Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài; Chương 2: Thực trạng chính sách phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học trong việc phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp; Chương 3: Đề xuất chính sách thúc đẩy phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học của Việt Nam; Kết luận và khuyến nghị. 15 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÁC CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÁC VƢỜN ƢƠM DOANH NGHIỆP TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CỦA VIỆT NAM 1. Các khái niệm cơ bản Vườn ươm doanh nghiệp là một khái niệm xuất hiện ở nước ta không lâu cho dù nó đã phát triển tương đối đa dạng và sâu sắc ở các nước có nền phát triển trên thế giới. Nó liên quan chặt chẽ đến những quan điểm về ươm mầm khởi nghiệp sáng tạo.
Để có thể đi sâu phân tích làm rõ nội hàm hoạt động của vườn ươm doanh nghiệp trong các trường đại học (VƯĐH), chúng ta cần thống nhất cách hiểu và các khái niệm sau: 1. Spin-off và start-up Spin-off và start-up là hai mô hình khởi sự doanh nghiệp đang được lưu tâm hiện nay. Trong khi start-up khá phổ biến và phát triển mạnh thì spin-off lại không được đón nhận nhiệt tình ở Việt Nam. Mô hình spin-off (thường được hiểu là “doanh nghiệp khởi nguồn”) và start-up (doanh nghiệp khởi nghiệp) được hình thành đầu tiên ở các nước công nghiệp phát triển.
Spin-off được khởi nguồn từ trường đại học (tách ra hoạt động độc lập từ các trường đại học), do các cá nhân tạo ra các tài sản khoa học và công nghệ tham gia vào quá trình quản lý của doanh nghiệp. Start-up chỉ sự khởi nghiệp của một doanh nghiệp mới hình thành trên nền tảng kết quả khoa học và công nghệ. Khác với spin-off, doanh nghiệp start-up chỉ nằm trong khu vực "vườn ươm" (technology park) và không nhất thiết phải gắn với cơ sở nghiên cứu. Công nghệ của doanh nghiệp start-up không nhất thiết phải là công nghệ cao, kết quả nghiên cứu cũng có thể lấy từ nơi khác đến.
Nếu như người thành lập và điều hành doanh nghiệp spin-off nhất thiết phải chính là nhà khoa học chủ nhân của phát kiến công nghệ cao, thì ai cũng có thể thành lập và điều hành doanh nghiệp start-up. Vườn ươm Theo từ điển Oxford, vườn ươm là “dụng cụ cung cấp nhiệt ấp trứng, nuôi trẻ em đẻ non, hoặc nuôi vi khuẩn”. Theo Hiệp hội quốc gia các vườn ươm doanh nghiệp (NBIA), Athens, Ohio, vườn ươm là một môi trường với một số đặc tính quan trọng như: nó cung cấp một danh sách đầy đủ các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp theo yêu cầu riêng của các công ty khách hàng; nó có một giám đốc vườn ươm tại chỗ điều phối các nhân viên, các chuyên gia bên ngoài và các tổ chức để cung cấp các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp; nó giúp các doanh nghiệp trưởng thành một khi các doanh nghiệp đạt được các mục tiêu của chương trình (mặc dù không vượt ra ngoài các phương tiện và trang thiết bị của chương trình). Theo Luật Chuyển giao công nghệ Việt Nam, “Ươm tạo công nghệ là hoạt động hỗ trợ nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ có triển vọng ứng dụng thực tiễn và thương mại hoá từ ý tưởng công nghệ hoặc kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ”.
“Ươm tạo doanh nghiệp công nghệ là hoạt động hỗ trợ tổ chức, cá nhân hoàn thiện công nghệ, huy động vốn đầu tư, tổ chức sản xuất, kinh doanh, tiếp thị, thực hiện thủ tục pháp lý và các dịch vụ cần thiết khác để thành lập doanh nghiệp sử dụng công nghệ mới được tạo ra”. Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa “vườn ươm” là cơ sở cung cấp các điều kiện thuận lợi về hạ tầng kỹ thuật, nguồn lực và dịch vụ cần thiết để một doanh nghiệp khởi nghiệp. Doanh nghiệp Theo Luật doanh nghiệp, “doanh nghiệp” là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh”. Trong luận văn này, tác giả sẽ sử dụng định nghĩa Doanh nghiệp là doanh nghiệp sử dụng các thành tựu khoa học, hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, tham gia vào các hoạt động công nghệ, sống dựa vào công nghệ.
Trường đại học Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa về trường đại học rộng hơn so với định nghĩa trường đại học bình thường. Ngoài chức năng đào tạo nhân lực, kiến tạo tri thức và công nghệ cũng như các ứng dụng cần thiết cho các ngành công nghệ mới, trường đại học còn có thể hỗ trợ các thông tin kinh doanh mới, các dịch vụ về ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp và nhiều những chức năng khác. Tác giả đặc biệt quan tâm đến chức năng về các dịch vụ ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp. Với chức năng này, một sợi dây liên kết rất quan trọng giữa trường đại học và doanh nghiệp thông qua vườn ươm là việc thương mại hoá kết quả nghiên cứu khoa học của các trường đại học.
