Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã sơn điện huyện quan sơn tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã sơn điện huyện quan sơn tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Dương Thị Trang
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa chính môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Xã Sơn Điện, Huyện Quan Sơn, Tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp
• 2.1.1. Khái niệm về đất
• 2.1.2. Khái niệm đất nông nghiệp
• 2.1.3. Khái niệm đất sản xuất nông nghiệp
• 2.2. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp
• 2.3. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam
• 2.3.1. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới
• 2.3.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam
• 2.4. Một số nghiên cứu về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.2. Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã
• 3.2.3. Đánh giá hiệu quả và lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã
• 3.2.4. Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp
• 3.3.2. Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp tính hiệu quả của các loại hình sử dụng đất
• 3.3.4. Phương pháp tính toán phân tích số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.3. Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến hiệu quả sử dụng đất của xã Sơn Điện
• 4.2. Hiện trạng sử dụng đất đai của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.2.1. Tình hình sử dụng đất vào các mục đích của xã
• 4.2.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp của xã
• 4.2.3. Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã Sơn Điện
• 4.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp
• 4.3.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.3.2. Hiệu quả xã hội
• 4.3.3. Hiệu quả môi trường
• 4.4. Khai thác sử dụng đất và lựa chọn, định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã Sơn Điện
• 4.4.1. Quan điểm khai thác sử dụng đất. Lựa chọn và định hướng sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao
• 4.4.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp cho xã Sơn Điện
• 4.4.2.1. Giải pháp chung
• 4.4.2.2. Giải pháp cụ thể
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là một quá trình phân tích toàn diện nhằm xác định mức độ hiệu quả của việc sử dụng đất trong sản xuất nông nghiệp. Tại xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa, việc đánh giá này tập trung vào các yếu tố như năng suất cây trồng, hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Hiệu quả sử dụng đất được đo lường thông qua các chỉ tiêu như giá trị sản phẩm, thu nhập thuần và mức độ bền vững của hệ thống canh tác. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng đất nông nghiệp tại đây còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến.

1.1. Hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế của việc sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện được đánh giá thông qua các chỉ tiêu như giá trị sản phẩm, chi phí sản xuất và thu nhập thuần. Các loại hình sử dụng đất như trồng lúa, ngô và đậu tương mang lại hiệu quả kinh tế khác nhau. Trong đó, trồng lúa vẫn là loại hình chủ đạo, chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu sản xuất. Tuy nhiên, việc chưa áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến dẫn đến năng suất thấp và chi phí sản xuất cao. Điều này làm giảm hiệu quả kinh tế tổng thể của việc sử dụng đất nông nghiệp tại địa phương.

1.2. Hiệu quả xã hội

Hiệu quả xã hội của việc sử dụng đất nông nghiệp được thể hiện qua khả năng tạo việc làm, cải thiện đời sống người dân và đóng góp vào sự phát triển cộng đồng. Tại xã Sơn Điện, nông nghiệp vẫn là nguồn thu nhập chính của đa số hộ dân. Tuy nhiên, việc sử dụng đất chưa hiệu quả dẫn đến thu nhập thấp, đời sống người dân còn nhiều khó khăn. Cần có các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, từ đó cải thiện đời sống và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

II. Quản lý và phát triển đất nông nghiệp

Quản lý đất nông nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Tại xã Sơn Điện, việc quản lý đất nông nghiệp còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc khoanh định diện tích đất trồng lúa và bảo vệ rừng phòng hộ. Phát triển nông thôn cần gắn liền với việc sử dụng đất bền vững, đảm bảo an ninh lương thực và bảo vệ môi trường. Các chính sách nông nghiệp cần được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của địa phương.

2.1. Chính sách nông nghiệp

Chính sách nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng sử dụng đất nông nghiệp. Tại xã Sơn Điện, các chính sách hiện tại chưa thực sự phát huy hiệu quả trong việc thúc đẩy sản xuất nông nghiệp bền vững. Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý đất đai, đảm bảo sử dụng đất hiệu quả và bền vững.

