phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được kết cấu gồm 4 chương, 12 tiết. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ VIỆT NAM LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Các đề tài nghiên cứu khoa học, luận án tiến sĩ Tác giả Lê Quốc Doanh (chủ nhiệm) (2006) với Đề tài nghiên cứu khoa học: “Nghiên cứu luận cứ khoa học để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [14].
Trong Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu, đề tài khẳng định: Chiến lược đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã được xác định rõ ràng trong các nghị quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam từ sau đổi mới 1986. Mặc dù vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện còn có nhiều bất cập [14, tr. Bằng việc phân tích sâu sắc bản chất của quá trình chuyển dịch và các ngành có lợi thế của từng vùng, đề tài đã xác định được các yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới quá trình chuyển dịch. Từ đó làm cơ sở đề xuất những định hướng và những giải pháp, chính sách nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn trong thời gian tới, phù hợp với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Việt Nam.
Đề tài này cũng đã chỉ ra khó khăn lớn nhất của nông dân Việt Nam trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn, phát triển mạnh nông nghiệp hàng hóa, là thiếu thị trường và các thể chế thị trường để có một thị trường quốc gia hoàn chỉnh. Ngoài ra, lại có một thách thức lớn là sự dư thừa dân số nông nghiệp ở nông thôn. Đô thị hóa và di dân không được khuyến khích 7 ngành nghề nông thôn không được phát triển mạnh. Việc thiếu việc làm ở nông thôn là một trở ngại lớn.
Đề tài cũng chỉ ra mối quan hệ giữa giảm nghèo và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Theo tác giả: Muốn giảm nghèo phải chuyển được các hộ nông dân tự cấp sang sản xuất hàng hóa đang còn chiếm đến khoảng 50% số hộ. Quá trình này đòi hỏi phải giúp họ tiếp cận với thị trường mà còn cần các thể chế phi thị trường hỗ trợ nông dân dựa chủ yếu trên sự tương trợ. Các hộ nông dân nghèo nếu muốn tăng thu nhập họ phải dựa vào đa dạng hóa sản xuất.
Nhưng phát triển nông nghiệp hướng vào xuất khẩu lại đòi hỏi phải chuyên môn hóa, chuyên canh hóa. Nhiều vùng không tìm được thị trường xuất khẩu, hướng vào thị trường trong nước lại đa dạng hóa được sản xuất và giảm nghèo nhanh hơn [14, tr. Tất cả các tình hình trên cho thấy chỉ có tăng trưởng nhanh không phải giải quyết được vấn đề mà cần phải có chất lượng của sự tăng trưởng. Đây chính là yêu cầu đặt ra cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn.
Tác giả Trần Quang Minh với Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Nông nghiệp Hàn Quốc trên đường phát triển” (năm 2010) [42] đã phân tích và đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp Hàn Quốc và những chính sách nông nghiệp của Hàn Quốc mà áp dụng trong giai đoạn 1998-2008. Tác giả khẳng định: Những thành công của các chính sách nông nghiệp mà Chính phủ Hàn Quốc đã sử dụng, mang lại sự phát triển vượt bậc cho nông nghiệp Hàn Quốc như: chính sách mở rộng chương trình chi trả trực tiếp, bảo vệ thu nhập nông nghiệp trước các thiên tai, ổn định giá cả sản phẩm nông nghiệp, phát triển và mở rộng các nguồn thu phi nông nghiệp và các chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh nông nghiệp [42, tr. 8 Từ đó, tác giả đã đưa ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc phát triển nông nghiệp. Đó là những gợi ý trong việc vận dụng các chính sách phát triển nông nghiệp ở Việt Nam.
Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương với đề tài: “Các yếu tố tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu nông thôn Việt Nam” (năm 2015) [66] đã nghiên cứu và đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015, chỉ ra các yếu tố ngăn cản và thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn. Trong đó, có bàn về các nhân tố chi phối và nhận định về xu hướng chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn Việt Nam trong giai đoạn 1990-2005. Đây là tài liệu có thể tham khảo cho nghiên cứu lý luận, thực tiễn chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam. Đề tài khẳng định: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng là quá trình phức tạp, những yếu tố tác động có thể là lợi thế so sánh, thị trường, các tiến bộ khoa học kỹ thuật, mức tăng nhu cầu tiêu dùng, khả năng tích lũy vốn đầu tư, thể chế hay vai trò của nhà nước.
Ngoài ra còn các yếu tố kinh tế xã hội khác như vấn đề phân phối thu nhập, các giá trị truyền thống, những tác động bất thường từ bên ngoài hay bên trong của nền kinh tế [66, tr. Tác giả Nguyễn Hữu Đức với công trình “Tác động của cơ chế quản lý kinh tế đối với việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp”, Luận án tiến sĩ khoa học kinh tế, quản lý và kế hoạch (năm 1996) [18]. Công trình này đã đi sâu nghiên cứu các cơ chế quản lý tác động đến cơ cấu kinh tế được hình thành trong địa bàn nông thôn. Các vấn đề lý luận tác giả đã nêu lên không chỉ tập trung trong vấn đề cơ chế hoạt động, quản lý mà còn nêu rõ khái niệm kinh tế, những đặc trưng của kinh tế nông thôn tại địa bàn nông thôn.
Nhưng do cơ cấu kinh tế có đặc điểm khác nhau, lại luôn vận động, do vậy tài liệu này cũng 9 chỉ là tài liệu tham khảo giúp cho một số định hướng nghiên cứu trên một số mặt của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Tác giả Phạm Hùng với công trình “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở miền Đông Nam Bộ hiên nay”, Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị, (năm 2001) [24]. Luận án đã trình bày cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đã phân tích, đánh giá tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở một số nước và lãnh thổ trong khu vực châu Á; đã rút ra những bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam nói chung và miền Đông Nam Bộ nói riêng. Luận án cũng phân tích tiềm năng và lợi thế so sánh mang tính đặc thù miền Đông Nam Bộ từ khi chuyển sang cơ chế thị trường, chỉ ra mặt tích cực và vấn đề tồn tại trong quá trình phát triển của các ngành nông, lâm, ngư nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp và dịch vụ ở nông thôn miền Đông Nam bộ; đã đề xuất phương hướng và những giải pháp cơ bản nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở miền Đông Nam bộ.
Tác giả Nguyễn Đăng Bằng với công trình “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Bắc Trung Bộ theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Luận án tiến sĩ, (năm 2001) [1]. Luận án đã nghiên cứu về cơ cấu kinh tế nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phân tích những đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến cơ cấu kinh tế nông thôn ở Bắc Trung bộ; phân tích thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Bắc Trung bộ. Tác giả Trần Xuân Châu với công trình “Đẩy nhanh sự phát triển nông nghiệp hàng hóa ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ kinh tế, (năm 2002) [10]. Luận án đã hệ thống hóa lý luận phát triển nông nghiệp hàng hóa.
Tìm hiểu kinh nghiệm một số nước trong quá trình đẩy nhanh sự phát triển nền nông nghiệp hàng hóa chỉ ra các điểm tương đồng và các vấn đề mới đặt ra; xây dựng 10 phương hướng, giải pháp có tính khả thi nhằm đẩy nhanh sự phát triển nền nông nghiệp hàng hóa ở Việt Nam trong năm tới. Tác giả Phạm Ngọc Dũng với công trình “Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành công nông nghiệp ở vùng lãnh thổ đồng bằng Sông Hồng - thực trạng và giải pháp”, Luận án tiến sĩ (năm 2002) [15]. Về mặt lý luận, luận án đã phân tích sâu vào quá trình biến đổi có tính quy luật của cơ cấu kinh tế nông nghiệp về các mối quan hệ tất yếu giữa phát triển nông nghiệp với công nghiệp trong sản xuất hàng hóa: hệ thống hóa và phân tích rõ mối quan hệ tương tác giữa lực lượng sản xuất, tổ chức kinh tế và quản lý kinh tế trong sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế công nông nghiệp bắt đầu từ nông nghiệp; về mặt thực tiễn luận án đã đưa ra những đánh giá khách quan tiến bộ và phân tích nguyên nhân của các hạn chế trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế công nông nghiệp ở đồng bằng Sông Hồng thời kỳ 1986-2000; đồng thời đã đưa ra các giải pháp có tính hệ thống phù hợp với sự phân công lao động xã hội ở đồng bằng Sông Hồng ở thời kỳ 2000-2010. Tác giả Phạm Thị Khanh với công trình “Huy động vốn phát triển nông nghiệp vùng đồng bằng Sông Hồng hiện nay”, Luận án Tiến sĩ kinh tế (năm 2003) [31].
Luận án đã hệ thống hóa cơ sở khoa học về vốn và huy động vốn phát triển nông nghiệp; luận án đã phân tích bài học kinh nghiêm rút ra từ thực tiễn huy động vốn phát triển nông nghiệp của một số nước và vùng lãnh thổ châu Á; góp phần làm rõ tiềm năng, thế mạnh cũng như khó khăn trong phát triển nông nghiệp vùng đồng bằng Sông Hồng; đã phân tích thực trạng huy động vốn trong nước phát triển nông nghiệp vùng đồng bằng Sông Hồng, rút ra các hạn chế và nguyên nhân cần khắc phục giải quyết; đề xuất những phương hướng, giải pháp nhằm đẩy mạnh huy động vốn trong nước phát triển nông nghiệp vùng đồng bằng Sông Hồng.
