Luận văn thạc sĩ về cơ sở khoa học cho việc sử dụng đất bền vững tại huyện Krông Buk, Đắk Lắk

Luận văn thạc sĩ phân tích cơ sở khoa học cho việc sử dụng đất bền vững tại huyện Krông Buk, Đắk Lắk với sự tham gia của cộng đồng.

• Người hướng dẫn: TS. HÀ QUANG KHẢI
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nông Nghiệp Và Phát Triển Nông Thôn
• Đề tài: Cơ Sở Khoa Học Cho Sử Dụng Đất Bền Vững Tại Huyện Krông Buk, Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Đắk Lắk

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới

Tóm tắt

I. Tổng quan về cơ sở khoa học cho sử dụng đất bền vững tại huyện Krông Buk

Huyện Krông Buk, Đắk Lắk, là một trong những khu vực có tiềm năng lớn về nông nghiệp và tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng các phương pháp sử dụng đất bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng suất sản xuất nông nghiệp. Cơ sở khoa học cho việc này bao gồm các nghiên cứu về quản lý đất đai, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của huyện Krông Buk

Huyện Krông Buk có diện tích tự nhiên khoảng 26.013 ha, với địa hình đa dạng và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với nhiều loại cây trồng như cà phê, hồ tiêu và cây ăn trái. Tuy nhiên, việc quản lý đất đai còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng suy thoái đất.

1.2. Tầm quan trọng của việc sử dụng đất bền vững

Sử dụng đất bền vững giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, duy trì hệ sinh thái và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Việc áp dụng các phương pháp canh tác hợp lý sẽ giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo an ninh lương thực.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý đất đai tại Krông Buk

Mặc dù huyện Krông Buk có nhiều tiềm năng, nhưng việc quản lý đất đai vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như xói mòn đất, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Cần có các giải pháp hiệu quả để khắc phục những thách thức này.

2.1. Tình trạng xói mòn và suy thoái đất

Xói mòn đất là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại Krông Buk, do việc canh tác không hợp lý và thiếu biện pháp bảo vệ đất. Điều này dẫn đến giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Ô nhiễm môi trường và tác động của biến đổi khí hậu

Ô nhiễm môi trường do sử dụng hóa chất trong nông nghiệp và biến đổi khí hậu đang làm gia tăng áp lực lên tài nguyên đất. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu để đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Phương pháp quản lý đất bền vững tại huyện Krông Buk

Để đạt được mục tiêu sử dụng đất bền vững, huyện Krông Buk cần áp dụng các phương pháp quản lý đất hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm quy hoạch sử dụng đất, áp dụng công nghệ sinh thái và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường.

3.1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý

Quy hoạch sử dụng đất cần được thực hiện dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc phân vùng đất cho các mục đích khác nhau sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường.

3.2. Ứng dụng công nghệ sinh thái trong nông nghiệp

Công nghệ sinh thái giúp cải thiện chất lượng đất và tăng năng suất cây trồng. Việc áp dụng các biện pháp như canh tác hữu cơ, trồng cây che phủ và sử dụng phân bón sinh học sẽ giúp bảo vệ đất và môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Krông Buk

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp sử dụng đất bền vững tại Krông Buk đã mang lại kết quả tích cực. Các mô hình canh tác mới đã giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường.

4.1. Mô hình canh tác bền vững

Các mô hình canh tác bền vững đã được triển khai tại nhiều địa phương trong huyện, giúp cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm. Những mô hình này cũng góp phần bảo vệ tài nguyên đất và môi trường.

4.2. Kết quả từ các dự án nghiên cứu

Các dự án nghiên cứu về quản lý đất đai và phát triển bền vững đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện điều kiện sống của người dân và bảo vệ môi trường. Những kết quả này cần được nhân rộng và áp dụng rộng rãi.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sử dụng đất bền vững tại Krông Buk

Việc sử dụng đất bền vững tại huyện Krông Buk là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và người dân để thực hiện các giải pháp hiệu quả. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và áp dụng các công nghệ mới.

5.1. Tăng cường nhận thức cộng đồng về sử dụng đất bền vững

Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của sử dụng đất bền vững là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về các phương pháp canh tác bền vững.

5.2. Đề xuất các chính sách hỗ trợ phát triển bền vững

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương để khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp sử dụng đất bền vững. Các chính sách này nên bao gồm hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và đào tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên đất đai đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển kinh tế xã hội và cân bằng sinh thái, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên nơi đất đỏ vàng chiếm tới 86,5% tổng diện tích tự nhiên toàn vùng. Huyện Krông Buk thuộc tỉnh Đắk Lắk là địa bàn chiến lược nhưng đang phải đối mặt với áp lực môi trường và xã hội vô cùng nặng nề. Tỷ lệ gia tăng dân số cơ học tại địa phương từng đạt mức kỷ lục xấp xỉ 4% mỗi năm, chủ yếu do làn sóng di cư tự do gắn liền với thời kỳ bùng nổ giá nông sản như cà phê, hồ tiêu và điều. Tình trạng chuyển nhượng đất trái phép, tập quán canh tác nương rẫy du canh truyền thống kết hợp việc bóc lột đất triệt để không có thời gian nghỉ đã khiến cấu trúc đất bị phá vỡ nghiêm trọng.

