CHƯƠNG 1 - NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN VỀ CỔNG DỮ LIỆU MỞ 1.1 Tổng quan về Dữ liệu mở 1.1 Khái niệm Dữ liệu mở Dữ liệu mở (Open Data) được định nghĩa là dữ liệu số với đặc tính sẵn có và quyền truy cập mở; có thể tái sử dụng và phân phối lại; có thể truy cập quy mô toàn cầu với các giấy phép dữ liệu cụ thể [1]. Dữ liệu mở là một lĩnh vực nghiên cứu hoặc “chiến lược” khuyến khích các tổ chức phát hành dữ liệu khách quan, thực tế và không dành riêng cho cá nhân nào, được tạo ra hoặc thu thập thông qua việc cung cấp các dịch vụ công, cho bất kỳ ai, với khả năng hoạt động, tích hợp xa hơn và không có bất kỳ hạn chế nào về bản quyền. Thông thường, dữ liệu mở là nhóm dữ liệu thống kê định kỳ về sức khỏe cộng đồng, môi trường, giáo dục. Và nhóm dữ liệu này có nhiệm vụ phục vụ cho việc phát triển chung của cộng đồng.
Khái niệm dữ liệu mở không phải là mới, nhưng một định nghĩa được chính thức hóa là lại tương đối mới. Về mặt khái niệm, dữ liệu mở như một hiện tượng biểu thị rằng dữ liệu của chính phủ nên có sẵn cho bất kỳ ai có khả năng phân quyền lại dưới bất kỳ hình thức nào mà không có bất kỳ hạn chế nào về bản quyền. [4] Một định nghĩa nữa là định nghĩa mở có thể được tóm tắt trong tuyên bố rằng “Một phần dữ liệu được mở nếu bất kỳ ai có thể tự do sử dụng, sử dụng lại và phân quyền lại nó – tối đa chỉ tuân theo yêu cầu thuộc tính hoặc chia sẻ -alike. “[5] Các định nghĩa khác, bao gồm” Dữ liệu mở là dữ liệu mà bất kỳ ai cũng có thể truy cập, sử dụng hoặc chia sẻ “, có một phiên bản ngắn có thể truy cập của định nghĩa nhưng tham khảo định nghĩa chính thức.
[6] Dữ liệu mở có thể bao gồm tài liệu phi văn bản như bản đồ, bộ gen, hợp chất hóa học, công thức toán học và khoa học, dữ liệu y tế, thực hành, khoa học sinh học và đa dạng sinh học. Các vấn đề thường nảy sinh vì những thứ này có giá trị thương mại hoặc có thể được tổng hợp lại thành những tác phẩm có giá trị. Việc truy cập 6 hoặc sử dụng lại dữ liệu được kiểm soát bởi các tổ chức, cả công lập và tư nhân. Việc kiểm soát có thể thông qua các hạn chế truy cập, giấy phép, bản quyền, bằng sáng chế và các khoản phí để truy cập hoặc sử dụng lại.
Những người ủng hộ dữ liệu mở cho rằng những hạn chế này là đi ngược lại lợi ích chung và những dữ liệu này nên được cung cấp mà không bị hạn chế hoặc tính phí. Ngoài ra, điều quan trọng là dữ liệu có thể được sử dụng lại mà không cần xin phép thêm, mặc dù các hình thức sử dụng lại có thể được kiểm soát bởi giấy phép. Tóm lại, Dữ liệu mở là dữ liệu mà bất kỳ ai cũng có thể tự do sử dụng, phân phối lại mà không cần phải xin phép, nhưng phải ghi nhận nguồn: Dữ liệu mở có tính năng quan trọng và khả năng tiếp cận, sẵn sàng sử dụng như là các yêu cầu về dữ liệu mà máy có thể đọc được. Ba tính năng đặc trưng của một dữ liệu mở đó là Tính sẵn có và quyền truy cập; Tái sử dụng và quyền truy cập; Sự tham gia toàn cầu.2 Các đặc điểm của một dữ liệu mở Một dữ liệu mở có ba đặc điểm đặc trưng nhất đó là: Tính sẵn sàng và sự truy cập: Dữ liệu phải là sẵn sàng một cách tổng thể và không nhiều hơn chi phí tái sinh hợp lý, được tải về qua Internet.
