Phòng chống tội phạm mua bán bộ phận cơ thể người: So sánh & kinh nghiệm cho VN

Phân tích thực trạng tội phạm mua bán nội tạng tại Việt Nam. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp phòng chống hiệu quả.

• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Chống Mua Bán Nội Tạng: Kinh Nghiệm Quốc Tế & Việt Nam
• Loại tài liệu: Bài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2023

Tóm tắt

I. Tình hình mua bán nội tạng ở Việt Nam và thế giới

Mua bán nội tạng là một vấn đề nhức nhối đang gia tăng đáng kể trên phạm vi toàn thế giới. Hành vi này không chỉ xâm hại đến quyền con người mà còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng của nạn nhân. Đặc biệt, buôn bán nội tạng tạo thành một thị trường béo bở với lợi nhuận cao gấp nhiều lần so với những loại tội phạm khác. Theo thống kê, mỗi ca cắt ghép thận có lợi nhuận từ 400-600 triệu đồng, chỉ sau mua bán ma tuý. Tại Việt Nam, từ 2018 đến 2023, tình hình tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người cho thấy xu hướng gia tăng, đòi hỏi các biện pháp phòng chống kịp thời và hiệu quả. Hiện tượng này ảnh hưởng tiêu cực đến trật tự, an toàn xã hội và những chuẩn mực đạo đức.

1.1. Khái niệm và phạm vi của tội phạm mua bán nội tạng

Mua bán nội tạng được định nghĩa là hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người nhằm mục đích lợi nhuận hoặc các mục đích bất chính khác. Phạm vi của tội phạm này bao gồm các mô như thận, gan, tim, phổi, tế bào gốc và các bộ phận cơ thể khác có giá trị y học. Hành vi phạm tội có thể diễn ra trong và ngoài nước, thường liên quan đến các đường dây tội phạm có tổ chức với sự tham gia của các bác sĩ, môi giới và những người bán nội tạng.

1.2. Nguyên nhân chính dẫn đến buôn bán mô bộ phận cơ thể người

Nguyên nhân chính gây ra mua bán nội tạng bao gồm: (1) Chênh lệch lớn giữa cung và cầu mô, bộ phận cơ thể trong y tế; (2) Tác động của nền kinh tế thị trường và lợi nhuận cao; (3) Thiếu sót trong chính sách pháp luật và kiểm soát; (4) Phát triển của mạng xã hội nhưng thiếu kiểm duyệt; (5) Hoàn cảnh kinh tế khó khăn của người có ý định bán. Các yếu tố này kết hợp tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động phạm pháp.

II. Kinh nghiệm quốc tế trong phòng chống mua bán nội tạng

Các quốc gia phát triển đã thiết lập những cơ chế hiệu quả để phòng chống tội phạm mua bán nội tạng. Tại Mỹ, OPTN (Organ Procurement and Transplantation Network) quản lý toàn bộ quá trình từ hiến tặng đến ghép tạng một cách công khai, minh bạch. Hệ thống này yêu cầu sự đồng ý tự nguyện, ghi chép chi tiết và kiểm tra pháp y nghiêm ngặt. Trung Quốc đã cải cách chính sách phòng, chống mua bán mô, bộ phận cơ thể người bằng cách tổ chức hoàn toàn lại hệ thống hiến tặng và ghép tạng, loại bỏ các thực hành không đạo đức trước đây. Những kinh nghiệm này nhấn mạnh tầm quan trọng của: thị trường hiến tặng pháp lý, giáo dục công chúng, hợp tác quốc tế, và xử lý nghiêm theo pháp luật.

2.1. Mô hình quản lý hiến tặng nội tạng ở Mỹ

Hệ thống Mỹ được xây dựng trên nguyên tắc bắt buộc, công khai và phi thương mại. OPTN duy trì danh sách chờ ghép tạng được quản lý trung tâm, đảm bảo công bằng trong phân bổ. Tất cả các ca hiến tặng phải được ghi chép đầy đủ, có xác nhận pháp y và sự đồng ý rõ ràng từ gia đình hoặc người hiến. Hình phạt nặng được áp dụng cho bất kỳ hành vi mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người.

2.2. Cải cách hệ thống hiến tặng ở Trung Quốc

Trung Quốc thực hiện những thay đổi căn bản trong phòng chống tội phạm mua bán, chiếm đoạt nội tạng. Nước này tổ chức lại toàn bộ quy trình, từ sàng lọc người hiến tới phân bổ nội tạng, với sự giám sát chặt chẽ. Quốc gia này cấm hoàn toàn các giao dịch thương mại về nội tạng, áp dụng hình phạt tù dài cho những kẻ tham gia. Sự minh bạch trong thống kê và báo cáo cũng được cải thiện đáng kể.