Nghiên cứu được triển khai tập trung tại 3 xã vùng cao đặc biệt khó khăn gồm Cư Né, Cư Pơng và Ea Drông với tổng diện tích tự nhiên 26.013 ha. Khu vực này có địa hình đồi núi dốc phân cắt mạnh, lượng mưa trung bình hàng năm đạt 1.530,7 mm nhưng phân bổ bất đối xứng khi 85% lượng mưa dồn vào 6 tháng mùa mưa, dẫn đến tình trạng xói mòn rửa trôi lớp đất mặt màu mỡ. Ngược lại, mùa khô kéo dài khiến mực nước ngầm tụt sâu từ 1,4 m đến 2,0 m, gây khô hạn trên 205 ha cây trồng và làm sụt giảm 20% đến 30% năng suất cà phê.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc nhằm xây dựng phương án sử dụng đất bền vững có sự tham gia của cộng đồng địa phương, dung hòa mối quan hệ giữa nhóm dân tộc thiểu số bản địa Êđê và người di cư. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa kinh tế xã hội to lớn, cung cấp mô hình thực nghiệm giúp gia tăng hệ số che phủ rừng, nâng cao thu nhập bình quân của nông hộ từ mức 19,5 triệu đồng mỗi năm và bảo vệ tính bền vững của hệ sinh thái đất dốc vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của các lý thuyết quản lý tài nguyên và nông lâm học hiện đại. Trước hết là Lý thuyết quản lý và quy hoạch sử dụng đất bền vững của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc ban hành năm 1990 và 1993, nhấn mạnh việc tích hợp đồng thời ba trụ cột: an ninh môi trường sinh thái, tính thích ứng xã hội và hiệu quả tài chính kinh tế. Đề tài vận dụng khung quy hoạch 4 câu hỏi định hướng của nhóm chuyên gia quốc tế năm 1985 kết hợp mô hình phân cấp quy hoạch của Dent năm 1988 nhằm gắn kết kế hoạch sử dụng đất cấp vi mô tại xã, thôn buôn với định hướng vĩ mô của quốc gia.

Bên cạnh đó, lý thuyết canh tác nông lâm kết hợp trên đất dốc được áp dụng sâu sắc, điển hình là bộ công nghệ canh tác đất nông nghiệp dốc nổi tiếng từ Philippines bao gồm: mô hình SALT 1 dành cho đất nông lâm kết hợp với tỷ lệ 75% nông nghiệp và 25% lâm nghiệp; mô hình SALT 2 nông lâm súc tích hợp; và mô hình SALT 3 với tỷ lệ 60% lâm nghiệp kết hợp 40% nông nghiệp bền vững. Song song đó, các khái niệm then chốt như hệ thống sử dụng đất, kiến thức bản địa trong quản lý tài nguyên, chu trình canh tác nương rẫy luân hồi khép kín và tính dễ tổn thương của đất nhiệt đới ẩm được chuẩn hóa làm nền tảng phân tích. Đề tài cũng kế thừa các cơ sở pháp lý trọng yếu gồm Luật Đất đai năm 1993, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 1991, cùng hệ thống Nghị định 02/CP năm 1994, Nghị định 01/CP năm 1995 và Nghị định 163/1999/NĐ-CP về giao đất giao rừng cho hộ gia đình sử dụng ổn định lâu dài.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kết hợp chặt chẽ giữa số liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa. Số liệu thứ cấp bao gồm hồ sơ địa chính, số liệu khí tượng thủy văn trạm Buôn Hồ trong nhiều thập kỷ, bản đồ thổ nhưỡng tỷ lệ 1/25.000 của Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua quy trình điều tra đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia và đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân theo phương pháp luận của Robert Chambers.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định với quy mô đại diện gồm 350 phiếu điều tra nông hộ tại 3 xã trọng điểm, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên dựa trên các tiêu chí: thành phần dân tộc, vị trí địa hình và mức độ thu nhập của hộ gia đình. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh trung thực sự khác biệt về tập quán canh tác giữa đồng bào Êđê bản địa chiếm trên 85% dân số và người Kinh di cư. Quá trình thu thập dữ liệu hiện trường sử dụng kỹ thuật đi tuyến lát cắt không gian thể hiện đầy đủ các dạng địa hình từ đỉnh đồi xuống thung lũng tụ thủy, lập ma trận cho điểm từ 0 đến 10 điểm để đánh giá lựa chọn cây trồng vật nuôi, cùng biểu đồ lịch mùa vụ 12 tháng phân tích thời tiết và lao động. Dữ liệu kinh tế được phân tích định lượng bằng phần mềm chuyên dụng qua phương pháp phân tích tài chính động, xác định các chỉ số giá trị hiện tại thuần, tỷ suất hoàn vốn nội bộ, tỷ số lợi ích trên chi phí và chỉ số hiệu quả tổng hợp nhằm lựa chọn phương án canh tác tối ưu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra sự phân bổ đặc thù của tài nguyên đất đai nhưng tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa rất cao. Tại xã Cư Né, đất Feralit nâu đỏ phát triển trên đá mẹ bazan chiếm tới 91,3% diện tích tự nhiên tương đương 10.624 ha; tại xã Cư Pơng chiếm 83,16% tương đương 7.899,8 ha; và tại xã Ea Drông chiếm 53,6% tương đương 2.615 ha. Mặc dù tầng đất dày trên 100 cm, độ phì ban đầu khá cao với hàm lượng mùn và đạm trung bình từ 2% đến 3%, nhưng địa hình chia cắt mạnh với độ dốc từ 8 đến trên 20 độ khiến đất bị bào mòn nghiêm trọng khi thảm phủ thực vật tự nhiên bị phá vỡ.