2.2. Phát triển nông thôn bền vững

Phát triển nông thôn bền vững là mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của xã Sơn Điện. Việc sử dụng đất nông nghiệp cần gắn liền với các giải pháp bảo vệ môi trường, đảm bảo an ninh lương thực và nâng cao đời sống người dân. Cần có các chương trình hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng các biện pháp canh tác bền vững, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý đất đai, đảm bảo sử dụng đất hiệu quả và bền vững.

III. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện

Tình hình sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện được đánh giá thông qua các chỉ tiêu như diện tích đất canh tác, cơ cấu cây trồng và hiệu quả sử dụng đất. Các loại hình sử dụng đất chính bao gồm trồng lúa, ngô, đậu tương và các loại cây lâu năm khác. Tuy nhiên, việc sử dụng đất còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến. Cần có các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

3.1. Hiện trạng sử dụng đất

Hiện trạng sử dụng đất tại xã Sơn Điện cho thấy, diện tích đất nông nghiệp chủ yếu được sử dụng để trồng lúa, ngô và đậu tương. Tuy nhiên, việc sử dụng đất còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến. Cần có các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

3.2. Đề xuất giải pháp

Đề xuất giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện bao gồm: chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến, tăng cường công tác quản lý đất đai và hỗ trợ nông dân trong việc phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ, đảm bảo sử dụng đất hiệu quả và bền vững, góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên có hạn, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông nghiệp. Dưới sức ép của quá trình gia tăng dân số và đô thị hóa, diện tích đất nông nghiệp tại Việt Nam có xu hướng thu hẹp dần trong khi nhu cầu về lương thực, thực phẩm không ngừng tăng cao. Thực tế này đòi hỏi việc khai thác tài nguyên đất phải đảm bảo tính hiệu quả và bền vững theo quan điểm sinh thái.

Xã Sơn Điện là xã vùng cao biên giới nằm ở phía Tây huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa, tiếp giáp với nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (có đường biên giới tại bản Xa Mang). Địa bàn xã cách trung tâm huyện 27 km và cách thành phố Thanh Hóa 182 km về phía Tây, với tổng diện tích tự nhiên là 9.448,79 ha phân bố trên 11 bản làng. Đây là địa bàn thuộc diện xã nghèo đặc biệt khó khăn, địa hình vùng núi hiểm trở bị chia cắt mạnh bởi hệ thống sông Luồng và sông Lò, độ dốc trung bình từ 35 đến 40 độ. Khí hậu có sự phân hóa mùa rõ rệt, thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ quét, lũ ống và sạt lở vào mùa mưa, cùng với khô hạn, sương muối vào mùa đông.

Trong công tác quản lý và khai thác đất đai, xã Sơn Điện còn bộc lộ nhiều điểm hạn chế: chưa khoanh định được diện tích đất trồng lúa cần bảo vệ nghiêm ngặt; việc bảo vệ rừng phòng hộ và rừng đặc dụng chưa triệt để; chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang sản xuất hàng hóa diễn ra chậm; tập quán canh tác của người dân còn mang tính tự cấp tự túc; diện tích đất sản xuất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do chuyển đổi mục đích sử dụng. Do đó, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp là yêu cầu cấp thiết để phục vụ công tác bố trí cây trồng và lập quy hoạch phát triển kinh tế địa phương.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, từ đó lựa chọn loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa.

Khóa luận xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã.
2. Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã.
3. Lựa chọn loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã.
4. Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các loại hình sử dụng đất nông nghiệp và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện. Quá trình thu thập dữ liệu và điều tra thực địa được thực hiện từ ngày 17/08/2015 đến ngày 29/11/2015 tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn và Ủy ban nhân dân xã Sơn Điện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận vấn đề dựa trên các luận điểm lý thuyết về thổ nhưỡng, quy hoạch đất đai và kinh tế nông nghiệp:

• Khái niệm về đất và thổ nhưỡng của V. V. Dokuchaev xem đất là một vật thể tự nhiên hình thành do sự tương tác tổng hợp của 5 yếu tố: khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian; quan điểm của C. Mác (1949) về đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến của nông nghiệp; các quy định pháp lý trong Luật Đất đai năm 1993 và Luật Đất đai năm 2003 về phân định đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp.
• Khái niệm về loại hình sử dụng đất (Land Use Type - LUT) theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), mô tả thực trạng canh tác gắn liền với phương thức quản lý, đầu tư kỹ thuật và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể. Hệ thống phân loại thổ nhưỡng theo FAO-UNESCO áp dụng để nhận diện các nhóm đất tại địa bàn gồm: nhóm đất Feralit trên núi (Fa, Fq, Fv), đất mùn Halit núi cao (Ha, Hq), đất Feralit biến đổi do trồng lúa (Fl), đất phù sa bồi tụ ven sông suối (Py) và đất dốc tụ chân đồi (D).
• Khung đánh giá hiệu quả sử dụng đất bền vững gồm 3 trụ cột: hiệu quả kinh tế (Lương Văn Hinh và cộng sự, 2003), hiệu quả xã hội (Nguyễn Duy Tính, 1995) và hiệu quả môi trường (Đỗ Nguyên Hải, 1999).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp giữa thu thập dữ liệu thứ cấp và điều tra thực nghiệm sơ cấp:

• Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp: Thu thập các tài liệu thống kê, báo cáo hiện trạng sử dụng đất, báo cáo tổng kết tình hình kinh tế - xã hội giai đoạn 2013 - 2014 từ Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn và UBND xã Sơn Điện.
• Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp: Sử dụng công cụ Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) thông qua quan sát thực địa, phỏng vấn cán bộ địa phương; kết hợp điều tra ngẫu nhiên bằng bảng hỏi (phiếu phỏng vấn nông hộ) đối với 30 hộ dân tại 6 bản đại diện (bản Ngàm, Tân Sơn, Na Hồ, Na Ngựu, Na Lộc, Xa Mang) theo các nhóm thu nhập khác nhau.
• Phương pháp tính toán hiệu quả kinh tế: Quy đổi trên đơn vị diện tích 1 ha/năm qua các chỉ tiêu:
  • Tổng giá trị sản phẩm (T): $T = p \times q$ ($p$ là năng suất sản phẩm/ha/năm, $q$ là đơn giá thị trường tại thời điểm nghiên cứu).
  • Chi phí sản xuất ($C_{sx}$): Gồm toàn bộ chi phí vật chất và chi phí lao động trên 1 ha/năm.
  • Thu nhập thuần (N): $N = T - C_{sx}$.
  • Hiệu quả đồng vốn ($H_v$): $H_v = T / C_{sx}$.
  • Giá trị ngày công lao động (GTNCLĐ): $GTNCLĐ = N / \text{Tổng số ngày công lao động/ha/năm}$.
• Phương pháp đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường: Sử dụng phương pháp chuyên gia và điều tra có sự tham gia của người dân địa phương để đánh giá mức độ đảm bảo an ninh lương thực, tạo việc làm, tỷ lệ che phủ và mức độ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV).

Nội dung chính theo từng phần và chương

Phần 1. Mở đầu

Phần này luận giải tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu trong bối cảnh diện tích đất canh tác bình quân đầu người của Việt Nam suy giảm, đặc biệt tại khu vực miền núi cao chịu nhiều áp lực về thiếu đất sản xuất. Tác giả giới thiệu tổng quan điều kiện địa lý của xã Sơn Điện - địa bàn vùng biên giới khó khăn, nêu bật 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, xác định đối tượng, phạm vi nghiên cứu tại 11 bản của xã.

Phần 2. Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các khái niệm khoa học về đất, đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp; phân tích vai trò của đất đai đối với trồng trọt và chăn nuôi. Chương này điểm luận tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và tại Việt Nam, viện dẫn số liệu thống kê đất đai toàn quốc năm 2013 (tổng diện tích tự nhiên 33.097,2 nghìn ha, đất nông nghiệp chiếm 79,68% nhưng bình quân đầu người giảm 21,5%). Đồng thời, tác giả trình bày bản chất kinh tế của hiệu quả sử dụng đất, phân tích các nhóm yếu tố tác động (tự nhiên, kỹ thuật canh tác, kinh tế - xã hội) và thiết lập cơ sở lý thuyết để xác định các loại hình sử dụng đất bền vững theo 3 tiêu chí kinh tế, xã hội, môi trường.

