MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Quyết định đầu tư là một trong những quyết định tài chính quan trọng nhất quyết định đến sự tồn tại và phát triển trong dài hạn của doanh nghiệp (DN) nói riêng và nền kinh tế nói chung. Đặc trưng của hoạt động đầu tư dài hạn là sử dụng nguồn lực tài chính to lớn, thời gian triển khai và vận hành dự án đầu tư kéo dài, gắn liền với nhiều loại rủi ro, bao gồm cả rủi ro vĩ mô và rủi ro nội tại của DN. Chính vì vậy, trước khi thực hiện đầu tư, DN cần thực hiện tốt hoạt động thẩm định nhằm thực sự lựa chọn được những dự án đầu tư hiệu quả, góp phần làm gia tăng giá trị DN cũng như mang lại lợi ích kinh tế xã hội cho đất nước.
Thực tế trong giai đoạn qua, đã có nhiều dự án khi triển khai không đạt hiệu quả, mà nguyên nhân là ngay từ khâu thẩm định dự án ban đầu đã có nhiều thiết sót, dẫn tới thiệt hại to lớn cho ngân sách nhà nước. Tổng công ty (TCT) Trực thăng Việt Nam là một DN 100% vốn nhà nước trực thuộc Bộ Quốc phòng có quy mô lớn, có vị trí dẫn đầu trong ngành bay dịch vụ bằng trực thăng không chỉ ở Việt Nam, mà còn cả ở khu vực Đông Nam Á. Trong những năm qua TCT đã và đang thực hiện nhiều dự án đầu tư, sử dụng nguồn vốn rất lớn và tập trung trên một số lĩnh vực kinh doanh chủ lực. Quá trình đầu tư này đã thu được một số kết quả tích cực như giúp TCT tăng trưởng mạnh về quy mô tài sản (giá trị đội máy bay), hoàn thiện chuỗi giá trị ngành dịch vụ trực thăng, một số dự án thực sự phát huy được hiệu quả kinh tế cao, gia tăng lợi nhuận cho TCT cũng như thu ngoại tệ về cho đất nước.
Tuy nhiên quá trình đầu tư của TCT cũng bộc lộ một số tồn tại như: Đầu tư dàn trải trên nhiều lĩnh vực và một số lĩnh vực không có lợi thế cạnh tranh, một số dự án không phát huy hiệu quả, quá trình thẩm định, đánh giá hiệu quả dự án đầu tư còn sơ sài góp phần dẫn tới hiệu quả kinh doanh của TCT suy giảm trong giai đoạn gần đây, cho thấy chất lượng công tác thẩm định tài chính dự án đầu tư còn một số hạn chế. 2 Chính vì vậy, nâng cao chất lượng thẩm định tài chính (TĐTC) dự án đầu tư là một yêu cầu bức thiết, nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư cũng như hiệu quả kinh doanh của TCT. Xuất phát từ thực trạng trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Nâng cao chất lượng thẩm định tài chính dự án đầu tư dài hạn của Tổng công ty Trực thăng Việt Nam”. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Luận án được nghiên cứu nhằm mục đích nâng cao chất lượng công tác TĐTC các dự án đầu tư dài hạn của TCT Trực thăng Việt Nam.
Để thực hiện mục đích này, luận án hướng đến việc giải quyết ba nhiệm vụ sau đây: - Thứ nhất, nghiên cứu một cách có hệ thống cơ sở lý luận về TĐTC và chất lượng TĐTC đối với dự án đầu tư dài hạn, các nghiên cứu quốc tế về chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho các DN Việt Nam. - Thứ hai, Làm rõ tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn tại TCT Trực thăng Việt Nam thông qua bảng hỏi và thang đo Linkert, phân tích thực trạng và chỉ rõ những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân trong công tác TĐTC dự án đầu tư dài hạn của TCT, từ đó đánh giá chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn của TCT. - Thứ ba, đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ và khả thi để nâng cao chất lượng TĐTC các dự án đầu tư dài hạn của TCT Trực thăng Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: - Đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn của DN, trong đó lấy các dự án đầu tư dài hạn của TCT Trực thăng Việt Nam là mẫu nghiên cứu.
- Phạm vi về thời gian nghiên cứu: Công tác TĐTC các dự án đầu tư dài hạn tại TCT Trực thăng Việt Nam trong khoảng thời gian từ 2011-2021. Định hướng giải pháp gắn với Chiến lược sản xuất kinh doanh, chiến lược đầu tư của TCT trong giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn 2030 cũng như khắc phục các tồn tại ảnh hưởng tới chất lượng TĐTC DAĐTDH của TCT. 3 - Phạm vi về không gian nghiên cứu: Luận án phân tích chất lượng TĐTC các dự án đầu tư dài hạn tại TCT Trực thăng Việt Nam, không phân tích chất lượng TĐTC dự án đầu tư tại các cơ quan thẩm định dự án của Bộ Quốc phòng. Những vấn đề luận án cần tập trung nghiên cứu giải quyết a- Làm rõ nội hàm của chất lượng TĐTC dự án đầu tư: từ khái niệm, tiêu chí đánh giá, các nhân tố ảnh hưởng.
b- Đánh giá thực trạng chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn của TCT Trực thăng Việt Nam, chỉ ra những kết quả đã đạt được, những hạn chế và nguyên nhân dẫn đến hạn chế, kiểm định tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng TĐTC. c- Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn của TCT Trực thăng Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp chủ đạo và xuyên suốt được sử dụng trong luận án là phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lê nin. Các vấn đề nghiên cứu được xem xét, giải quyết từ lý luận đến thực tiễn với quan điểm lịch sử, cụ thể.