Thứ hai, áp lực dân số cơ học và rào cản trình độ văn hóa tạo điểm nghẽn lớn cho quản lý tài nguyên. Dân tộc thiểu số Êđê chiếm tỷ lệ áp đảo với 91,5% tại Cư Né, 89,8% tại Cư Pơng và 76,4% tại Ea Drông. Tỷ lệ người dân chưa từng đi học còn rất cao, cụ thể là 48,5% ở Cư Né, 43,05% ở Ea Drông và 32,6% ở Cư Pơng. Tỷ lệ người dân chưa thông thạo tiếng phổ thông chiếm từ 55,5% đến 68,35%, gây trở ngại trực tiếp cho việc tiếp thu khoa học kỹ thuật và thực thi pháp luật đất đai.

Thứ ba, sự thiếu hụt công trình thủy lợi dẫn đến rủi ro sản xuất cực lớn trong mùa khô. Mặc dù tổng diện tích mặt nước hồ đập của 3 xã đạt khoảng 120 ha, nhưng hệ thống công trình còn đơn sơ và phân bố không đều. Trong các đợt hạn hán khốc liệt kéo dài 5 đến 6 tháng, mực nước ngầm tụt sâu khiến 205 ha cà phê tại xã Cư Né bị héo rũ, làm năng suất sụt giảm từ 20% đến 30%, đẩy chi phí bơm tưới tăng cao và làm suy kiệt tầng nước ngầm tại các sườn đồi dốc 30 đến 40 m.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét các nguyên nhân dẫn đến thực trạng thoái hóa đất, nghiên cứu khẳng định sự đứt gãy giữa tập quán du canh truyền thống và bối cảnh đất đai bị giới hạn là yếu tố cốt lõi. Trước đây, chu kỳ bỏ hóa phục hồi đất rừng kéo dài từ 10 đến 15 năm giúp đất tái tạo độ phì tự nhiên. Tuy nhiên, khi mật độ dân số tăng vọt với tỷ lệ tăng 4%/năm, quỹ đất bị thu hẹp, chu kỳ bỏ hóa bị rút ngắn xuống còn 2 đến 3 năm hoặc bị triệt tiêu hoàn toàn theo tư duy khai thác liên tục không cho đất nghỉ.

Khi đối chiếu với các mô hình canh tác tại Đông Nam Á, như hệ thống vườn đa tầng Pekarangan và Kebun-talun của Indonesia, các dữ liệu thu thập được chứng minh rằng độc canh cà phê thuần loài trên đất dốc tạo ra hệ sinh thái vô cùng mỏng manh trước biến động thị trường và thời tiết. Phân tích ma trận đánh giá hiệu quả tổng hợp cho thấy, các mô hình canh tác nông lâm kết hợp đa tầng có băng cây xanh chắn dòng chảy đạt chỉ số hiệu quả tổng hợp xấp xỉ 0,85, vượt trội so với mức 0,52 của mô hình độc canh hoa màu ngắn ngày. Sự kết hợp giữa các cây họ đậu cải tạo đất như muồng vàng, cốt khí, đậu triều với cây công nghiệp dài ngày giúp giảm xói mòn hơn 40%, đồng thời duy trì độ ẩm đất và tối ưu hóa hệ số hoàn vốn đầu tư. Toàn bộ các tương quan không gian và hiệu quả kinh tế này đã được hệ thống hóa trực quan thông qua các sơ đồ lát cắt thực địa và bảng ma trận xếp hạng ưu tiên, tạo nền tảng vững chắc để chuyển giao cho cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích khoa học và kết quả tham vấn cộng đồng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm thiết lập hệ thống sử dụng đất bền vững tại huyện Krông Buk:

Thứ nhất, tiến hành rà soát và cắm mốc phân định ranh giới sử dụng đất có sự tham gia của 100% thôn buôn tại 3 xã Cư Né, Cư Pơng và Ea Drông trong giai đoạn 2 năm đầu. Ủy ban nhân dân huyện Krông Buk phối hợp với Phòng Địa chính và Ban nhân dân xã cần hoàn thành công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nông nghiệp cho 2.953 hộ gia đình, biến mỗi người dân thành chủ rừng và chủ đất thực sự nhằm chấm dứt hoàn toàn tình trạng tranh chấp đất đai lấn chiếm tự do.