Phần 3. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng là các LUT sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện; xác định khung thời gian thực tập từ ngày 17/08/2015 đến ngày 29/11/2015. Tác giả trình bày phương pháp thu thập số liệu thứ cấp từ cơ quan chuyên môn và quy trình thực hiện phương pháp RRA, điều tra khảo sát 30 phiếu nông hộ tại 6 bản. Các công thức toán học tính toán chỉ tiêu kinh tế ($T$, $C_{sx}$, $N$, $H_v$, GTNCLĐ) và các tiêu chuẩn phân cấp đánh giá hiệu quả (Cao, Trung bình, Thấp) được thiết lập cụ thể làm cơ sở phân tích dữ liệu thực nghiệm.

Phần 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này phản ánh toàn bộ các phát hiện thực địa tại địa bàn nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội: Địa hình xã có độ dốc từ 35 - 40 độ; nhiệt độ trung bình năm 23°C; lượng mưa trên 1.900 mm/năm (194 ngày mưa); mạng lưới thủy văn gồm sông Luồng (đoạn qua xã dài 21 km) cùng hơn 30 khe suối và 3 đập ngăn giữ nước nhỏ. Dân số năm 2013 là 4.539 người, tỷ lệ gia tăng tự nhiên 1,432%; cơ cấu dân tộc gồm người Thái (50,0%), Mường (43,0%), Kinh và dân tộc khác (7,0%). Giao thông có 14 km Quốc lộ 217 chạy qua (đạt cấp V và VI rải nhựa), đường nội thôn 15,2 km (8,5 km bê tông). Năm 2014, diện tích gieo trồng đạt 668,59 ha (86,73% kế hoạch), tổng sản lượng lương thực có hạt đạt 2.887,43 tấn (89,23% kế hoạch).
• Hiện trạng sử dụng đất: Năm 2014, đất nông nghiệp của xã chiếm 83,56% (7.895,62 ha), trong đó đất lâm nghiệp chiếm chủ yếu với 7.251,06 ha (91,83% đất nông nghiệp), đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 641,86 ha (chiếm 8,13% đất nông nghiệp). Đất phi nông nghiệp là 286,00 ha; đất chưa sử dụng là 1.270,05 ha (chiếm 13,44% diện tích tự nhiên).
• Xác định các loại hình sử dụng đất: Toàn xã có 6 loại hình sử dụng đất (LUT) với 9 kiểu sử dụng đất chính:
  1. LUT 2 lúa - 1 màu: Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ; Lúa xuân - Lúa mùa - Ngô đông.
  2. LUT 2 lúa: Lúa xuân - Lúa mùa.
  3. LUT 1 lúa - 1 màu: Đậu tương - Lúa mùa; Khoai sọ - Lúa mùa; Ngô xuân - Lúa mùa.
  4. LUT 2 màu: Ngô xuân - Ngô đông.
  5. LUT 1 lúa: Lúa mùa (lúa nương).
  6. LUT 1 màu: Sắn nguyên liệu.
• Đánh giá hiệu quả các kiểu sử dụng đất:
  • Cây trồng đơn lẻ: Khoai sọ đạt thu nhập thuần cao nhất (50.000.000 đồng/ha), kế tiếp là sắn nguyên liệu (18.000.000 đồng/ha) và lúa xuân (18.438.000 đồng/ha); ngô đông có thu nhập thuần thấp nhất (4.000.000 đồng/ha).
  • Kiểu sử dụng đất: Kiểu Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ đạt tổng giá trị sản phẩm cao nhất với 165.240.000 đồng/ha/năm, hiệu quả đồng vốn đạt 2,12 lần; kiểu Khoai sọ - Lúa mùa đạt 127.802.000 đồng/ha/năm, hiệu quả đồng vốn 2,17 lần; kiểu Sắn nguyên liệu đạt hiệu quả sử dụng vốn cao nhất với 3,04 lần và giá trị ngày công là 223.000 đồng/ngày. Kiểu Ngô xuân - Ngô đông và Ngô xuân - Lúa mùa có hiệu quả kinh tế thấp (giá trị ngày công chỉ đạt 63.000 - 64.000 đồng/ngày).
  • Về xã hội và môi trường: Các LUT trồng lúa nước giải quyết an ninh lương thực và thu hút lao động; LUT xen canh cây họ đậu và khoai sọ có khả năng bảo vệ, cải tạo đất tốt hơn so với độc canh sắn trên đất dốc.