Vườn ươm doanh nghiệp Khái niệm vườn ươm cũng rất khác nhau giữa các tổ chức quốc tế, tùy thuộc vào cách nhìn nhận về vai trò, chức năng của việc ươm mầm trong phát triển doanh nghiệp, trong từng thời kỳ phát triển của kinh tế thế giới và khoa học - công nghệ. Chẳng hạn, theo định nghĩa của Hiệp hội Vườn ươm doanh nghiệp Quốc gia Mỹ (NBIA), “Vườn ươm doanh nghiệp là nơi nuôi dưỡng các doanh nghiệp, giúp chúng sống sót và lớn lên trong giai đoạn khởi sự doanh nghiệp bằng cách cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh và các nguồn lực cần thiết cho các doanh nghiệp non trẻ này”. Trong kinh tế học hiện đại, vườn ươm doanh nghiệp là một đơn vị kinh tế hoạt động với nhiệm vụ hỗ trợ một cách có lựa chọn đối với một số doanh nghiệp ở giai đoạn đầu hình thành để có thể phát triển nhanh, bền vững và có lợi nhuận. Đơn vị kinh tế này cung cấp hàng loạt những dịch vụ, nhằm giúp các doanh nghiệp mới thành lập giảm thiểu rủi ro trong quá trình hoạt động và tăng cường sức mạnh trên thương trường.
Theo định nghĩa của Tổ chức Phát triển công nghiệp của Liên hợp quốc (UNIDO), “Vườn ươm là một tổ chức tiến hành một cách hệ thống quá trình tạo dựng các doanh nghiệp mới, cung cấp cho các doanh nghiệp này một hệ thống 18 toàn diện và thích hợp các dịch vụ để hoạt động thành công”. Ủy ban Châu Âu thì cho rằng, “Vườn ươm doanh nghiệp là một khu vực có kết cấu hạ tầng, trong đó các doanh nghiệp mới khởi sự hoạt động tại một diện tích hạn chế nhưng có thể điều chỉnh và mở rộng được theo kiểu các mô-đun sử dụng chung các dịch vụ liên quan đến hạ tầng cơ sở, quản lý, ban thư ký và các nhân viên giúp việc”. Theo tổ chức Doanh nghiệp và Thương mại của New Zealand, “Vườn ươm doanh nghiệp” là một công cụ hỗ trợ được thiết kế để hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn đầu thành lập thông qua cung cấp tòa nhà dùng chung, tư vấn kinh doanh, các dịch vụ kinh doanh, mạng lưới và một cán bộ quản lý làm việc toàn bộ thời gian, khoảng thời gian ươm tạo cho mỗi doanh nghiệp thường từ 1 đến 3 năm”. Có thể tóm lại, mục đích của Vườn ươm doanh nghiệp nhằm Ươm tạo doanh nghiệp (business incubation), đó là quá trình hỗ trợ cho các doanh nghiệp trong giai đoạn khởi nghiệp nhằm giảm thiểu chi phí ban đầu, hạn chế rủi ro, khắc phục những thiếu hụt kiến thức và kinh nghiệm về tổ chức, quản lý, mạng lưới liên kết, tiếp cận thị trường., nâng cao khả năng tồn tại và sự phát triển ổn định của doanh nghiệp sau khi kết thúc giai đoạn ươm tạo.
Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ - Vườn ươm công nghệ nhằm hỗ trợ giai đoạn phát triển công nghệ. Dạng vườn ươm này nhằm hoàn tất ý tưởng công nghệ cho những công nghệ đang được phát triển. Tuy nhiên, trên thực tế, mục tiêu đầu tiên của vườn ươm công nghệ là nhằm hỗ trợ phát triển các hãng công nghệ và hỗ trợ hoàn thiện công nghệ đang được phát triển. Những vườn ươm này được đặt trong hoặc gần trường đại học và viện khoa học và công nghệ.
Đặc điểm những vườn ươm này là những liên kết được thể chế hoá gắn với các nguồn tri thức gồm trường đại học, cơ quan chuyển giao công nghệ, trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm quốc gia và lực lượng cán bộ nghiên cứu và phát triển lành nghề. Mục tiêu cuối cùng là nhằm hỗ trợ chuyển giao và phổ biến công nghệ, đồng thời khuyến khích tinh thần kinh doanh trong lực lượng giảng dạy và nghiên cứu. Trên thực tế, vườn ươm công nghệ là 19 một dạng khác của vườn ươm doanh nghiệp và kết hợp một cách đại thể các chức năng của vườn ươm doanh nghiệp công nghệ và trung tâm đổi mới. - Vườn ươm Doanh nghiệp Công nghệ là một thực thể của trường đại học, viện nghiên cứu nhà nước, chính quyền địa phương và tổ chức tư nhân nhằm hỗ trợ và đỡ một doanh nghiệp công nghệ mới.
Vườn ươm này khác vườn ươm công nghệ ở chỗ vườn ươm này hỗ trợ thương mại hoá những công nghệ đã phát triển trước đây, có nghĩa là những hoạt động khởi nghiệp của một doanh nghiệp và khác với vườn ươm doanh nghiệp thông thường ở điểm là vườn ươm này liên quan tới kinh doanh công nghệ hoặc công nghệ cao. Tác giả sử dụng định nghĩa vườn ươm doanh nghiệp công nghệ chính là nơi ươm tạo các doanh nghiệp được hình thành và hoạt động dựa trên việc sử dụng các công nghệ mới, các kết quả nghiên cứu khoa học. Các doanh nghiệp mới này đóng vai trò trực tiếp là cầu nối đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất. - Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học là các vườn ươm được thiết lập với mục đích thương mại hoá các tài sản dưới dạng khoa học công nghệ và tri thức được tạo ra trong quá trình nghiên cứu của trường.
Các vườn ươm có liên quan đến các trường đại học này cung cấp cho các công ty mới các dịch vụ sử dụng phòng thí nghiệm, máy tính, thư viện và các chuyên gia hỗ trợ từ phía các khoa và sinh viên. Một số các vườn ươm loại này do trường đại học tài trợ, nhưng chủ yếu các vườn ươm tồn tại dưới dạng góp vốn của một số người đầu tư. Quỹ đầu tư mạo hiểm Là việc cung cấp vốn tài chính cho các công ty ở giai đoạn khởi động tăng trưởng ban đầu.