Thứ hai, triển khai tái cơ cấu mô hình canh tác nông lâm kết hợp thích ứng trên đất dốc, đặt mục tiêu phủ xanh tối thiểu 60% diện tích đất trống đồi trọc bằng các giải pháp sinh học trong vòng 3 năm. Các hộ nông dân cần ứng dụng kỹ thuật trồng cây theo đường đồng mức, xây dựng băng cây xanh phân xanh bằng cốt khí hoặc keo lá tràm, xen canh cây ăn quả giá trị cao như sầu riêng trong vườn cà phê nhằm nâng hệ số sinh lời trên chi phí lên trên 1,8 lần.

Thứ three, huy động các nguồn vốn ngân sách nhà nước kết hợp đóng góp ngày công của nhân dân để nâng cấp và xây mới 8 cụm hồ đập thủy lợi nhỏ trữ nước mặt tại các thung lũng hợp thủy. Dự án do Chi cục Thủy lợi tỉnh Đắk Lắk và Phòng Nông nghiệp huyện làm chủ đầu tư, nhằm mục tiêu bảo đảm cung cấp đủ nước tưới cho 100% diện tích cây công nghiệp trong 6 tháng mùa khô, hạn chế triệt để việc khai thác tầng nước ngầm ở độ sâu 40 m.

Thứ tư, thiết lập mạng lưới khuyến nông lâm cơ sở dựa trên vai trò của già làng và cán bộ nòng cốt là người đồng bào dân tộc thiểu số. Trung tâm Khuyến nông huyện cần tổ chức 45 lớp tập huấn thực hành bằng phương pháp trực quan sinh động và song ngữ Êđê - Việt, trang bị kiến thức ủ phân hữu cơ vi sinh, kỹ thuật bón phân cân đối cho hơn 1.500 lượt nông dân trước năm 2005 nhằm cắt giảm 30% chi phí phân bón hóa học và tăng độ xốp cho đất bazan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

Nhóm thứ nhất là cán bộ lãnh đạo và chuyên viên các cơ quan quản lý nhà nước thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân cấp huyện và xã tại các tỉnh Tây Nguyên. Luận văn cung cấp quy trình từng bước để lập quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở có sự tham gia của người dân, giải quyết triệt để các tranh chấp ranh giới đất lâm nghiệp và nâng cao hiệu lực quản lý đất đai theo Luật Đất đai.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các ngành Khoa học Lâm nghiệp, Quản lý Đất đai, Nông nghiệp Sinh thái và Phát triển Nông thôn. Đây là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp giữa các công cụ đánh giá có sự tham gia như PRA, RRA, ma trận cho điểm với các mô hình phân tích kinh tế lượng động trong nghiên cứu tài nguyên.

Nhóm thứ ba là ban điều hành các tổ chức phi chính phủ quốc tế, các quỹ tài trợ phát triển nông thôn và ban quản lý dự án xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào thiểu số. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng về nhân học sinh thái, giúp thiết kế các gói can thiệp sinh kế thích ứng văn hóa bản địa Êđê một cách hiệu quả.

Nhóm thứ tư là các chủ trang trại, giám đốc hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân sản xuất kinh doanh lớn tại vùng cao. Nghiên cứu mang lại cẩm nang thực hành chi tiết về việc bố trí không gian vườn đồi đa tầng, thiết kế băng chắn xói mòn theo công nghệ SALT nhằm duy trì độ phì nhiêu của đất bazan bền vững qua nhiều thế hệ canh tác.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để phương pháp đánh giá có sự tham gia giúp giảm thiểu tranh chấp đất đai tại địa phương? Phương pháp đánh giá có sự tham gia huy động trực tiếp già làng, trưởng buôn và người dân cùng đi tuyến lát cắt thực địa, cùng đối chiếu bản đồ tỷ lệ 1/25.000 và xác nhận ranh giới canh tác công khai. Quá trình thảo luận minh bạch giúp các bên thống nhất quyền lợi, giải quyết dứt điểm các điểm nóng tranh chấp giữa người bản địa và dân di cư tự do mà các mệnh lệnh hành chính đơn thuần khó xử lý thỏa đáng.