Phần 5. Kết luận và kiến nghị

Tác giả đúc kết các kết luận chính về tiềm năng đất đai, khẳng định tính hiệu quả vượt trội của công thức luân canh kết hợp lúa và khoai sọ; đề xuất định hướng duy trì diện tích 2 vụ lúa chủ động nước, chuyển đổi đất 1 vụ lúa bấp bênh sang 1 lúa - 1 màu. Tác giả kiến nghị chính quyền địa phương đầu tư hoàn thiện kênh mương thủy lợi, cung ứng vốn vay và mở các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp toàn diện cơ cấu sử dụng đất của xã Sơn Điện năm 2014 và lượng hóa hiệu quả kinh tế của 9 kiểu sử dụng đất nông nghiệp tại địa bàn:

STT	Loại đất	Mã đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
1	Đất nông nghiệp	NNP	7.895,62	83,56
1.1	Đất sản xuất nông nghiệp	SXN	641,86	8,13 (so với đất NN)
-	Đất trồng cây hàng năm	CHN	511,01	79,61 (so với đất SXN)
-	Trong đó: Đất trồng lúa	LUA	205,00	40,11 (so với đất CHN)
-	Đất trồng cây hàng năm khác	HNK	306,01	59,88 (so với đất CHN)
-	Đất trồng cây lâu năm	CLN	130,85	20,39 (so với đất SXN)
1.2	Đất lâm nghiệp	LNP	7.251,06	91,83 (so với đất NN)
-	Đất rừng sản xuất	RSX	1.965,09	27,10 (so với đất LN)
-	Đất rừng phòng hộ	RPH	5.283,27	72,86 (so với đất LN)
1.3	Đất nuôi trồng thủy sản	NTS	2,70	0,03 (so với đất NN)
2	Đất phi nông nghiệp	PNN	286,00	3,03
3	Đất chưa sử dụng	CSD	1.270,05	13,44
-	Đất đồi núi chưa sử dụng	DCS	1.188,80	93,60 (so với đất CSD)
-	Đất bằng chưa sử dụng	BCS	25,66	2,02 (so với đất CSD)
-	Núi đá không có rừng cây	NCS	55,59	4,37 (so với đất CSD)
-	Tổng diện tích tự nhiên	-	9.448,79	100,00

Nguồn: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn, 2014.

Hiệu quả kinh tế của các kiểu canh tác qua số liệu điều tra nông hộ được tổng hợp như sau:

STT	Kiểu sử dụng đất	Tổng GTSP (1.000 đ/ha)	HQSDV (lần)	Số công LĐ (ngày/ha)	Giá trị công LĐ (1.000 đ/ngày)	Mức đánh giá tổng hợp
1	Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ	165.240	2,12	584	149	Cao
2	Khoai sọ - Lúa mùa	127.802	2,17	388	177	Cao
3	Lúa xuân - Lúa mùa - Ngô đông	84.938	1,94	554	73	Thấp
4	Lúa xuân - Lúa mùa	73.676	1,99	332	110	Cao
5	Đậu tương - Lúa mùa	66.732	1,87	277	110	Thấp
6	Ngô xuân - Lúa mùa	48.250	1,91	360	64	Thấp
7	Sắn nguyên liệu	27.522	3,04	83	223	Cao
8	Ngô xuân - Ngô đông	22.364	1,96	194	63	Thấp
9	Lúa mùa (lúa nương)	-	-	-	-	Thấp

Nguồn: Tổng hợp từ kết quả điều tra nông hộ của tác giả.