III. Thực trạng phòng chống mua bán nội tạng tại Việt Nam

Việt Nam đã bước đầu xây dựng hệ thống pháp luật để phòng chống tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Luật Hình sự có quy định về tội này, tuy nhiên cơ chế thực thi pháp luật chưa đồng bộ và nhân lực chuyên môn còn hạn hẹp. Công tác phòng, chống hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người chủ yếu tập trung vào xử lý sau khi phát hiện tội phạm, thay vì phòng ngừa chủ động. Giáo dục công chúng về hiến tặng tự nguyện còn yếu. Sự giám sát các cơ sở y tế trong quá trình hiến tặng và ghép tạng chưa đạt mức độ cần thiết. Hợp tác quốc tế trong phòng chống buôn bán nội tạng cũng cần được tăng cường.

3.1. Khó khăn trong phòng chống tội phạm mua bán nội tạng hiện nay

Những khó khăn chính bao gồm: (1) Chênh lệch lớn giữa nhu cầu ghép tạng và lượng hiến tặng tự nguyện; (2) Ý thức của người dân về hiến tặng còn thấp; (3) Các đường dây tội phạm hoạt động tinh vi, liên quốc gia; (4) Nhân lực chuyên trách chưa đủ; (5) Cơ sở hạ tầng y tế chưa đồng bộ. Những yếu tố này tạo điều kiện cho hoạt động mua bán, chiếm đoạt mô bộ phận cơ thể người tiếp tục tồn tại.

3.2. Các cơ chế hiện hành về phòng chống mua bán mô bộ phận cơ thể người

Việt Nam đã ban hành Luật Hiến tặng, ghép mô, bộ phận cơ thể người (2018) quy định quyền và trách vụ. Các cơ quan tư pháp thực hiện điều tra, truy tố những vụ mua bán nội tạng. Tuy nhiên, cơ chế này chưa hoàn chỉnh về phòng ngừa, chưa có quỹ hỗ trợ hiến tặng, và sự phối hợp giữa các bộ, ngành còn lỏng lẻo.

IV. Giải pháp và kiến nghị phòng chống mua bán nội tạng cho Việt Nam

Để phòng chống hiệu quả tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người, Việt Nam cần thực hiện những giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp luật với hình phạt nặng hơn và quy định rõ ràng về ngăn chặn buôn bán nội tạng. Thứ hai, phát triển hệ thống quản lý hiến tặng công khai, minh bạch tương tự như các nước phát triển. Thứ ba, tăng cường giáo dục công chúng về hiến tặng tự nguyện và xâm hại của mua bán nội tạng. Thứ tư, đầu tư nhân lực và công nghệ để phát hiện các đường dây tội phạm. Thứ năm, hợp tác quốc tế chặt chẽ để ngăn chặn hoạt động xuyên biên giới. Cuối cùng, xây dựng quỹ hỗ trợ giúp giảm áp lực kinh tế khiến người dân bán nội tạng.

4.1. Giải pháp phòng chống tội phạm mua bán nội tạng từ hệ thống pháp luật

Cần hoàn thiện Luật Hình sự và Luật Hiến tặng với hình phạt tù dài hạn cho những kẻ mua bán, chiếm đoạt mô bộ phận cơ thể người. Xây dựng quy định chi tiết về quản lý cơ sở y tế, kiểm soát giao dịch nội tạng, và xử lý vi phạm. Thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát định kỳ các bệnh viện. Tham gia các hiệp ước quốc tế để hợp tác chặn hành vi buôn bán nội tạng xuyên biên giới.

4.2. Giải pháp giáo dục và xã hội phòng chống mua bán nội tạng

Tuyên truyền rộng rãi về lợi ích của hiến tặng tự nguyện và tác hại của mua bán mô bộ phận cơ thể người trong trường học, truyền thông. Thúc đẩy ý thức cộng đồng qua các hoạt động xã hội. Tạo quỹ hỗ trợ kinh tế cho người hiến tặng tự nguyện. Đào tạo nhân lực chuyên môn trong lĩnh vực điều tra, xử lý tội phạm này. Hợp tác với các tổ chức quốc tế chia sẻ kinh nghiệm phòng, chống buôn bán nội tạng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM MUA BÁN, CHIẾM ĐOẠT MÔ HOẶC BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI Ở VIỆT NAM. Một số vấn đề lý luận chung về phòng, chống tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người. Mô và bộ phận cơ thể người Theo khoản 1 Điều 3 Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến lấy xác 2006: “Mô là tập hợp các tế bào cùng một loại hay nhiều loại khác nhau để thực hiện các chức năng nhất định của cơ thể người”. Có bốn loại mô trong cơ thể: mô biểu bì, mô cơ, mô liên kết, mô thần kinh.

