Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tỉnh Bến Tre giai đoạn 2008 – 2018. Định hướng và giải pháp về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tỉnh Bến Tre đến năm 2030.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lí luận về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm về nông nghiệp Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi.
Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thủy sản. Nông nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng trong nền kinh tế của nhiều nước, đặc biệt là trong các thế kỷ trước đây khi công nghiệp chưa phát triển. Đặc điểm nông nghiệp Sản xuất nông nghiệp có những đặc điểm sau: - Đất trồng là tư liệu sản xuất chủ yếu và không thể thay thế được trong nông nghiệp đây là đặc điểm quan trọng phân biệt nông nghiệp với công nghiệp. Không thể có sản xuất nông nghiệp nếu không có đất đai.
Quy mô và phương hướng sản xuất, mức độ thâm canh và cả việc tổ chức lãnh thổ phụ thuộc nhiều vào đất đai. Đặc điểm này đòi hỏi trong sản xuất nông nghiệp phải duy trì và nâng cao độ phì cho đất, phải sử dụng hợp lí và tiết kiệm đất. - Đối tượng của sản xuất nông nghiệp là các cây trồng và vật nuôi, đối tượng của sản xuất nông nghiệp là các sinh vật, các cơ thể sống. Chúng sinh trưởng và phát triển theo các quy luật sinh học và chịu tác động rất lớn của quy luật tự nhiên.
Vì vậy, việc hiểu biết và tôn trọng các quy luật sinh học, quy luật tự nhiên là một đòi hỏi quan trọng trong quá trình sản xuất nông nghiệp. - Sản xuất nông nghiệp có tính mùa vụ, đây là đặc điểm điển hình của sản xuất nông nghiệp, nhất là trong trồng trọt. Thời gian sinh trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi tương đối dài và thông qua hàng loạt giai đoạn kế tiếp nhau. Thời gian sản xuất bao giờ cũng dài hơn thời gian lao động cần thiết để tạo ra sản phẩm cây trồng và vật nuôi.
Sự không phù hợp nói trên là nguyên nhân chính gây ra tính 15 mùa vụ. Để khắc phục tình trạng này, cần thiết phải xây dựng cơ cấu nông nghiệp hợp lí, đa dạng hóa sản xuất (tăng vụ, xen canh, gối vụ), phát triển ngành nghề dịch vụ. - Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, đặc điểm này bắt nguồn từ đối tượng lao động của nông nghiệp là cây trồng và vật nuôi. Cây trồng và vật nuôi chỉ có thể tồn tại và phát triển khi có đủ năm yếu tố cơ bản của tự nhiên là nhiệt độ, nước, ánh sáng, không khí và dinh dưỡng.
Các yếu tố này kết hợp chặt chẽ với nhau, cùng tác động trong một thể thống nhất và không thể thay thế được. - Trong nền kinh tế hiện đại, nông nghiệp trở thành ngành sản xuất hàng hóa, biểu hiện cụ thể của xu hướng này là việc hình thành và phát triển các vùng chuyên môn hóa nông nghiệp và đẩy mạnh chế biến nông sản để nâng cao giá trị thương phẩm. Vai trò nông nghiệp Nông nghiệp có những vai trò cơ bản như sau: - Sản xuất nông nghiệp cung cấp lương thực, thực phẩm cho con người. - Đảm bảo nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm.
- Sản xuất ra những mặt hàng có giá trị xuất khẩu, tăng thêm nguồn thu ngoại tệ. Ngoài ra, nông nghiệp còn trực tiếp tham gia giữ gìn cân bằng môi trường sinh thái, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Quá trình phát triển nông nghiệp gắn liền với việc sử dụng thường xuyên đất đai, nguồn nước, các loại hóa chất,…với việc trồng và bảo vệ rừng, luân canh cây trồng, phủ xanh đất trống, đồi trọc,…Từ các khía cạnh phân tích trên cho thấy vai trò của ngành nông nghiệp đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển KT–XH của mỗi quốc gia và mỗi địa phương… 1. Khái niệm về cơ cấu và cơ cấu nông nghiệp Cơ cấu: cơ cấu được biểu hiện như là tập hợp những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định.
Nó biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật hiện tượng nó biến đổi cùng với sự biến đổi sự vật, hiện tượng. Cơ cấu cũng có thể hiểu như là tập hợp những quan hệ cơ bản, tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành nên hệ thống trong một thời gian nhất định. Như một sự vật hiện tượng, cơ cấu của hệ thống chuyển động và biến đổi không ngừng, nó có 16 thể phát triển một cách tuần tự hoặc không tuần tự. Sự thay đổi của cơ cấu sẽ làm cho tính chất, trình độ của hệ thống thay đổi theo.
Cơ cấu nông nghiệp: cơ cấu nông nghiệp là một hệ thống nên sự tương quan giữa các thành phần của nó rất chặt chẽ. Việc xác định và hình thành cơ cấu nông nghiệp hợp lý là hết sức cần thiết và có ý nghĩa hết sức quan trọng. Nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm ba ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Nông nghiệp gồm ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ.