Khóa luận đóng góp nguồn số liệu thực địa chi tiết về sản xuất nông nghiệp tại một xã biên giới vùng cao; chỉ ra vai trò then chốt của cây khoai sọ trong việc nâng cao thu nhập trên diện tích đất 2 vụ lúa và 1 vụ lúa; chứng minh mô hình sắn nguyên liệu có ưu thế về quay vòng vốn và hiệu quả ngày công dù giá trị tổng thể không cao; làm cơ sở khoa học để chính quyền xã chuyển dịch cơ cấu cây trồng, giảm dần diện tích canh tác ngô kém hiệu quả.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn thực tiễn được ghi nhận từ văn bản:

• Phạm vi điều tra nông hộ mới thực hiện được trên quy mô 30 hộ tại 6 bản điểm do hạn chế về thời gian thực tập và điều kiện địa hình miền núi đi lại khó khăn.
• Nguồn tài nguyên khoáng sản (mỏ chì, kẽm) trên địa bàn chưa được đánh giá cụ thể do địa phương chưa tiến hành thăm dò xác định trữ lượng.
• Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả môi trường và xã hội chủ yếu dừng lại ở mức độ thu thập định tính qua phỏng vấn người dân và cán bộ, chưa tiến hành lấy mẫu phân tích các chỉ tiêu hóa lý của đất (độ chua pH, dung tích hấp thu, dư lượng hóa chất BVTV).

Hướng nghiên cứu mở rộng:

• Mở rộng phạm vi khảo sát điều tra trên toàn bộ 11 bản của xã Sơn Điện nhằm tăng tính đại diện cho các tiểu vùng sinh thái khác nhau.
• Tiến hành quan trắc diễn biến độ phì nhiêu và tốc độ xói mòn rửa trôi của đất đối với các công thức luân canh có sắn và ngô trên đất dốc.
• Nghiên cứu chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm hàng hóa đối với cây khoai sọ và sắn nguyên liệu nhằm bảo đảm đầu ra ổn định cho người sản xuất.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Địa chính môi trường, Quản lý tài nguyên thiên nhiên tham khảo về phương pháp xây dựng khung đánh giá hiệu quả sử dụng đất (LUT) tại địa bàn cấp xã.
• Cán bộ làm công tác địa chính, nông nghiệp tại UBND xã Sơn Điện và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn sử dụng làm tài liệu thực tế phục vụ lập kế hoạch sử dụng đất hàng năm và định hướng cơ cấu cây trồng.
• Phần đáng tham khảo nhất là quy trình kết hợp công cụ RRA với phiếu phỏng vấn nông hộ để tính toán các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế lượng hóa ($T$, $C_{sx}$, $N$, $H_v$, GTNCLĐ) trên từng công thức canh tác vùng núi cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ đất sản xuất nông nghiệp chiếm bao nhiêu phần trăm trong quỹ đất của xã Sơn Điện?
Theo số liệu năm 2014 của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn, tổng diện tích đất tự nhiên của xã là 9.448,79 ha; trong đó đất nông nghiệp chiếm 7.895,62 ha (83,56%). Tuy nhiên, đất lâm nghiệp chiếm tới 7.251,06 ha (91,83% đất nông nghiệp), nên đất sản xuất nông nghiệp thực tế chỉ có 641,86 ha, tương đương 8,13% diện tích đất nông nghiệp và 6,79% tổng diện tích đất tự nhiên của xã.

2. Địa bàn xã Sơn Điện có bao nhiêu loại hình và kiểu sử dụng đất nông nghiệp chính?
Tác giả đã xác định được 6 loại hình sử dụng đất (LUT) với 9 kiểu sử dụng đất, bao gồm: LUT 2 lúa - 1 màu (2 kiểu), LUT 2 lúa (1 kiểu), LUT 1 lúa - 1 màu (3 kiểu), LUT 2 màu (1 kiểu), LUT 1 lúa (1 kiểu) và LUT 1 màu (1 kiểu).

3. Kiểu sử dụng đất nào đạt giá trị sản xuất và thu nhập cao nhất tại địa phương?
Kiểu sử dụng đất Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ đạt tổng giá trị sản phẩm cao nhất là 165.240.000 đồng/ha/năm, với hiệu quả sử dụng vốn đạt 2,12 lần và giá trị ngày công lao động đạt 149.000 đồng/ngày. Riêng cây khoai sọ là cây trồng có thu nhập thuần cao nhất trong số các cây trồng đơn lẻ, đạt 50.000.000 đồng/ha.