Tại sao đất đỏ bazan vùng Krông Buk lại suy thoái nhanh chóng dù có tầng dày trên 100 cm? Đất đỏ bazan có kết cấu viên tơi xốp nhưng nằm trên địa hình chia cắt mạnh với độ dốc từ 8 đến trên 20 độ. Khi rừng bị chặt phá để độc canh không che phủ, lượng mưa tập trung 1.530,7 mm trong mùa mưa sẽ gây xói mòn bề mặt khốc liệt, làm trôi lớp đất mặt giàu dinh dưỡng, dẫn đến hiện tượng đất bị nén chặt và suy giảm nghiêm trọng khả năng giữ ẩm.

Mô hình nông lâm kết hợp SALT 3 mang lại những lợi ích kinh tế sinh thái cụ thể nào? Mô hình SALT 3 duy trì tỷ lệ 60% lâm nghiệp và 40% nông nghiệp giúp tạo thảm phủ liên tục, giảm thiểu hơn 40% lượng đất xói mòn do nước mưa rửa trôi. Về mặt kinh tế, sự kết hợp giữa cây lấy gỗ lâu năm, cây công nghiệp và hoa màu ngắn ngày phân tán rủi ro thị trường, giúp hộ nông dân duy trì dòng tiền thu nhập đều đặn quanh năm.

Làm thế nào để vượt qua rào cản ngôn ngữ và trình độ học vấn thấp khi chuyển giao kỹ thuật cho nông dân? Do tỷ lệ người dân chưa biết chữ và chưa thạo tiếng phổ thông chiếm từ 43% đến trên 68%, dự án cần áp dụng các công cụ trực quan hóa của phương pháp PRA. Việc chuyển giao kỹ thuật được thực hiện thông qua mô hình trình diễn thực địa, tranh ảnh hướng dẫn và đào tạo thông qua đội ngũ già làng có uy tín giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng mẹ đẻ của đồng bào.

Chỉ số hiệu quả tổng hợp được tính toán dựa trên các tham số nào để đánh giá tính bền vững? Chỉ số hiệu quả tổng hợp được xác định qua hàm chuẩn hóa đa mục tiêu tích hợp giữa các chỉ tiêu kinh tế định lượng gồm giá trị hiện tại thuần, tỷ số lợi ích trên chi phí, tỷ suất sinh lời nội bộ với các tiêu chí sinh thái xã hội như khả năng chống xói mòn, độ che phủ đất và mức độ chấp nhận của cộng đồng địa phương trên thang điểm 10.

Kết luận

Nghiên cứu đã đạt được những thành tựu nổi bật và định hình hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho khu vực Tây Nguyên:

• Đã lượng hóa và làm sáng tỏ bức tranh toàn diện về tài nguyên đất đai cùng những xung đột kinh tế xã hội gay gắt tại 3 xã Cư Né, Cư Pơng và Ea Drông trên quy mô 26.013 ha.
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp luận quy hoạch đất đai có sự tham gia, kết hợp hài hòa giữa tri thức bản địa lâu đời của đồng bào Êđê với kỹ thuật canh tác đất dốc tiên tiến.
• Xây dựng thành công hệ thống ma trận cây trồng vật nuôi tối ưu, chứng minh mô hình nông lâm kết hợp đa tầng có thể nâng chỉ số hiệu quả tổng hợp lên 0,85 và bảo vệ tầng đất mặt hữu hiệu.
• Thiết lập lộ trình 4 giải pháp đồng bộ về phân định pháp lý đất đai, kiến thiết công trình thủy lợi trữ nước mặt và đào tạo nâng cao năng lực khuyến nông cộng đồng.
• Đóng góp cơ sở khoa học sắc bén giúp các cơ quan quản lý ban hành chính sách giao đất giao rừng gắn liền với sinh kế thực tế tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số khó khăn.

Bước tiếp theo, các địa phương cần nhanh chóng thể chế hóa các mô hình thực nghiệm thành quy hoạch hành động cụ thể trong giai đoạn 2003-2005. Các nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học và các tổ chức phát triển hãy cùng đồng hành ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn, nhằm bảo vệ tài nguyên đất đai màu mỡ và kiến tạo cuộc sống ấm no, bền vững cho cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Huúnh Kim T©n X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng buk-®¾c l¾c LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp T©y Nguyªn, 2002 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp Huúnh Kim T©n X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng buk-®¾c l¾c LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: TS. Hµ quang kh¶i T©y Nguyªn - 2002 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] §Æt vÊn ®Ò. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, viÖc sö dông tµi nguyªn ®Êt mét c¸ch tuú tiÖn ®· mang l¹i nh÷ng hËu qu¶ kh«ng l­êng, kh«ng chØ cho s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp mµ cßn cho c¸c ho¹t ®éng kh¸c trong cuéc sèng. Sù tån t¹i cña hµnh tinh chóng ta phô thuéc rÊt nhiÒu vµo líp ®Êt máng ®­îc dïng ®Ó s¶n xuÊt phÇn lín v¶i sîi, gç, l­îng thùc.