Ngành trồng trọt bao gồm trồng cây lương thực, trồng cây công nghiệp, trồng cây thực phẩm (rau, quả ), trồng hoa, và các cây trồng khác… Ngành chăn nuôi gồm gia súc lớn, gia súc nhỏ, gia cầm và các ngành chăn nuôi khác… Dịch vụ nông nghiệp bao gồm các lĩnh vực thu mua, trao đổi sản phẩm nông nghiệp, …Lâm nghiệp được chia thành hai ngành là trồng rừng và khai thác rừng còn ngành ngư nghiệp cũng được phân thành hai ngành là khai thác và nuôi trồng thủy hải sản. Cơ cấu nông nghiệp chính là tỉ lệ giữa các ngành trong nông nghiệp, bao gồm tỉ lệ giữa các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp, (Theo nghĩa rộng), tỉ lệ cân đối giữa trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ (Theo nghĩa hẹp). Mặc dù hai ngành trồng trọt và chăn nuôi có sự liên quan với nhau rất chặt chẽ, nhưng tỉ lệ giữa chúng có sự khác nhau tùy theo đặc điểm về điều kiện và mức độ phát triển xã hội. Thông thường hầu hết ở các nước kinh tế phát triển, giá trị của ngành trồng trọt thường thấp hơn chăn nuôi và ở các nước đang phát triển thì ngược lại.
Sự hình thành các cơ cấu cũng phụ thuộc vào các điều kiện tự nhiên, KT –XH của từng địa phương. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp - Chuyển dịch cơ cấu là sự vận động phát triển của các ngành làm thay đổi vị trí, tỉ trọng và mối quan hệ tương tác giữa chúng theo thời gian để phù hợp với sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội. - Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp là sự thay đổi cơ cấu các ngành trong lĩnh vực nông nghiệp, bao gồm sự thay đổi cơ cấu ngành nông, lâm, thủy sản (theo nghĩa rộng), thay đổi cơ cấu ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp (theo nghĩa hẹp). - Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp còn có thể hiểu là sự thay đổi tỷ trọng giữa 17 các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp, dịch vụ nông nghiệp (theo nghĩa rộng), giữa hai ngành trồng trọt và chăn nuôi (theo nghĩa hẹp), hay giữa nội bộ từng ngành trồng trọt và chăn nuôi.
CDCCNN bao gồm chuyển dịch cơ cấu các ngành: nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản. Chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ từng ngành theo hướng phát huy lợi thế gắn với thị trường, đạt giá trị gia tăng ngày càng cao. Chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ từng ngành theo xu hướng phát huy những lợi thế, tiềm năng của thị trường. Qúa trình chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp có xu hướng chuyển dịch tích cực, giảm tỉ trọng của nông nghiệp, tăng tỉ trọng ngành lâm nghiệp và thủy sản.
Nội dung, sự cần thiết và khách quan, vai trò, ý nghĩa của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp 1. Nội dung của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp Có rất nhiều nội dung về CDCCNN tuy nhiên thường có một số nội dung cơ bản sau: chuyển dịch vốn đầu từ trong nông nghiệp; sử dụng đất trong nông nghiệp; cơ cấu lao động trong nông nghiệp, CDCCNN theo ngành, CDCCNN theo lãnh thổ và CDCCNN theo thành phần kinh tế. - Chuyển dịch vốn đầu tư trong nông nghiệp: vốn là một trong những nội dụng rất quan trọng trong việc CDCCNN, vốn được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, để thực hiện chuyển dịch vốn trong nông nghiệp phải cân đối vốn đầu tư trong nông nghiệp, huy động tất cả các nguồn vốn nhà nước, ngoài nhà nước, trong nhân dân. Ưu tiên tăng trưởng tín dụng cho nông nghiệp, nông thôn, phát triển tín dụng cho lĩnh vực nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hướng đến xuất khẩu; chú trọng đầu tư cho vay đối với cá nhân, hộ gia đình sản xuất nông, lâm, nghiệp.
Mở rộng cho vay các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt đã tạo điều kiện truyền tải vốn đến người dân để đầu tư sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tăng năng suất, nâng cao thu nhập cho từng gia đình. Chuyển dịch vốn đầu tư trong nông nghiệp tức là tăng cường đầu tư các nguồn vốn vào trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản hay cũng có thể là dịch vụ nông nghiệp. - Chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất trong nông nghiệp: trong sản xuất nông nghiệp đất là tư liệu sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp, chuyển dịch sử dụng đất 18 trong nông nghiệp là một hình thức chuyển dịch từ loại đất nông nghiệp này sang loại đất nông nghiệp khác với mục đích khác nhau. Ví dụ, chuyển đất trồng lúa sang đất trồng cây lâu năm, đất trồng rừng, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối.
Chuyển đất trồng cây hàng năm khác sang đất nuôi trồng thủy sản nước mặn, đất làm muối, đất nuôi trồng thủy sản dưới hình thức ao, hồ, đầm. - Chuyển dịch cơ cấu lao động trong nông nghiệp: trong hoạt động nông nghiệp lực lượng lao động đóng vai trò rất lớn trong sản xuất nông nghiệp, góp phần làm gia tăng năng suất, chất lượng của sản phẩm nông nghiệp.