Mỗi loại mô được cấu tạo cho những chức năng nhất định1. Trong thực tiễn, các mô hay được dùng để cấy ghép bao gồm: (i) Về mắt là giác mạc và củng mạc; (ii) Về da là các mô da, trung bì; (iii) Về cơ xương là các mô xương, sụn, dây chằng; (iv) Về tim mạch là các mô cấu tạo van tim và mạch dẫn. Theo khoản 2 Điều 3 Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến lấy xác 2006: “Bộ phận cơ thể người là một phần của cơ thể được hình thành từ nhiều loại mô khác nhau để thực hiện các chức năng sinh lý nhất định”, được các hệ thống cơ quan như hệ thống thần kinh, hệ thống tuần hoàn,. hỗ trợ thực hiện các chức năng.

Trong đó, năm bộ phận của cơ thể người: não, tim, phổi, thận và gan là những cơ quan quan trọng mà một con người cần để tồn tại. Bất cứ vấn đề nào xảy ra với một trong các cơ quan này cũng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người. Về thai nhi, đây không là mô, cũng không là bộ phận cơ thể người do “bào thai hình thành không nhằm mục đích phục vụ các chức năng sinh lý cho cơ thể người mẹ”2. Do đó, thai nhi không thể là đối tượng của tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận con người trên thực tế.

1 National Cancer Institute, “Cancer Registration & Surveillance modules”, [https://training.gov/anatomy/cells_tissues_membranes/tissues/] (Truy cập ngày 25/03/2023) 2 Vũ Thị Thái Anh, Bùi Thị Thuỳ Linh (2019), Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người - Nghiên cứu so sánh pháp luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự một số nước khác trên thế giới, Đại học Luật Hà Nội, tr. Các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về tội phạm mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người: Thứ nhất, Điều 154 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 (BLHS) quy định về Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người: Theo đó, Điều 154 BLHS quy định hai tội danh: Tội mua bán mô hoặc bộ phận cơ thể người và Tội chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người. Cấu thành tội phạm được phân tích như sau: (i) Về mặt khách thể: Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người được quy định tại Điều 154, thuộc chương XIV - BLHS. Do đó, khách thể loại3 của tội phạm này là tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con người.

Đối tượng tác động của tội này là mô, bộ phận cơ thể con người đã tách ra khỏi cơ thể người hoặc mô, bộ phận cơ thể người đang sống. (ii) Về mặt khách quan: Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người có cấu thành hình thức vì mặt khách quan chỉ quy định hành vi khách quan của tội phạm là dấu hiệu bắt buộc. Hành vi khách quan được thể hiện qua hành vi mua bán và hành vi chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người. Mặt khác, phần quy định của tội phạm này là quy định giản đơn, tức không mô tả các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội phạm mà chỉ nêu tên hành vi phạm tội.

(iii) Về mặt chủ quan: Theo khoản 1 Điều 154 BLHS chỉ quy định dấu hiệu lỗi là bắt buộc, không quy định dấu hiệu động cơ, mục đích là dấu hiệu định tội. Cụ thể, tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Theo đó, người phạm tội nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi và thấy trước hậu quả từ hành vi của mình nhưng vẫn mong muốn hậu quả phát sinh. Do dấu hiệu động cơ, mục đích không là dấu hiệu định tội nên người phạm tội thực hiện tội phạm với bất cứ động cơ, mục đích nào, chỉ cần thoả mãn hành vi khách quan và yếu tố lỗi, thì vẫn được xem là phạm tội này.

3 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (phần các tội phạm - quyển 1) - tái bản lần thứ nhất - có sửa chữa, bổ sung, NXB Hồng Đức, TP. Hồ Chí Minh, tr. “Khách thể loại của tội phạm là nhóm quan hệ xã hội có cùng tính chất được nhóm các quy phạm pháp luật hình sự bảo vệ khỏi sự xâm hại của nhóm tội phạm”. 3 (iv) Về mặt chủ thể: Theo Điều 12 và Điều 21 BLHS, chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt tuổi chịu trách nhiệm hình sự4.

