảm, lo lắng về tương lai/hoảng loạn); đôi khi khó hoặc thậm chí không có khả năng để thích ứng với những căng thẳng hoặc cơn giận giữ; có một số người còn có tâm lý sợ hãi bị trả thù, bị truy sát, bị ngược đãi; hoang tưởng, ảo giác; dễ rơi vào trầm cảm và tăng nguy cơ tự hủy hoại bản thân/tự tử.