CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHUỖI CUNG ỨNG LẠNH 1. Khái quát chung về chuỗi cung ứng 1. Khái niệm chuỗi cung ứng Toàn cầu hoá, đặc biệt với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, đang đặt các doanh nghiệp đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt. Theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, ngày nay, các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau bằng chuỗi cung ứng chứ không còn cạnh tranh bằng giá, hay bằng chất lượng sản phẩm như trước nữa.
Điều này buộc các doanh nghiệp phải tìm cách làm sao để kiểm soát được dòng nguyên vật liệu, cách thức đóng gói, vận chuyển, bảo quản và đưa đến tay người tiêu dùng cuối cùng, tức là phải xây dựng một chuỗi cung ứng của riêng mình, trong đó thiết lập được mối quan hệ chặt chẽ giữa nhà sản xuất với nhà cung cấp và giữa nhà sản xuất với khách hàng. Thuật ngữ “chuỗi cung ứng” đã xuất hiện từ những năm 80 của thể kỉ trước và trở nên phổ biến vào những năm 1990. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về chuỗi cung ứng theo nhiều hướng tiếp cận khác nhau và có nhiều định nghĩa khác nhau về thuật ngữ “chuỗi cung ứng”. Trong cuốn “Giới thiệu về quản lý chuỗi cung ứng”, Ram Ganesham và Terry P.
Harrison viết: “Chuỗi cung ứng là một mạng lưới các lựa chọn sản xuất và phân phối, nhằm thực hiện các chức năng thu mua nguyên liệu, chuyển đổi nguyên liệu thành bán sản phẩm, thành phẩm và phân phối chúng cho khách hàng” (Ganesham và Harrison, 1995). Qua khái niệm này, bản chất của chuỗi cung ứng được thể hiện là một quy trình khép kín, từ lúc tìm nguyên liệu đầu vào, qua quá trình sản xuất và phân phối để sản phẩm tới tay người tiêu dùng. Tuy nhiên, khái niệm này vẫn chỉ nhìn nhận chuỗi cung ứng theo nghĩa hẹp, tức là sự tích hợp của các quy trình với nhau mà thiếu đi tác nhân tạo nên mối liên kết giữa chúng. Lambert, Stock và Ellram trong cuốn “Nguyên tắc cơ bản về quản lý logistics” đã đưa ra định nghĩa “Chuỗi cung ứng là sự liên kết các công ty nhằm đưa sản phẩm hay dịch vụ vào thị trường” (Lambert, Stock và Ellram, 1998).
Ở khái niệm này, nhóm tác giả đã chỉ ra được những thành phần tham gia trong một chuỗi cung ứng, cũng như nhiệm vụ của chuỗi cung ứng là “đưa sản phẩm hay dịch vụ vào thị trường”, tuy nhiên có thể thấy khái niệm này mới chỉ phản ánh được chuỗi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 cung ứng ở một phạm vi hẹp, chỉ đơn giản là gộp các công ty lại với nhau để cùng thực hiện nhiệm vụ đó. Trong khi đó Sunil Chopra và Peter Meind trong cuốn “Quản lý chuỗi cung ứng” (2001) lại định nghĩa chuỗi cung ứng “bao gồm mọi công đoạn có liên quan, trực tiếp hay gián tiếp, đến việc đáp ứng nhu cầu khách hàng” và “không chỉ bao gồm nhà sản xuất và nhà cung cấp, mà còn bao gồm cả nhà vận chuyển, kho bãi, người bán lẻ và bản thân khách hàng” (Chopra và Meind, 2001). Đến khái niệm này, ta có thể thấy các nhân tố tham gia vào một chuỗi cung ứng đã được mở rộng hơn rất nhiều. Hay hiểu một cách đơn giản, chuỗi cung ứng là sự kết nối các nhà cung cấp, khách hàng, nhà sản xuất và các tổ chức cung cấp dịch vụ liên quan đến quá trình kinh doanh.