Bên cạnh đó, NCS sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua việc đặt câu hỏi và thực hiện điều tra thực tế về thực trạng TĐTC dự án đầu tư dài hạn tại TCT Trực thăng Việt Nam và một số DN trong nền kinh tế có điều kiện tương đồng với TCT (cùng thuộc Bộ Quốc phòng hoặc có vốn nhà nước chiếm chủ đạo, cùng có quy trình thẩm định dự án đầu tư tương tự như TCT) với các kỹ thuật như: điều tra qua bảng hỏi, phỏng vấn sâu chuyên gia, quan sát, thu thập, kiểm tra các tài liệu do đối tượng khảo sát cung cấp. NCS cũng đồng thời sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng như so sánh, phân tích, tổng hợp số liệu, đánh giá kết quả khảo sát, thang đo Linker để từ đó đánh giá toàn diện các khía cạnh về chất lượng TĐTC dự án đầu tư dài hạn tại TCT Trực thăng Việt Nam. Luận án cũng sử dụng các phương pháp tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa để khái quát những vấn đề lý luận về chất lượng TĐTC dự án đầu tư, phân tích, làm rõ những tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng. 4 Phương pháp thu thập dữ liệu - Nguồn số liệu sơ cấp: NCS xây dựng bảng câu hỏi điều tra khảo sát, nội dung khảo sát tập trung vào: các phương pháp, nội dung mà DN đang sử dụng để TĐTC DAĐTDH; công tác tổ chức thẩm định; công tác phối hợp giữa các bộ phận chuyên môn và bộ phận tài chính trong việc ra kết quả thẩm định; vai trò của lãnh đạo DN đối với chất lượng TĐTC dự án; đánh giá xem DN có xây dựng hệ thống chính sách, thủ tục và quy trình quản lý chất lượng TĐTC DAĐTDH; đánh giá tính cấp thiết của việc kiểm toán quyết toán dự án hoàn thành, đánh giá hiệu quả dự án sau khi đưa dự án vào vận hành; đánh giá tác động của chất lượng nguồn nhân lực tới chất lượng TĐTC DAĐTDH… Đối tượng thực hiện phỏng vấn là các cán bộ trực tiếp cũng như các nhân sự có liên quan tới công tác TĐTC DAĐTDH tại TCT Trực thăng Việt Nam và một số DN tại Việt Nam để so sánh và đánh giá mức độ tương quan, NCS cũng phỏng vấn trực tiếp 05 chuyên gia có nhiều kinh nghiệm về TĐTC DAĐTDH hiện đang công tác tại các công ty tư vấn thẩm định, quản lý dự án để từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm nghiên cứu áp dụng trong việc nâng cao chất lượng thẩm định.
- Nguồn số liệu thứ cấp: bao gồm các báo cáo tài chính, báo cáo kế hoạch SXKD, báo cáo tổng quyết toán hàng năm, đề án tái cơ cấu, chiến lược sản xuất kinh doanh - chiến lược đầu tư của TCT Trực thăng Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021 và định hướng tới 2025 tầm nhìn 2030; hồ sơ các dự án, báo cáo thẩm định dự án của Ban thẩm định và báo cáo thẩm định của Phòng Tài chính Kế toán TCT, các quy chế quy định nội bộ của TCT về phân cấp ủy quyền, quy chế quản lý đầu tư, các báo cáo định kỳ giám sát tình hình đầu tư, đấu thầu, đánh giá kết quả dự án sau khi hoàn thành đưa vào sử dụng… Ngoài ra, luận án còn tham khảo một số thông tin, số liệu thứ cấp trên các phương tiện thông tin đại chúng, luận án, luận văn, các sách, tạp chí, các website… Phương pháp nghiên cứu định lượng: Nghiên cứu định lượng nhằm đo lường các biến số và mối quan hệ giữa các biến số trong mô hình nghiên cứu đã đề xuất các yếu tố ảnh hưởng đến chất 5 lượng TĐTC DAĐTDH. Với dữ liệu thu thập được, nghiên cứu định lượng góp phần làm rõ mục tiêu nghiên cứu của luận án. Nghiên cứu định lượng được thực hiện thông qua quá trình khảo sát bằng Bảng câu hỏi chính thức. Đối tượng khảo sát là các cán bộ làm việc tại TCT và các nhân sự có liên quan đến công tác TĐTC DAĐTDH tại TCT Trực thăng Việt Nam nói riêng và một số doanh nghiệp có vốn nhà nước tương tự TCT nói chung.
Một số đặc điểm chung được đề cập bao gồm: Giới tính, độ tuổi, thâm niên công tác, học vấn, vị trí công tác, đơn vị đang làm việc. Riêng phần đánh giá các nhân tố tác động tới chất lượng TĐTC DAĐTDH, Thang đo sử dụng là Thang đo Likert, từ: 1 - Hoàn toàn không đồng ý; 2 - Không đồng ý; 3 - Trung lập; 4 - Đồng ý; 5 - Hoàn toàn đồng ý. Do dịch bệnh Covid 19 và điều kiện công tác nên NCS thu thập dữ liệu khảo sát thông qua hai cách: Phỏng vấn trực tiếp và gửi bảng hỏi qua mail. Mẫu nghiên cứu Theo Bollen (1989) dẫn trong Cao Hào Thi & Swierczek (2010), tỷ lệ mẫu trên mỗi biến quan sát phải đảm bảo tối thiểu là 5:1.