Thứ hai, điểm b khoản 3 Điều 150 BLHS quy định về tội mua bán người để lấy bộ phận cơ thể người. (i) Về mặt khách thể: Khách thể trực tiếp mà tội phạm này xâm phạm vừa là nhân phẩm, danh dự con người, vừa là quyền bất khả xâm phạm về thân thể của con người. Đối tượng tác động của tội này là người từ 16 tuổi trở lên không phụ thuộc vào giới tính. (ii) Về mặt khách quan: Tội mua bán người để lấy bộ phận cơ thể người có cấu thành hình thức vì mặt khách quan chỉ quy định hành vi khách quan của tội phạm là dấu hiệu bắt buộc.

Hành vi khách quan được thể hiện qua hành vi mua bán mua bán người để lấy bộ phận cơ thể. Cụ thể, đó là trường hợp chuyển giao, tiếp nhận hoặc tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp nạn nhân để chuyển giao nhằm lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân5. Ngoài ra, thủ đoạn phạm tội có thể là dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lừa gạt hoặc thủ đoạn khác. Trên thực tế, dù cùng có hành vi mua bán người để lấy bộ phận cơ thể nhưng hậu quả pháp lý xảy ra sẽ khác nhau.

(iii) Về mặt chủ quan: Điều 150 BLHS chỉ quy định dấu hiệu lỗi là bắt buộc, không quy định dấu hiệu động cơ, mục đích là dấu hiệu định tội. Cụ thể, tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Do dấu hiệu động cơ, mục đích không là dấu hiệu định tội nên người phạm tội thực hiện tội phạm với bất cứ động cơ, mục đích nào, chỉ cần thoả mãn hành vi khách quan và yếu tố lỗi, thì vẫn được xem là phạm tội này. (iv) Về mặt chủ thể: 4 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm – Quyển 1), NXB Hồng Đức, tr.

5 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (phần các tội phạm - quyển 1) - tái bản lần thứ nhất - có sửa chữa, bổ sung, NXB Hồng Đức, TP. Hồ Chí Minh, 2021, tr. 4 Theo Điều 12 và Điều 21 BLHS, chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt tuổi chịu trách nhiệm hình sự6. Thứ ba, điểm d khoản 3 Điều 151 BLHS Tội mua bán người dưới 16 tuổi để lấy bộ phận cơ thể người.

Tội phạm này có dấu hiệu như tội mua bán người. Sự khác biệt chỉ tập trung vào dấu hiệu đối tượng tác động của tội phạm. Tuỳ thuộc vào mức tuổi của người bị mua bán là người từ đủ 16 tuổi trở lên hoặc dưới 16 tuổi mà định tội danh khác nhau. Nếu mua bán người dưới 16 tuổi thì mới cấu thành tội phạm này (Điều 151 BLHS).

Nếu mua bán người từ đủ 16 tuổi trở lên thì cấu thành Tội mua bán người (Điều 150 BLHS).7 Thứ tư, về tội giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân tại điểm h khoản 1 Điều 123 BLHS. (i) Về mặt khách thể: Tội giết người để lấy bộ phận cơ thể người được quy định tại điểm h khoản 1 Điều 123, thuộc chương XIV - BLHS. Do đó, khách thể loại8 của tội phạm này là tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con người. Còn khách thể trực tiếp của tội này là tính mạng - quyền thiết thân của con người.

Đối tượng tác động của tội này là con người đang sống với ý nghĩa là một thực thể tự nhiên. (ii) Về mặt khách quan: Hành vi khách quan của tội phạm này là hành vi tước bỏ trái phép tính mạng của người khác. Hành vi khách quan này phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hậu quả nạn nhân tử vong. Đối với trường hợp giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân: Đây là trường hợp giết người vì mục đích để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân và khi có bộ phận cơ thể của nạn nhân, người phạm tội có thể dùng để thay thế bộ phận đó cho mình hoặc cho người thân của mình hoặc để bán cho người khác.

6 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm – Quyển 1), NXB Hồng Đức, tr. 7 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm – Quyển 1), NXB Hồng Đức, tr. 8 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (phần các tội phạm - quyển 1) - tái bản lần thứ nhất - có sửa chữa, bổ sung, NXB Hồng Đức, TP. Hồ Chí Minh, tr.

“Khách thể loại của tội phạm là nhóm quan hệ xã hội có cùng tính chất được nhóm các quy phạm pháp luật hình sự bảo vệ khỏi sự xâm hại của nhóm tội phạm”. 5 (iii) Về mặt chủ quan: Tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp hoặc lỗi cố ý gián tiếp. Lỗi cố ý trực tiếp là khi người phạm tội nhận thức được hành vi giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả thiệt hại về tính mạng có thể xảy ra nhưng vẫn mong muốn hậu quả phát sinh. Mục đích của tội phạm để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân là dấu hiệu để định tội giết người với định khung tăng nặng là lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân.