CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Khái quát chung về nông thôn và xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn Cho đến nay đã có nhiều định nghĩa về nông thôn, nhưng chưa có định nghĩa nào được công nhận và sử dụng một cách rộng rãi. Để hiểu nông thôn là gì, người ta thường xuất phát từ hai cách tiếp cận chủ yếu sau đây: Thứ nhất, tiếp cận so sánh sự khác nhau giữa nông thôn và thành thị Trong từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 1994, nông thôn được định nghĩa là khu vực dân cư tập trung chủ yếu làm nghề nông.
Còn trong từ điển Bách khoa của Nhà xuất bản Bách khoa Mátxcơva năm 1986 định nghĩa thành thị là khu vực dân cư làm các nghề ngoài nông nghiệp. Hai định nghĩa nêu trên phân biệt nông thôn với đô thị dựa theo dấu hiệu chủ yếu là đặc trưng nghề nghiệp của người dân. Tuy nhiên sự khác nhau giữa nông thôn và đô thị không phải chỉ ở đặc điểm nghề nghiệp của người dân, mà còn khác nhau cả về mặt tự nhiên, kinh tế và xã hội. Thứ hai, tiếp cận phân biệt các khái niệm: nông nghiệp, nông thôn, nông dân.
Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất hay một khu vực của nền kinh tế. với tính cách là một ngành sản xuất vật chất nông nghiệp được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Với tính cách là một khu vực của nền kinh tế, nông nghiệp có mục tiêu phát triển là đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm cho quốc gia và có một phần thặng dư để công nghiệp hóa. Nông thôn là lãnh thổ mà ở đó có những cộng đồng dân cư sinh sống với những lối sống cùng các hoạt động sống riêng.
Nông dân là những người dân sống ở nông thôn. Nông dân là người trực tiếp tham gia các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Từ hai cách tiếp cận trên, có thể hiểu nông thôn là khu vực không gian lãnh 8 thổ mà ở đó cộng đồng cư dân có lối sống riêng, lấy sản xuất nông nghiệp làm hoạt động kinh tế chủ yếu và sống chủ yếu dựa vào nghề nông (nông, lâm, ngư nghiệp); có mật độ dân cư thấp và quần cư theo hình thúc làng, bản, xã; có cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội chưa phát triển, trình độ về dân trí, trình độ khoa học kỹ thuật cũng như tư duy sản xuất hàng hóa và kinh tế thị trường là thấp; có những mối quan hệ bền chặt giữa các cư dân dựa trên bản sắc văn hóa, phong tục tập quán truyền thống về tín ngưỡng, tôn giáo. Đặc điểm của nông thôn Theo giáo trình “Phát triển nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hữu Tiến, NXB Nông nghiệp, Hà Nội thì nông thôn có những đặc điểm cơ bản như sau; - Cư dân nông thôn chủ yếu là nông dân và làm nghề nông Đây là địa bàn hoạt động chủ yếu của các ngành sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và các ngành nghề sản xuất kinh doanh khác, dịch vụ phi nông nghiệp.
Trong các làng xã, sản xuất nông nghiệp chiếm vị trí chủ yếu và là nguồn sinh kế chính của đại bộ phận nông dân. - Nông dân thể hiện tính chất đa dạng về điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái, các vùng nông thôn có nguồn tài nguyên thiên nhiên, phong phú và đa dạng bao gồm các tài nguyên đất, nước, rừng, sông suối, khoảng sản… - Người dân nông thôn có mối quan hệ họ tộc và gia đình khá chặt chẽ với những quy định cụ thể của từng dòng họ và gia đình. - Nông thôn lưu giữ và bảo tồn nhiều di sản văn hóa của quốc gia như các phong tục, tập quán cổ truyền về đời sống, sản xuất nông nghiệp và ngành nghề thủ công truyền thống, các di tích lịch sử, văn hóa, các danh lam thắng cảnh. Vai trò của nông thôn Theo giáo trình “Phát triển nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hữu Tiến, NXB Nông nghiệp, Hà Nội thì nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh, quốc phòng, bảo vệ biên giới quốc gia; giữ gìn, 9 phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước.
Vai trò quan trọng của nông thôn ở nước ta được thể hiện trên các mặt chủ yếu sau: - Thứ nhất, nông thôn là nơi sản xuất và cung cấp lương thực, thực phẩm cho tiêu dùng của xã hội. Người dân ở nông thôn sản xuất lương thực, thực phẩm để tự cung, tự cấp và nếu thừa thì cung cấp cho thị trường. Sự gia tăng dân số ở nông thôn gây sức ép làm cho diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị sụt giảm và dẫn tới việc cung ứng đủ lương thực, thực phẩm cho toàn xã hội cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy sự phát triển bền vững của nông thôn cần được các cấp chính quyền quan tâm hơn nữa, sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu lương thực và thực phẩm tiêu dùng cho xã hội và nâng cao năng lực xuất khẩu các mặt hàng này cho quốc gia.
