Đặt vấn đề Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quí giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người, vì con người sinh ra trên mặt đất, sống và lớn lên nhờ các sản phẩm làm ra từ đất. Đất không chỉ là nền tảng để con người sống và hoạt động trên đó mà nó còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được, đặc biệt là đối với ngành nông nghiệp. Trong khi đó hiện nay, theo dòng chảy của nền kinh tế thị trường xã hội ngày càng phát triển, dân số tăng nhanh và tốc độ đô thị hoá mạnh kéo theo sự gia tăng của hàng loạt các nhu cầu khác như: lương thực, thực phẩm, chất lượng của các sản phẩm công nghiệp, dân dụng, cơ sở hạ tầng (giao thông, thuỷ lợi, trường học, y tế…), nhu cầu về nhà ở. Đặc biệt là để đảm bảo nhu cầu về lương thực và thực phẩm trong xã hội, con người đã khai thác quá mức các nguồn lợi tự nhiên như: đất, nước, khoáng sản… đã tạo nên sức ép đối với đất đai.
Các hoạt động trên làm cho quỹ đất nhất là đất nông nghiệp ngày càng có nguy cơ giảm về diện tích, độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất. Đứng trước vấn đề trên, việc sử dụng đất nông nghiệp hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả kinh tế cao trên quan điểm phát triển bền vững là vấn đề quan trọng nhằm đảm bảo an toàn lương thực, duy trì và bảo vệ độ phì nhiêu của đất, duy trì năng suất cây trồng nhằm đáp ứng nhu cầu cuộc sống của con người đồng thời tìm ra những biện pháp sử dụng đất sao cho có hiệu quả là một trong những việc làm cần thiết đối với mỗi địa phương, mỗi quốc gia. Xuất phát nhu cầu thực tế trên, được sự phân công của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Quản lý Tài nguyên, dưới sự hướng dẫn của cô giáo ThS. Trương Thị Ánh Tuyết em thực hiện đề tài: “Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất san xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Như Cố, Huyện Chợ Mới, Tỉnh Bắc Kạn”.
Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung 2 Trên cơ sở nghiên cứu các loại hình sử dụng đất trên địa bàn xã lựa chọn các loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của xã Như Cố - Huyện Chợ Mới - Tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá các yếu tố về điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. - Đánh giá tình hình sử dụng đất đai của xã Như Cố - Huyện Chợ Mới - Tỉnh Bắc Kạn - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và lựa chọn các loại hình sử dụng đất triển vọng.
- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả các loại hình sử dụng đất của xã. Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài - Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở. - Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất của đất nông nghiệp từ đó đề xuất được những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao. 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 2. Khái niệm đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tươi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.
Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản (Nguyễn Ngọc Nông và cs, 2008) [10]. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đôkutraiep coi “Đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian” (Nguyễn Thế Đặng và cs, 1999) [3].Mac: “Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến, quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu được của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài người kế tiếp nhau” (Các Mác, 1949) [1]. Các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch Việt Nam cho rằng: “ Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng như sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và bên dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối.) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cư của con người trong quá khứ và hiện tại để lại. Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: “Đất đai là một khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng gồm: lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, mặt nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất theo chiều nằm ngang - trên bề 4 mặt đất, giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và cuộc sống của xã hội loài người” (Hội khoa học đất Việt Nam, 2000) [7].
Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là tất cả những diện tích được sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, diện tích nghiên cứu thí nghiệm phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, kể cả diện tích đất lâm nghiệp và các công trình xây dựng cơ bản phục vụ cho sản xuất nông lâm nghiệp. Khái niệm loại hình sử dụng đất nông nghiệp Trên thế giới, lý thuyết về loại hình sử dụng đất đã được FAO định nghĩa (LUT: Land Use Type): là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kỹ thuật xác định (Châu Mai Thoan, 2012) [11]. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con người. Nói về tầm quan trọng của đất C.Mac viết: “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể”.
Đối với nông nghiệp: Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất là điều kiện vật chất đồng thời là đối tượng lao động (luôn chịu tác động trong quá trình sản xuất như: cày, bừa, xới, xáo.) và công cụ lao động hay phương tiện lao động (sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi. Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển xã hội loài người, sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh, các thành tựu khoa học công nghệ đều được xây dựng trên nền tảng cơ bản - Sử dụng đất; Trong nông nghiệp, ngoài vai trò là cơ sở không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: - Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất. - Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước và các chất dinh dưỡng khác cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Năng suất và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất.
5 Chính vì vậy, có thể nói rằng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt trong nông nghiệp (Nguyễn Duy Hòa, 2011) [6]. Sử dụng đất và những quan điểm về sử dụng đất 2. Sử dụng đất và các nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất 2. Khái niệm sử dụng đất Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường.
Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. Vì vậy, sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được thể hiện ở các khía cạnh sau: - Sử dụng hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất.
- Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất. - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất Nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất gồm 4 nội dung chính sau: Yếu tố về điều kiện tự nhiên : Điều kiện tự nhiên có rất nhiều yếu tố như: ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, thủy văn, không khí…trong các yếu tố đó khí hậu là nhóm yếu tố ảnh hưởng rất lớn, trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, trực tiếp ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng 6 và phát triển của cây trồng.
Lượng mưa nhiều hay ít, bốc hơi mạnh hay yếu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ nhiệt độ và độ ẩm của đất cũng như khả năng đảm bảo cung cấp nước.