Dữ liệu đó cũng phải là sẵn sàng ở dạng thuận tiện và có khả năng tùy biến được. Tái sử dụng và phân phối lại: Dữ liệu đó phải được cung cấp theo các điều khoản cho phép sử dụng lại và phân phối lại, bao gồm cả việc trộn lẫn với các tập hợp dữ liệu khác. Sự tham gia toàn cầu: Mọi người phải có khả năng sử dụng, sử dụng lại và phân phối lại. Không có sự phân biệt giữa các lĩnh vực của đời sống hoặc giữa con người hoặc các nhóm người.
Ví dụ, không được phép có các hạn chế “phi thương mại” làm cản trở sử dụng 'thương mại', hoặc các hạn chế sử dụng cho các mục đích nhất định (kiểu như hạn chế chỉ được sử dụng trong lĩnh vực giáo dục).3 Lợi ích của Dữ liệu mở Dữ liệu mở được coi là một cơ hội. Tiềm năng của nó là rất lớn, mang lại cho các nhà nghiên cứu, người dân, công ty và các bên liên quan khác nhiều lợi ích [7]. Trên thực tế, những lợi ích của dữ liệu mở gắn liền với phạm vi của tính mở [8]. 7 Sử dụng dữ liệu mở, các công ty tư nhân có thể tiếp cận và tương tác với khách hàng của họ tốt hơn.
Chính sách dữ liệu mở có thể mang lại ba lợi thế “lớn”. Thứ nhất, nó có thể mang lại thông tin phân tán để người dùng có thể truy cập dữ liệu từ một kho lưu trữ duy nhất; Thứ hai, người dùng có thể sử dụng dữ liệu ở các định dạng khác nhau và nhúng vào trang web của người dùng với tính năng cập nhật liên tục và tự động, và dữ liệu trực quan hơn; Thứ ba, dữ liệu được cung cấp dưới dạng định dạng chuẩn để truyền cảm hứng cho các bên thứ ba phát triển ứng dụng thông qua trực quan hóa và kết hợp. Dữ liệu mở cho phép Chính phủ điều hành, tạo ra sự sáng tạo trong kinh doanh, dịch vụ cung cấp giá trị xã hội và thương mại: Là chìa khoá để nâng cao chất lượng dịch và cuộc sống; đẩy nhanh tiến độ lan truyền các dịch vụ kỹ thuật số trên web và nền tảng di động; trao quyền và thu hút sự tham gia của người dân là đầu vào cho nghiên cứu và giáo dục. Dữ liệu mở giúp Chính phủ cải thiện được tính minh bạch và công khai vì người dân có thể dễ dàng tìm được các thông tin cần thiết để so sánh, đối chiếu; cho phép tiếp cận các thông tin, dữ liệu sẽ tạo điều kiện cho người dân thực hiện được quyền dân chủ và tham gia quản lý.
Ngoài ra cũng giảm được chi phí, tăng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp, tổ chức, cơ quan và cá nhân. Khi các dữ liệu được công khai, được mở, các trường đại học, nhà khoa học, các công ty, nhà báo… sẽ xử lý, phân tích và đạo ra những ứng dụng, dịch vụ mới, hữu dụng. Ví dụ như những ứng dụng về giao thông, du lịch, giáo dục… [9] Trên thực tế, Dữ liệu mở mang lại rất nhiều lợi ích, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế và khoa học thông qua sự thuận tiện hơn khi tiếp cận các thông tin hợp nhất từ nhiều kho dữ liệu khác nhau. Khi các dữ liệu được hệ thống hoá, chuẩn hoá, chia sẻ dữ liệu công khai, việc xây dựng chính sách và quản lý hành chính công cũng sẽ thuận tiện hơn, nâng cao được sự hợp tác giữa các tổ chức nhà nước.
