Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC LẬP DỰ ÁN ĐẦU TƯ TẠI DOANH NGHIỆP 1. Một số vấn đề về dự án đầu tư 1. Khái niệm về đầu tư phát triển Đầu tư là một yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; một bộ phận của hoạt động sản xuất kinh doanh. Các tổ chức, cá nhân đều có quyền tham gia hoạt động đầu tư nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của mình.
Đầu tư tạo ra tài sản mới cho nền kinh tế, làm tăng tiềm lực sản xuất kinh doanh và mọi hoạt động xã hội khác, là điều kiện chủ yếu để tạo việc làm, nâng cao đời sống mọi người dân trong xã hội. Đầu tư phát triển là một phương thức của đầu tư trực tiếp. Hoạt động đầu tư này nhằm duy trì và tạo ra năng lực mới trong sản xuất kinh doanh dịch vụ và sinh hoạt đời sống của xã hội [31]. Đặc điểm hoạt động đầu tư phát triển Thứ nhất, quy mô tiền vốn, vật tư, lao động cần thiết cho hoạt động đầu tư phát triển thường rất lớn.
Vốn này nằm tồn đọng, không vận động, sinh lời trong suốt quá trình đầu tư. Vốn là trong những nhân tố đầu vào quan trọng của quá trình, đầu tư, sản xuất, kinh doanh đặc biệt là với các dự án đầu tư phát triển. Vốn chính là số tiền bỏ ra ban đầu để xây dựng cơ sở vật chất,mua sắm tài sản cố định, máy móc vật tư thiết bị, đào tạo và tuyển dụng nhân lực, bổ xung vốn lưu động, sửa chữa lớn các tài sản cố định và các kết cấu hạ tầng, mua sắm thiết bị, vật tư dự phòng cho sản xuấttạo tiềm lực mới cho nền kinh tế xã hội. Thứ hai, thời kỳ đầu tư kéo dài.
Thời kỳ đầu tư được tính từ khi lập và khởi công thực hiện dự án cho đến khi dự án hoàn thành và đưa vào hoạt động. Tùy vào tính chất và quy mô của dự án, có dự án kéo dài 2, 3 năm, nhưng có những dự án kéo dài tới chục năm. Thời gian đầu tư càng dài ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, nhất là trong điều kiện nền kinh tế hội nhập như hiện nay. 5 Thứ ba, thời kì vận hành các kết quả đầu tư kéo dài.
Thời gian vận hành các kết quả đầu tư được tính từ khi đưa vào hoạt động cho đến khi quyết toán vốn đầu tư và thanh lý tài sản. Trong quá suốt quá trình vận hành các kết quả của đầu tư phát triển chịu tác động cả hai mặt, tích cực và tiêu cực của nhiều yếu tố tự nhiên, chính trị, kinh tế, xã hội. Thứ tư, các thành quả của hoạt động đầu tư phát triển là các công trình xây dựng thường phát huy tác dụng ngay tại nơi nó được tạo dựng nên, do đó, quá trình thực hiện đầu tư cũng chịu ảnh hưởng rất lớn của các nhân tố về tự nhiên, kinh tế, xã hội vùng. Thứ năm, đầu tư phát triển có độ rủi ro cao.
Do quy mô vốn đầu tư lớn, thời kỳ đầu tư kéo dài và thời gian vận hành các kết quả đầu tư cũng kéo dài.nên mức độ rủi ro của hoạt động đầu tư phát triển thường rất cao, nhiều vấn đề phát sinh ngoài dự kiến buộc các nhà quản lý và chủ đầu tư cần phải có khả chỉ năng nhận diện rủi ro cũng như biện pháp khắc phục kịp thời. Khái niệm: Theo Luật đầu tư năm 2005 thì dự án đầu tư là “tập hợp các đề xuất bỏ vốn trung và dài hạn để tiến hành các hoạt động đầu tư trên địa bàn cụ thể, dự án cụ thể trong khoảng thời gian xác định” [31]. Đặc trưng của dự án đầu tư phát triển Đầu tư phát triển có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của một quốc gia, là một lĩnh vực hoạt động nhằm tạo ra và duy trì sự hoạt động của các cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. - Hoạt động đầu tư phát triển có những đặc điểm khác biệt với các loại hình đầu tư khác đó là: - Hoạt động đầu tư phát triển đòi hỏi một số vốn lớn và vốn này nằm khê đọng trong suốt quá trình thực hiện đầu tư.
- Hoạt động đầu tư phát triển là hoạt động có tính chất lâu dài được thể hiện ở thời gian thực hiện đầu tư (thời gian xây dựng công trình của dự án), thời gian cần hoạt động để có thể thu hồi đủ số vốn đã bỏ ra đối với các cơ sở vật chất kỹ thuật 6 phục vụ sản xuất kinh doanh thường đòi hỏi nhiều năm tháng. Do đó, không tránh khỏi sự tác động hai mặt tích cực và tiêu cực của các yếu tố không ổn định về tự nhiên, xã hội, chính trị, kinh tế. - Mọi kết quả và hiệu quả của quá trình thực hiện đầu tư chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố không ổn định theo thời gian và điều kiện địa lý của không gian. - Các thành quả của hoạt động đầu tư phát triển có giá trị sử dụng lâu dài nhiều năm, có khi hàng trăm năm, hàng ngàn năm và thâm chí tồn tại vĩnh viễn như các công trình kiến trúc nổi tiếng thế giới (Kim tự tháp cổ Ai Cập, Angcovat ở Campuchia,…), điều này nói lên giá trị lớn lao của các thành quả đầu tư phát triển.