TÇng ®Êt máng cña tr¸i ®Êt (chØ kho¶ng 1-2m) cung cÊp chÊt dinh d­ìng cho c©y trång, b»ng c¸ch ®ã trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp cung cÊp l­¬ng thùc thùc phÈm vµ c¸c ho¹t ®éng kh¸c ®Ó tån t¹i sù sèng vµ søc khoÎ. NÕu môc ®Ých sö dông ®óng ®¾n vµ qu¶n lý tèt, ®Êt cã thÓ tiÕp tôc s¶n xuÊt vµ cung cÊp cho nhu cÇu cña chóng ta kh«ng biÕt bao giê. Nh­ng nÕu sö dông sai tr¸i vµ qu¶n lý yÕu kÐm ®Êt sÏ nhanh chãng xuèng cÊp, gi¶m ®é mµu mì vµ kh«ng cßn kh¶ n¨ng cung cÊp cho con ng­êi nh÷ng thø cÇn thiÕt. Tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn cña hµnh tinh chóng ta lµ 148 triÖu km 2, trong ®ã cã nh÷ng lo¹i ®Êt tèt thÝch hîp cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp nh­: §Êt phï sa, ®Êt ®en.

chØ chiÕm 12,6%, cßn l¹i nh÷ng lo¹i ®Êt xÊu nh­: tuyÕt, b¨ng hµ, hoang m¹c, ®Êt nói. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y tµi nguyªn ®Êt bÞ gi¶m ®i vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng mét c¸ch nghiªm träng do mét sè nguyªn nh©n sau: §Êt n«ng nghiÖp mÊt ®i do chuyÓn sang sö dông cho môc ®Ých kh¸c mµ chñ yÕu lµ ®Êt x©y dùng. Tr×nh ®é x· héi ngµy cµng cao, nhu cÇu cµng lín, cÇn ph¶i ph¸t triÓn nhu cÇu v¨n ho¸, thªm vµo ®ã l­îng d©n sè thÕ giíi t¨ng nhanh cÇn ph¶i gi¶i quyÕt x©y dùng nhµ ë, tr­êng häc vµ bÖnh viÖn. Ngoµi ra, ®Êt cßn bÞ mÊt do nhiÒu lý do kh¸c nh­: Xãi mßn, nhiÔm mÆn, nhiÔm phÌn, « nhiÔm.[1] Vïng cao ®åi nói ë §«ng Nam ¸ t­¬ng ph¶n víi vïng ®ång b»ng.

Vïng ®Êt ®åi nói víi ®é dèc cao vµ ®Êt ®ai th­êng nghÌo nµn. Vïng nói cao chiÕm mét diÖn tÝch quan träng cña mét sè quèc gia trong vïng. Nã chiÕm ®Õn 80% ®Êt ®ai cña In®«nªsia, 70% ®Êt ®ai cña Trung Quèc, 72% ®Êt ®ai cña ViÖt Nam. D©n sè sèng ë vïng cao th­êng Ýt h¬n so víi ®ång b»ng trï phó [34].

ViÖt Nam cã tæng diÖn tÝch ®Êt ®ai tù nhiªn lµ 33 triÖu ha ®øng hµng thø 58 so víi c¸c n­íc trªn thÕ giíi. Nh­ng v× d©n sè ®«ng ®øng thø 13 trong c¸c n­íc 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trªn thÕ giíi nªn diÖn tÝch ®Êt ®ai trªn ®Çu ng­êi rÊt thÊp chØ vµo kho¶ng 0,56ha. Trong ®ã diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp cã kho¶ng 6,9 triÖu ha chiÕm 21% so víi ®Êt tù nhiªn, nªn diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp trªn ®Çu ng­êi rÊt thÊp cã kho¶ng 0,4ha [1]. MÆt kh¸c, ViÖt Nam n»m trong khu vùc khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, nãng Èm m­a nhiÒu, l­îng m­a trung b×nh tõ 1500-3000mm/n¨m.

Sù ph©n bè m­a kh«ng ®ång ®Òu, víi c­êng ®é l¹i lín, cïng víi sù khai th¸c bõa b·i, ph¸ rõng lµm n­¬ng rÉy vµ sö dông ph­¬ng thøc canh t¸c kh«ng hîp lý ®· lµm cho hiÖn t­îng xãi mßn x¶y ra hÕt søc nghiªm träng. §ã lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh lµm cho tû lÖ ®Êt trèng ®åi nói träc t¨ng nhanh.000ha ®Êt ®á vµng chiÕm 86,5% tæng diÖn tÝch toµn vïng [14]. §©y lµ nhãm ®Êt cã nguån gèc ®Þa chÊt phøc t¹p, ®Þa h×nh th­êng dèc, bÞ chia c¾t bëi thung lòng vµ hîp thñy. KhÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, m­a nhiÒu tËp trung theo mïa cïng víi nh÷ng ph­¬ng thøc canh t¸c kh«ng hîp lý ®· lµm cho hiÖn t­îng xãi mßn x¶y ra hÕt søc nghiªm träng tÇng ®Êt canh t¸c tr­íc hÕt lµ sù bµo mßn tÇng ®Êt mÆt.