Đặc biệt, việc sử dụng dữ liệu mở, công bố các dữ liệu công cũng giúp bộ máy hành chính lấy được niềm tin từ người dân. Từ đó nâng cao việc huy động nguồn nhân lực cho các hoạt động kinh tế, văn hoá và xã hội. 8 Riêng đối với giáo dục, dữ liệu mở giúp cho phụ huynh, học sinh truy cập tức thì, không giới hạn về không gian, thời gian. Các trường có thể theo dõi, khảo sát năng lực của học sinh thông qua nhiều môn học khác nhau, từ đó phát triển các giải pháp phù hợp nhằm hỗ trợ học viên.4 Các loại hình dữ liệu mở Có nhiều loại hình dữ liệu mở được phân loại dựa trên cách thức thu thập, xử lý và chia sẻ dữ liệu.
Sau đây là một số loại hình open data phổ biến: - Dữ liệu nguồn mở (Open Source Data): Đây là dữ liệu được tạo ra từ các nguồn phần mềm mở chia sẻ hoặc đã được giấy phép cho việc sử dụng miễn phí và phát triển. - Dữ liệu thống kê và báo cáo (Statistical and Reporting Data): Đây là các dữ liệu liên quan đến số liệu thống kê, thông tin báo cáo và dữ liệu trong các báo cáo cá nhân hoặc tổ chức. - Dữ liệu khoa học (Scientific Data): Đây là các dữ liệu liên quan đến nghiên cứu khoa học và dữ liệu từ các phép đo thực nghiệm, từ các phương tiện giám sát v. - Dữ liệu người dùng (User-generated Data): Đây là các dữ liệu được tạo ra bởi người dùng như đánh giá sản phẩm, bình luận, hoặc chia sẻ trên các mạng xã hội.
- Dữ liệu môi trường (Environmental Data): Các dữ liệu liên quan đến môi trường, bao gồm thông tin về khí hậu, độ ô nhiễm, độ ẩm, mực nước biển, v. - Dữ liệu về luật pháp (Legal Data): Các dữ liệu về các luật lệ, quy định pháp luật và các văn bản quy phạm pháp luật. - Dữ liệu văn hóa và giáo dục (Cultural and Educational Data): Dữ liệu liên quan đến các nền văn hóa khác nhau, bao gồm tác phẩm nghệ thuật, sách vở, bài giảng và các tài liệu giáo dục. - Dữ liệu địa lý (Geographic Data): Các thông tin liên quan đến địa lý, bao gồm bản đồ, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và dữ liệu về địa hình.2 Tổng quan về Cổng dữ liệu mở 1.1 Cổng dữ liệu mở là gì? Cổng dữ liệu mở (Open Data Portal) là một trang web hoặc một nền tảng trực tuyến được quản lý bởi chính phủ, tổ chức phi lợi nhuận hoặc tổ chức khác, nhằm cung cấp truy cập công khai và thuận tiện đến dữ liệu mở.
Trong cổng dữ liệu mở, người dùng có thể tìm kiếm, xem, tải xuống và sử dụng các tập dữ liệu mở được công bố theo các điều khoản giấy phép cụ thể. Mục tiêu chính của cổng dữ liệu mở là thúc đẩy sự minh bạch, quyền truy cập và sử dụng thông tin dễ dàng đối với công chúng, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng. Cổng dữ liệu mở cung cấp một cơ sở dữ liệu trực tuyến chứa các tập dữ liệu có thể được sử dụng tự do và tái sử dụng để phân tích, nghiên cứu, xây dựng ứng dụng, hay chỉ đơn giản là để hiểu rõ hơn về các vấn đề và hiện tượng xã hội, kinh tế, môi trường và khoa học.