- Các thành quả của hoạt động đầu tư là các công trình xây dựng sẽ hoạt động ở ngay nơi mà nó được tạo dựng nên. Do đó, các điều kiện về địa lý, địa hình tại đó có ảnh hưởng lớn không chỉ đến quá trình thực hiện đầu tư mà cả quá trình vận hành các kết quả đầu tư sau này. - Dự án có mục đích, mục tiêu rõ ràng: bất kỳ một dự án nào khi triển khai đều phải xác định rõ mục tiêu, các dự án đầu tư phát triển hiện nay mục tiêu trước hết là tạo ra các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, làm việc của con người; sau đó là nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, tăng doanh thu lợi nhuận cho doanh nghiệp, tạo việc làm cho người lao động… - Dự án có chu kỳ phát triển riêng và thời gian tồn tại hữu hạn: tùy thuộc vào tính chất của từng dự án mà có dự án thời gian thực hiện chỉ vài tháng, có dự án là vài năm hoặc lên tới hàng chục năm. Tuy nhiên dự án nào cũng có thời gian tồn tại xác định.
- Dự án có sự tham gia của nhiều bên như: chủ đầu tư, nhà thầu, cơ quan cung cấp dịch vụ trong đầu tư, cơ quan quản lý nhà nước. - Sản phẩm của dự án mang tính chất đơn chiếc, độc đáo: sản phẩm của dự án có thể là 2 nhà máy giống hệt nhau về diện tích, quy mô, kỹ thuật, kiểu dáng tuy nhiên mỗi nhà máy gắn với 1 địa điểm khác nhau tạo nên tính chất đơn chiếc của từng dự án. 7 - Môi trường hoạt động của dự án là “va chạm”, có sự tương tác phức tạp giữa dự án này với dự án khác, giữa bộ phận quản lý này với bộ phận quản lý khác. - Dư án có tính bất định và độ rủi ro cao: tùy theo tính chất dự án mà mỗi dự án có thời gian chuẩn bị, thực hiện và vận hành khác nhau.
Trong quá trình đó, mỗi dự án luôn luôn chịu ảnh hưởng của những yếu tố thường xuyên thay đổi như: chính sách pháp luật của nhà nước, điều kiện tự nhiên, thời tiết, khí hậu… Mọi sự xem xét, tính toán và chuẩn bị này được thể hiện trong việc soạn thảo các dự án đầu tư (lập dự án đầu tư). Có thể nói, dự án đầu tư (được soạn thảo tốt) là kim chỉ nam, là cơ sở vững chắc, là tiền đề cho việc thực hiện các công cuộc đầu tư đạt hiệu quả kinh tế - xã hội mong muốn. Tất cả những đặc trưng trên sẽ chi phối trực tiếp đến công tác lập dự án, trình, thẩm định phê duyệt dự án, tổ chức thực hiện, nghiệm thu, thanh quyết toán và đưa dự án vào vận hành [31]. Vai trò của dự án đầu tư đối với doanh nghiệp Vai trò của dự án đầu tư đối với doanh nghiệp là hoạt động chủ yếu, quyết định sự phát triển và khả năng tăng trưởng của doanh nghiệp.
Trong hoạt động đầu tư, doanh nghiệp bỏ vốn dài hạn nhằm hình thành và bổ sung những tài sản cần thiết để thực hiện những mục tiêu kinh doanh. Hoạt động này được thực hiện tập trung thông qua việc thực hiện các dự án đầu tư. Trong đó, các hoạt động kinh tế đặc thù với các mục tiêu, phương pháp và phương tiện cụ thể để đạt được kết quả tốt nhất. Phản ánh trung thực, chính xác về kết quả nghiên cứu thị trường, môi trường kinh tế – kỹ thuật và môi trường pháp lý, về tình hình tài chính…có thể nói, dự án đầu tư là kim chỉ nam.
Ở giai đoạn chuẩn bị dự án đầu tư xây dựng, dự án cần được thể hiện thông qua Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi của đầu tư xây dựng, Báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng hay Báo cáo kinh tế – kỹ thuật đầu tư xây dựng. - Dự án đầu tư là căn cứ để chủ đầu tư ra quyết định đầu tư, các đơn vị tài trợ vốn ra quyết định tài trợ vốn, các đơn vị khác tham gia hợp tác đầu tư, liên doanh liên kết. - Dự án đầu tư là căn cứ để doanh nghiệp thực hiện đầu tư, tổ chức vận hành kết quả đầu tư. 8 - Dự án đầu tư còn là cơ sở để xin giấy phép đầu tư, xin ưu đãi của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.
Chu kỳ dự án đầu tư Chu kỳ của dự án đầu tư là các giai đoạn mà một dự án phải trải qua bắt đầu từ khi dự án mới chỉ là ý đồ đến khi dự án được hoàn thành chấm dứt hoạt động. Chu kỳ của dự án được minh họa theo sơ đồ sau đây: Ý đồ về Ý đồ Chuẩn Thực SX DA bị đầu hiện KD DA đầu tư DV đầu tư tư mới Chu kỳ một dự án đầu tư được thể hiện thông qua 3 giai đoạn chính: giai đoạn tiền đầu tư (Chuẩn bị đầu tư), giai đoạn đầu tư (Thực hiện đầu tư) và giai đoạn vận hành các kết quả đầu tư (vận hành, khai thác), mỗi giai đoạn lại được chia làm nhiều bước như sau: Giai đoạn chuẩn bị đầu tư: Để đảm bảo chất lượng của công tác chuẩn bị đầu tư cần thiết phải quan tâm đầy đủ đến từng nội dung của công tác này.