MÆt kh¸c, T©y Nguyªn lµ vïng ®Êt cã nhiÒu thµnh phÇn d©n téc cïng sinh sèng. HÇu hÕt c¸c d©n téc thiÓu sè nh­: £®ª, M­êng, GiaRai.cã tr×nh ®é d©n trÝ thÊp nªn viÖc sö dông ®Êt cßn rÊt nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ®­îc gi¶i quyÕt. Víi quan ®iÓm “kh«ng cho ®Êt nghØ”, ng­êi sö dông ®Êt ®· tÝch cùc khai th¸c, bãc lét ®Êt mµ ch­a nghÜ tíi viÖc c¶i t¹o, phôc håi vµ b¶o vÖ ®Êt. Nh÷ng ho¹t ®éng qu¶n lý ®Êt ®ai vµ s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp phÇn lín cßn mang tÝnh chÊt kinh nghiÖm, ch­a mang tÝnh hÖ thèng phÇn nµo lµm ph¸ vì tÝnh bÒn v÷ng trong s¶n xuÊt vµ t¹o ra sù mÊt c©n b»ng trong tù nhiªn.

VËy nªn, mét m« h×nh sö dông ®Êt cã lîi vÒ mÆt kinh tÕ ch­a h¼n ®· ®­îc ®¸nh gi¸ cao mµ cÇn thiÕt ph¶i xem xÐt toµn diÖn trªn c¸c mÆt x· héi, m«i tr­êng sinh th¸i vµ tÝnh ®a d¹ng bÒn v÷ng cña nã. Do søc Ðp vÒ d©n sè vµ tr×nh ®é d©n trÝ cña ng­êi d©n cßn ch­a cao nªn viÖc sö dông ®Êt cßn nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ph¶i gi¶i quyÕt. Kh¸i niÖm vÒ sö dông ®Êt 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bÒn v÷ng, cã hÖ thèng ch­a ®­îc hiÓu ®óng nghÜa, cßn m¬ hå vµ ®ang lµ míi mÎ, bëi thÕ chØ míi lµ ®iÓm khëi ®Çu. PhÇn lín cßn ®ang tån t¹i trong sù suy nghÜ, ý t­ëng cña nh÷ng nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý chø ch­a ®i vµo thùc tÕ.

Canh t¸c n­¬ng rÉy cña céng ®ång c¸c d©n téc §¾c L¾c thùc chÊt mang tÝnh céng ®ång, víi chu kú khÐp kÝn (Du canh lu©n håi) lµ mét kiÓu canh t¸c truyÒn thèng chøa ®ùng nhiÒu kinh nghiÖm canh t¸c bÒn v÷ng. Trong ®ã, Rõng- §Êt ®­îc phôc håi tèt theo chu kú bá ho¸, bëi vËy s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo quan ®iÓm cæ truyÒn lµ bÒn v÷ng, nh­ng kh«ng thÓ sö dông hÖ thèng ®ã ®Ó lµm mÉu mùc cho hiÖn t¹i vµ t­¬ng lai. Lý do lµ d©n sè ngµy cµng t¨ng kÐo theo nhu cÇu vÒ ®Êt ®ai cµng nhiÒu ®Ó trång c©y l­¬ng thùc, trång rõng vµ c©y c«ng nghiÖp, trong khi ®ã nhiÒu khu rõng cÊm ®­îc khoanh gi÷ l¹i ®Ó phßng hé vµ b¶o tån. v× vËy viÖc më mang c¸c diÖn tÝch ®Êt ë vµ canh t¸c kh«ng thùc hiÖn ®­îc n÷a.

§iÒu nµy gîi cho chóng ta cã suy nghÜ lµm thÕ nµo ®Ó ®­a ra ®­îc mét ph­¬ng thøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp mang tÝnh hÖ thèng, hîp lý vµ bÒn v÷ng. §· ®Õn lóc cÇn nghiªm tóc xem xÐt ®Õn vÊn ®Ò qu¶n lý vµ sö dông ®Êt mang tÝnh bÒn v÷ng, dµi l©u. §¾c L¾c lµ tØnh cã tû lÖ t¨ng d©n sè c¬ häc lín nhÊt so víi 61 tØnh, thµnh cña c¶ n­íc. Tû lÖ t¨ng d©n sè b×nh qu©n hµng n¨m 4% [14].

Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ d©n di c­ tù do vµo §¾c L¾c qu¸ ®«ng, ®Æc biÖt trong giai ®o¹n tõ 1990- 1995 lµ thêi ®iÓm gi¸ c¶ mét sè mÆt hµng n«ng s¶n chñ lùc nh­ cµ phª, tiªu, ®iÒu. t¨ng lªn tét ®Ønh, sù kiÖn nµy ®· khÝch lÖ d©n di c­ tù do vµo §¾c L¾c ngµy cµng nhiÒu víi kú väng më mang diÖn tÝch vµ lµm giµu b»ng trång nh÷ng lo¹i c©y nµy. Tõ ®©y ®· lµm xuÊt hiÖn vÊn ®Ò sang, chuyÓn nh­îng ®Êt trë nªn v« cïng phøc t¹p vµ kh«ng thÓ kiÓm so¸t næi. MÆt kh¸c, do tËp qu¸n canh t¸c cña ®ång bµo d©n téc t¹i chç ch­a thÝch øng kÞp ®­îc víi nh÷ng thay ®æi nhanh chãng cña c¸c ®iÒu kiÖn nh­: X· héi, kinh tÕ thÞ tr­êng, søc Ðp gia t¨ng d©n sè c¶ vÒ c¬ häc lÉn tù nhiªn trong khu vùc, trong khi ®ã c¸c ngµnh nghÒ ch­a ph¸t triÓn, ®a phÇn ®ång bµo cã møc sèng thÊp, ®êi sèng khã kh¨n.

v« h×nh chung ®· t¹o ra søc Ðp m¹nh mÏ trong viÖc qu¶n lý vµ sö dông ®Êt. VÊn ®Ò tranh chÊp ®Êt ®ai thùc sù ®· diÔn ra ë c¸c vïng ®ång bµo d©n téc thiÓu sè b¶n ®Þa T©y Nguyªn khi cã d©n di c­ tù do ®Õn c­ tró, sinh sèng. Nh÷ng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vïng ®Êt bá hoang cña hä bÞ xem lµ v« chñ vµ t¹o ®iÒu kiÖn cho nh÷ng ng­êi nhËp c­ tõ bªn ngoµi sö dông tù do, ®iÒu nµy ®· kÐo theo nh÷ng ¶nh h­ëng trong viÖc qu¶n lý vµ sö dông ®Êt bÒn v÷ng theo kiÓu truyÒn thèng cña céng ®ång. Cïng víi ¸p lùc d©n sè lµ ¸p lùc thÞ tr­êng ®· lµm cho c¶ hai ®èi t­îng ng­êi b¶n ®Þa vµ nhËp c­ sö dông ®Êt trë nªn kÐm bÒn v÷ng vµ kÐm hiÖu qu¶.

Nh÷ng vÊn ®Ò cßn tån t¹i cho thÊy viÖc kh¶o s¸t, nghiªn cøu s©u nh»m ®­a ra nh÷ng chiÕn l­îc sö dông ®Êt mang tÝnh hÖ thèng vµ bÒn v÷ng ë c¸c ®Þa ph­¬ng thuéc tØnh §¾c L¾c cã ng­êi d©n di c­ tù do ®Õn sinh sèng lµ cÇn thiÕt vµ cÊp b¸ch, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: "X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng Buk-§¾c L¾c". Ph­¬ng h­íng qu¶n lý quy ho¹ch sö dông ®Êt cÇn cã sù tham gia cña c¶ hai nhãm d©n téc b¶n ®Þa vµ d©n di c­ tù do. §©y lµ c¬ së khoa häc vµ thùc tiÔn cho viÖc ®­a ra kÕ ho¹ch qu¶n lý vµ sö dông ®Êt bÒn v÷ng. Nghiªn cøu nµy cÇn thiÕt ph¶i xem xÐt trªn ph­¬ng diÖn ph¸p lý kÕt hîp ph¸t huy kÕ thõa nh÷ng mÆt tÝch cùc kiÕn thøc b¶n ®Þa trong lÜnh vùc qu¶n lý, sö dông ®Êt.

X· C­ NÐ, C­ P¬ng, Ea Dr«ng thuéc huyÖn Kr«ng Buk tØnh §¾c L¾c cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn lµ 26.013ha lµ 3 x· miÒn nói thuéc diÖn ®Æc biÖt khã kh¨n, ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña c¸c hé n«ng d©n g¾n víi s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. §Ó cã ®­îc c¸c lo¹i s¶n phÈm ®¸p øng nhu cÇu thÞ tr­êng, n¨ng suÊt c©y trång cao, æn ®Þnh, phï hîp víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn, duy tr× vµ b¶o vÖ ®é ph× nhiªu ®Êt th× c«ng t¸c qu¶n lý vµ quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng lµ mét viÖc lµm rÊt cÇn thiÕt. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CH¦¥NG 1 TæNG QUAN VÊN §Ò NGHI£N CøU 1.