- Thứ hai, với số dân chiếm đa số sống bằng nông nghiệp, khu vực nông thôn thực sự là nơi cung cấp nguồn lao động dồi dào cho khu vực thành thị, các khu công nghiệp. Sự thâm nhập của lao động vào thành thị cũng như sự gia tăng dân số đều đặn ở các vùng thành thị là không đủ để đáp ứng nhu lao động cho thành thị, các khu công nghiệp. Nếu việc di chuyển nhân công ra khỏi nông nghiệp sang các ngành khác bị hạn chế thì sự tăng trưởng sẽ bị ảnh hưởng, vì vậy phát triển bền vững nông thôn sẽ góp phần làm ổn định kinh tế quốc gia. - Thứ ba, nông thôn là chiếm khoảng 67% dân số cho nên là thị trường rộng lớn để tiêu thụ sản phẩm của khu vực thành thị nhộn nhịp.
Trước hết nông thôn là địa bàn quan trọng để tiêu thụ các sản phẩm công nghiệp như máy cày, máy đập lúa, phân bón. Nếu thị trường rộng lớn ở nông thôn được khai thông, sức mua của người dân tăng lên, ngành công nghiệp có thị trường thuận lợi để tiêu thụ sản phẩm. Phát triển nông thôn sẽ góp phần cho sự phát triển công nghiệp và các ngành dịch vụ khác đi theo trên phạm vi toàn xã hội. - Thứ tư, nông thôn có nhiều dân tộc khác nhau sinh sống, bao gồm nhiều tầng lớp, nhiều thành phần, phong tục, văn hóa khác nhau.
Mỗi sự biến động dù tích cực hay tiêu cực đều ảnh hưởng mạnh mẽ đến tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và an ninh quốc gia của đất nước. Do đó sự phát triển và ổn định xã hội ở nông thôn sẽ góp phần quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định tình hình của đất nước. 10 - Thứ năm, nông thôn chiếm một lượng lớn nguồn tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản, động thực vật… cho nên sự phát triển bền vững của nông thôn có ảnh hưởng lớn đến việc bảo vệ môi trường sinh thái, việc khai thác sử dụng có hiểu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên ở nông thôn bảo đảm cho sự phát triển lâu dài và bền vững của quốc gia. Xây dựng nông thôn mới 1.
Khái niệm xây dựng nông thôn mới - Tác phẩm “Xây dựng NTM những vấn đề lý luận và thực tiễn” của PGS.TS Vũ Văn Phúc (chủ biên), Nxb, Chính trị Quốc gia Hà nội, 2009, thì khái niệm xây dựng nông thôn mới được hiểu như sau; [8, tr.87] “Xây dựng nông thôn mới là cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng làng, xã của mình khang trang, sạch đẹp, sản xuất phát triển toàn diện và đời sống của người dân được nâng cao, xây dựng nếp sống văn hóa, môi trường và an ninh nông thôn được bảo đảm, thu nhập và đời sống vật chất của người dân nông thôn được cải thiện.” - Theo giáo trình “Xây dựng nông thôn mới” của GS – TS Võ kim Sơn, Nxb, Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2012, thì xây dựng nông thôn mới được hiểu như sau; [13, tr.76] “Xây dựng nông thôn mới là thực hiện chương trình phát triển toàn diện, vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn nhằm nâng cao đời sống người dân và phát triển về kinh tế - xã hội. Đó là quá trình thay đổi toàn diện về phương thức sản xuất và văn hóa, xã hội, môi trường; trong đó có hàm ý là tạo ra những con người mới có văn hóa trong môi trường nông thôn mới.” Theo quyết định số 1600QĐ-TTg ngày 16 tháng 8 năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 – 2020 thì có thể hiểu khái niệm xây dựng nông thôn mới như sau; [3, Điều 4] “Xây dựng Nông thôn mới là xây dựng nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn 11 với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa.” Như vậy, “xây dựng nông thôn mới là thực hiện chương trình toàn diện về nông thôn, nông dân, nông nghiệp, nông thôn phát triển theo hướng quy hoạch, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ; thu nhập của người dân nông thôn được nâng lên, đời sống vật chất, tinh thần được cải thiện, xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa đa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh chính trị, trật tự được giữ vững.