Không chỉ tập hợp các thành phần tham gia vào chuỗi cung ứng, Chopra và Meind còn bổ sung: “Trong mỗi tổ chức, như nhà sản xuất, chuỗi cung ứng bao gồm (nhưng không hạn chế) việc phát triển sản phẩm mới, marketing, điều hành sản xuất, phân phối, tài chính và dịch vụ khách hàng” (Chopra và Meind, 2001). Còn trong “Giáo trình Logistics và vận tải quốc tế”, GS. TS Hoàng Văn Châu có viết: “Một chuỗi cung ứng là một mạng lưới (có thể lựa chọn) về phương tiện vận tải và phân phối để thực hiện các chức năng thu mua nguyên, phụ liệu. chuyển hoá chúng thành sản phẩm trung gian và cuối cùng, rồi phân phối sản phẩm đó tới khách hàng” (Hoàng Văn Châu, 2009).
Theo Hội đồng tổ chức chuỗi cung ứng (2010), chuỗi cung ứng “bao gồm mọi hoạt động liên quan đến việc sản xuất và phân phối một sản phẩm hoặc dịch vụ hoàn chỉnh, bắt đầu từ nhà cung cấp đầu tiên đến khách hàng cuối cùng”. Từ các định nghĩa đã trích dẫn, có thể rút ra một chuỗi cung ứng là một chuỗi liên kết các nhân tố trong đó có 3 hoạt động cơ bản: Cung cấp: tập trung vào các hoạt động gồm cách thức mua nguyên vật liệu, nguồn cung cấp và thời gian cung cấp nguyên vật liệu nhằm phục vụ hiệu quả quá trình sản xuất. Sản xuất: là quá trình chuyển đổi các nguyên liệu thành sản phẩm cuối cùng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Phân phối: là quá trình đảm bảo các sản phẩm sẽ được phân phối đến khách hàng cuối cùng thông qua mạng lưới phân phối, kho bãi, bán lẻ một cách kịp thời và hiệu quả.
Như đã đề cập, chuỗi cung ứng ngày càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, và khi bước vào quá trình đổi mới kinh tế và cạnh tranh toàn cầu thì chuỗi cung ứng này sẽ phải đối đầu với chuỗi cung ứng khác. Xây dựng chuỗi cung ứng không chỉ là chiến lược đối với mỗi doanh nghiệp mà cũng là chiến lược để các ngành kinh tế của các nước áp dụng, sản xuất hàng hoá trên quy mô lớn, thúc đẩy chuyên môn hoá, từ đó tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Cấu trúc của chuỗi cung ứng Trong một chuỗi cung ứng thông thường, mỗi thành viên là một mắt xích của một hay nhiều chuỗi đan xen tạo thành một mạng lưới. Trong mỗi doanh nghiệp đều có những bộ phận chức năng phối hợp hoạt động với nhau để thực hiện mục tiêu của tổ chức, đó là những chuỗi cung ứng nhỏ bên trong.
Trong chuỗi luôn tồn tại một nhân tố trung tâm - một doanh nghiệp trung tâm với một sản phẩm chủ lực. Khi nghiên cứu về cấu trúc của chuỗi cung ứng, người ta thường xét đến hai thành phần: cấu trúc vật lý và các mối quan hệ cùng các dòng chảy bên trong. Cấu trúc vật lý Chuỗi cung ứng liên kết nhiều doanh nghiệp độc lập với nhau, mỗi doanh nghiệp có cấu trúc, tổ chức riêng bên trong tương ứng với đặc điểm hoạt động và mục tiêu riêng. Đồng thời, cấu trúc doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu liên kết hoạt động với các thành viên khác trong chuỗi thông qua mối quan hệ với khách hàng ở phía trước, nhà cung cấp ở phía sau và các doanh nghiệp hỗ trợ xung quanh.
“Các doanh nghiệp thực hiện các quá trình tạo ra sản phẩm/dịch vụ được gọi là thành viên chính của chuỗi. Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ bảo hiểm, tư vấn, cho thuê tài sản cho những thành viên chính gọi là các thành viên hỗ trợ” (Stock và Lambert, 2001). a, Cấu trúc dọc của chuỗi Cấu trúc dọc của một chuỗi cung ứng được tính bằng số lượng các thành viên dọc theo chiều dài chuỗi. Theo đó doanh nghiệp trung tâm sẽ nằm ở giữa các nhà cung cấp và các khách hàng; cụ thể, nguyên vật liệu được dịch chuyển từ nhà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cung cấp, qua doanh nghiệp trung tâm thành sản phẩm và đến tay khách hàng.
Trên thực tế, doanh nghiệp trung tâm thường lấy nguyên vật liệu từ nhiều nhà cung cấp, và sau đó cũng cung cấp sản phẩm đầu ra cho nhiều cấp độ khách hàng. Từ đây ta có thể phân chuỗi cung ứng thành hai loại: chuỗi cung ứng hội tụ và chuỗi cung ứng phân kỳ. Chuỗi cung ứng hội tụ khi nguyên vật liệu dịch chuyển giữa các nhà cung cấp. Chuỗi cung ứng phân kỳ khi sản phẩm dịch chuyển xuyên suốt các khách hàng.
Mô hình chuỗi cung ứng hội tụ - phân kỳ của doanh nghiệp Nguồn: Nguyễn Công Bình, 2008 b, Cấu trúc ngang của chuỗi Khi xét cấu trúc ngang của chuỗi cung ứng, ta chia các doanh nghiệp thành các lớp. Các doanh nghiệp này được sắp xếp thành các lớp chức năng khác nhau, doanh nghiệp trung tâm nằm ở chính giữa chuỗi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cấu trúc ngang chuỗi cung ứng Nguồn: Nguyễn Công Bình, 2008 Trong cấu trúc ngang của chuỗi cung ứng, doanh nghiệp trung tâm sẽ liên kết với các chủ thể khác trong chuỗi (thành viên chuỗi) và cả các chủ thể ngoài chuỗi.
Tính chất của mối liên kết với các chủ thể khác nhau là khác nhau. Với lớp khách hàng và nhà cung cấp thứ nhất (là hai lớp gần với doanh nghiệp trung tâm nhất): doanh nghiệp trung tâm trực tiếp quản lý các quá trình hoạt động mua và bán của hai lớp này. Với các lớp thứ hai trở đi: doanh nghiệp trung tâm giữ vai trò giám sát hoạt động để bảo đảm cho quá trình sản xuất của mình. Với những lớp xa hơn: doanh nghiệp trung tâm khó giám sát hơn, thường có sự hỗ trợ của các doanh nghiệp trung gian.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các mối quan hệ trong chuỗi cung ứng Mỗi thành viên trong chuỗi giữ mối quan hệ với những thành viên khác theo chiều ngang và cả chiều dọc. Làm thế nào để thiết lập các mối quan hệ giữa các thành viên trong chuỗi và gắn chúng vào mục tiêu chung của tổ chức là một vấn đề được các nhà quản lý sản xuất luôn hướng đến. Có 5 mức độ quan hệ trong chuỗi dựa vào mức độ tích hợp, theo thang đo tương đối này, một cực là mức độ tích hợp rất thấp (dạng thị trường rời rạc thuần túy), một cực là hệ thống tổ chức cấp bậc thuần túy (nơi các tổ chức tích hợp dọc hoàn toàn theo chức năng) (Tạp chí quốc tế về sản xuất IJPR, 2003).
Các mối quan hệ bao gồm: mối quan hệ ngắn hạn, mối quan hệ trung và dài hạn. Ngoài ra còn thể hiện dưới dạng liên kết để chia sẻ lợi nhuận, liên minh dài hạn và tham gia mạo hiểm. Các mức độ quan hệ trong chuỗi cung ứng Nguồn: IJPR, 2003 Nhìn chung xét trong tương quan mối quan hệ, mỗi thành viên trong chuỗi phụ thuộc rất lớn vào nhau, mức độ chia sẻ thông tin liên quan đến quyết định thông tin nào được chia, ai được chia sẻ và chia sẻ như thế nào. Dòng chảy trong chuỗi cung ứng Trong một chuỗi cung ứng, có ba dòng chảy chính: dòng hàng hoá, dòng thông tin và dòng tài chính.
Sự phối hợp nhịp nhàng của ba dòng chảy này đảm bảo cho chuỗi cung ứng hoạt động một cách tốt nhất. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.