4. Vì sao mô hình trồng sắn nguyên liệu lại có hiệu quả sử dụng vốn cao nhất?
Mặc dù sắn nguyên liệu có tổng giá trị sản phẩm thấp (27.522.000 đồng/ha), nhưng loại cây này đòi hỏi chi phí đầu tư phân bón, giống và ngày công lao động rất thấp (chỉ 83 công lao động/ha). Do chi phí sản xuất thấp, tỷ số giữa tổng thu và chi phí ($H_v$) đạt mức 3,04 lần - cao nhất trong toàn bộ 9 kiểu sử dụng đất được khảo sát.

5. Cơ cấu dân tộc của xã Sơn Điện phân bố như thế nào và ảnh hưởng gì đến sản xuất?
Dân số xã năm 2013 có 4.539 người thuộc 3 dân tộc chính: người Thái chiếm 50,0% (2.270 người), người Mường chiếm 43,0% (1.952 người), người Kinh và các dân tộc khác chiếm 7,0% (317 người). Lực lượng lao động nông nghiệp dồi dào nhưng tập quán canh tác truyền thống còn mang nặng tính tự cung tự cấp, thiếu kiến thức kỹ thuật và nguồn vốn đầu tư, dẫn đến tình trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng diễn ra chậm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Trang đã phản ánh cụ thể thực trạng khai thác đất sản xuất nông nghiệp tại xã vùng cao biên giới Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa năm 2014 - 2015. Bằng phương pháp điều tra nông hộ kết hợp tính toán các chỉ số kinh tế lượng hóa, nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả vượt trội của các mô hình luân canh có cây khoai sọ và sắn nguyên liệu so với việc độc canh lúa nương hay trồng ngô truyền thống. Các kết quả và đề xuất trong khóa luận cung cấp luận cứ thực tế phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện sinh thái vùng núi khó khăn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá , là điều kiện tồn tại và phát triển của con ngƣời và các sinh vật khác trên trái đất. Theo luâ ̣t Đất đai 1993 có ghi “Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt , là thành phần quan tro ̣ng đă ̣c biê ̣t của môi trƣờng số ng , là địa bàn phân bố các khu dân cƣ , xây dƣ̣ng cơ sở kinh tế , an ninh quố c phòng”. Xã hội ngày càng phát triển đất đai ngày càng có vai trò quan tro ̣ng , bấ t kì một ngành sản xuấ t nào thì đấ t đai luôn là tƣ liê ̣u sản xuất đặc biệt và không thể thay thế đƣợc.

Đối với nƣớc ta, một nƣớc nông nghiê ̣p thì vị trí của đất đai lại càng quan trọng và ý nghĩa hơn. Ngày nay, xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực và thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất.

Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả, hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu nhƣ ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Xã Sơn Điện là xã nghèo đặc biệt khó khăn, thuộc vùng miền núi cao năm ở phía tây của huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh hóa, xã có đƣờng biên giới giáp với nƣớc CHDC nhân dân Lào; cách trung tâm huyện 27 km, cách Thành phố Thanh hóa 182 km về phía tây .Tổng diện tích tự nhiên của xã là : 9448,79 ha , bao gồm 11 bản làng. Trong những năm qua Đảng bộ và nhân dân các dân tộc xã Sơn Điện đã phát huy truyền thống quê hƣơng, những tiềm năng lợi thế của địa phƣơng, nỗ lực phấn đấu, n 2 tích cực, thi đua lao động sản xuất, tạo sự chuyển biến rõ rệt trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng.

Tuy nhiên việc sử dụng đất của xã trong những năm qua cho thấy còn nhiều hạn chế: chƣa khoanh định đƣợc diện tích đất trồng lúa cần bảo vệ, đối với đất lâm nghiệp chƣa thực hiện nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hƣớng sản xuất hàng hóa còn chậm, phát triển nuôi trồng thủy sản và các hoạt động dịch vụ, du lịch trên địa bàn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế của địa phƣơng. Bên cạnh đó diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do phải chuyển mục đích sang các loại đất khác, việc bù đắp lại diện tích đất nông nghiệp bị mất là vô cùng khó khăn. Vì vậy, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nhiệp, đảm bảo an ninh lƣơng thực và giữ gìn đƣợc bản sắc của địa phƣơng là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết trong thời gian tới. Xuất phát từ thực tế đó, dƣới sự hƣớng dẫn của GS.