Luận văn thạc sĩ chính sách phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học ở việt nam trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học Việt Nam trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.

• Tác giả: Quán Thị Vân Anh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đào Thanh Trường
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý khoa học và công nghệ
• Đề tài: Chính sách phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học của Việt Nam trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÁC CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÁC VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CỦA VIỆT NAM
• 1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Spin-off và start-up
• 1.1.2. Trường đại học
• 1.1.3. Vườn ươm doanh nghiệp
• 1.1.4. Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ
• 1.1.5. Quỹ đầu tư mạo hiểm
• 1.1.6. Chính sách
• 1.1.7. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4
• 1.2. Vai trò và nhiệm vụ của các vườn ươm trong trường đại học
• 1.2.1. Vai trò của vườn ươm đại học
• 1.2.2. Nhiệm vụ của các vườn ươm đại học
• 1.2.3. Lợi ích của các bên tham gia vườn ươm đại học
• 1.2.4. Lợi ích của các doanh nghiệp công nghệ
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển các vườn ươm đại học
• 1.3.1. Bối cảnh và nhu cầu về vườn ươm
• 1.3.2. Nhận thức của các cơ quan hỗ trợ phát triển vườn ươm doanh nghiệp
• 1.3.3. Vấn đề pháp lý ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển của vườn ươm doanh nghiệp
• 1.3.4. Đầu tư về cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho các vườn ươm đại học
• 1.3.5. Nguồn tài chính
• 1.3.6. Nguồn nhân lực
• 1.4. Một số mô hình vườn ươm doanh nghiệp trên thế giới
• 1.5. Tiểu Kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÁC VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng về các vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam
• 2.1.1. Tổng quan về các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học của Việt Nam
• 2.1.2. Vai trò của các VƯĐH tại Việt Nam trong việc phát triển các doanh nghiệp
• 2.1.3. Những khó khăn trong quá trình phát triển của các VƯĐH
• 2.2. Tác động của các biện pháp chính sách đối với sự phát triển các vườn ươm doanh nghiệp
• 2.3. Trường hợp nghiên cứu VƯDN trong trường BKHN
• 2.3.1. Tổng quan về VƯDN trong trường BKHN
• 2.3.2. Thực trạng và nguyên nhân những khó khăn trong quá trình phát triển của VƯDN trong trường Đại học Bách Khoa hiện nay
• 2.4. Tiểu Kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN VƯỜN ƯƠM DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng phát triển, mục tiêu
• 3.1.1. Định hướng phát triển hoạt động vườn ươm doanh nghiệp
• 3.2. Các biện pháp chính sách
• 3.2.1. Chính sách liên quan đến cải cách hành chính
• 3.2.2. Chính sách đầu tư
• 3.2.3. Chính sách tài chính
• 3.2.4. Chính sách liên kết tổ chức Văn phòng sở hữu trí tuệ
• 3.2.5. Chính sách phát triển nguồn nhân lực
• 3.2.6. Biện pháp khác
• 3.3. Tiểu Kết Chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC: MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG THÚC ĐẨY VƯỜN ƯƠM DOANH DOANH NGHIỆP, KHỞI NGHIỆP CỦA TRƯỜNG ĐH BÁCH KHOA HÀ NỘI
• PHỤ LỤC 1: MỘT SỐ KẾT QUẢ VỀ CÔNG TÁC ĐÀO TẠO
• PHỤ LỤC 2: CÁC CLB KHỞI NGHIÊN CỨU SÁNG TẠO SINH VIÊN
• PHỤ LỤC 3: CÁC DỰ ÁN KHỞI NGHIỆP TIÊU BIỂU
• PHỤ LỤC 4: KẾ HOẠCH HOẠT ĐỘNG NĂM 2019
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam

Chính sách phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh công nghiệp 4.0. Các vườn ươm này không chỉ hỗ trợ khởi nghiệp mà còn góp phần vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Việc phát triển các vườn ươm doanh nghiệp là cần thiết để tạo ra môi trường thuận lợi cho sự đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp trong sinh viên.

1.1. Khái niệm và vai trò của vườn ươm doanh nghiệp

Vườn ươm doanh nghiệp là nơi hỗ trợ các start-up và spin-off phát triển. Chúng cung cấp không gian làm việc, tư vấn và kết nối với các nhà đầu tư. Vai trò của vườn ươm là rất quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế.

1.2. Tình hình hiện tại của các vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam

Hiện nay, nhiều trường đại học tại Việt Nam đã thành lập các vườn ươm doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc phát triển và duy trì hoạt động của các vườn ươm này. Các vấn đề như thiếu nguồn lực và cơ chế hỗ trợ vẫn tồn tại.

II. Những thách thức trong phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng các vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Những khó khăn này cần được nhận diện và giải quyết để phát triển bền vững.

2.1. Thiếu nguồn lực và cơ sở hạ tầng

Nhiều vườn ươm doanh nghiệp thiếu cơ sở hạ tầng cần thiết để hoạt động hiệu quả. Việc đầu tư vào cơ sở vật chất và công nghệ là rất cần thiết để nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ.

2.2. Khó khăn trong việc kết nối với doanh nghiệp

Sự thiếu hụt trong việc kết nối giữa các trường đại học và doanh nghiệp là một trong những thách thức lớn. Điều này làm giảm khả năng thương mại hóa các ý tưởng và sản phẩm từ vườn ươm.

III. Phương pháp phát triển vườn ươm doanh nghiệp hiệu quả

Để phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học, cần áp dụng các phương pháp và chính sách hiệu quả. Những giải pháp này sẽ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.

3.1. Tăng cường hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp

Việc thiết lập các mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa trường đại học và doanh nghiệp sẽ tạo ra nhiều cơ hội cho sinh viên. Hợp tác này có thể bao gồm các chương trình thực tập, dự án nghiên cứu chung và hỗ trợ tài chính.

3.2. Đầu tư vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định cho sự thành công của các vườn ươm doanh nghiệp. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu về khởi nghiệp và quản lý doanh nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về vườn ươm doanh nghiệp

Nghiên cứu về các vườn ươm doanh nghiệp tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều mô hình thành công. Những mô hình này có thể được áp dụng rộng rãi để phát triển các vườn ươm khác.

4.1. Mô hình vườn ươm doanh nghiệp tại Đại học Bách Khoa Hà Nội

Đại học Bách Khoa Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ khởi nghiệp. Mô hình này đã giúp nhiều sinh viên hiện thực hóa ý tưởng kinh doanh của mình.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu cho thấy rằng các vườn ươm doanh nghiệp đã góp phần đáng kể vào việc giảm tỷ lệ thất bại của các doanh nghiệp khởi nghiệp. Điều này chứng tỏ hiệu quả của các chính sách hỗ trợ.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của vườn ươm doanh nghiệp

Vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học Việt Nam có tiềm năng lớn trong việc thúc đẩy khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để phát triển bền vững.

5.1. Tương lai của vườn ươm doanh nghiệp trong bối cảnh công nghiệp 4.0

Trong bối cảnh công nghiệp 4.0, các vườn ươm doanh nghiệp cần phải đổi mới và thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thị trường. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ là yếu tố quyết định.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển vườn ươm doanh nghiệp

Cần có các chính sách hỗ trợ rõ ràng từ chính phủ để phát triển các vườn ươm doanh nghiệp. Những chính sách này nên tập trung vào việc cải cách hành chính, đầu tư và phát triển nguồn nhân lực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cơ cấu kinh tế Việt Nam, khối doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm hơn 90% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động và đóng góp trên 40% tổng sản phẩm quốc nội. Mặc dù giữ vị trí xương sống trong việc tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng, phần lớn các doanh nghiệp này, đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng về nguồn lực kỹ thuật, vốn đầu tư và năng lực quản trị. Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư đặt ra yêu cầu cấp bách phải chuyển dịch mô hình kinh tế từ thâm dụng tài nguyên và lao động giá rẻ sang nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ cao. Trong bối cảnh đó, vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học được xác định là công cụ chiến lược nhằm thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học, biến các sáng chế thành sản phẩm thương mại và hình thành các doanh nghiệp khởi nguồn giàu tiềm năng.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, doanh thu từ hoạt động chuyển giao công nghệ tại các cơ sở giáo dục đại học hàng đầu hiện chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn khoảng 2% tổng nguồn thu. Thực trạng này phản ánh khoảng cách rất lớn giữa năng lực nghiên cứu học thuật và nhu cầu của thị trường thực tiễn. Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng chính sách phát triển vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2020, với trường hợp nghiên cứu trọng điểm tại Đại học Bách Khoa Hà Nội và Đại học Quốc gia Hà Nội. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các rào cản thể chế, tài chính, nhân lực và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các vườn ươm đại học, tạo bệ phóng vững chắc cho các dự án khởi nghiệp sáng tạo sinh viên và giảng viên giai đoạn 2020–2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai mô hình lý thuyết quản trị và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo hiện đại:

Mô hình phát triển khởi nghiệp ba giai đoạn của Viện Khởi nghiệp Founder Institute, bao gồm: Giai đoạn hình thành ý tưởng, Giai đoạn phát triển sản phẩm và Giai đoạn tăng trưởng quy mô. Trong mô hình này, trường đại học không chỉ đảm nhận chức năng đào tạo truyền thống mà giữ vai trò hạt nhân cung cấp tri thức, thẩm định công nghệ, cố vấn pháp lý và kết nối mạng lưới kinh doanh cho các nhóm sáng lập.

Khung phân tích chức năng vườn ươm của Hiệp hội Vườn ươm Doanh nghiệp Quốc gia Hoa Kỳ (NBIA) và Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO). Khung lý thuyết này định nghĩa vườn ươm là một thực thể kinh tế cung cấp môi trường tích hợp bao gồm hạ tầng vật chất dùng chung, hỗ trợ thủ tục pháp lý, tư vấn chiến lược và mạng lưới vốn nhằm giảm thiểu rủi ro phá sản cho doanh nghiệp non trẻ trong chu kỳ 1 đến 3 năm đầu đời.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm học thuật then chốt:

• Doanh nghiệp khởi nguồn (Spin-off): Doanh nghiệp được hình thành và tách ra trực tiếp từ trường đại học, do chính các nhà khoa học nắm giữ tài sản trí tuệ trực tiếp tham gia quản lý và điều hành.
• Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Start-up): Doanh nghiệp mới thành lập dựa trên công nghệ mới hoặc mô hình kinh doanh có khả năng tăng trưởng nhanh, hoạt động trong khuôn viên vườn ươm nhưng không nhất thiết phải xuất phát từ cơ sở nghiên cứu nội bộ.
• Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong trường đại học: Tổ chức trung gian thực hiện nhiệm vụ thương mại hóa tài sản trí tuệ và kết quả nghiên cứu khoa học của trường đại học vào thực tiễn sản xuất.
• Quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital): Định chế tài chính chuyên cung ứng vốn chủ sở hữu rủi ro cao cho các doanh nghiệp công nghệ giai đoạn hạt giống nhằm đổi lấy lợi nhuận đột biến khi doanh nghiệp tăng trưởng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Đài Loan đã phát triển thành công khoảng 140 vườn ươm với 81% cơ sở trực thuộc các trường đại học. Tương tự, Trung Quốc đã nâng tỷ lệ thương mại hóa sáng chế khoa học từ mức 25-30% lên trên 70% nhờ mạng lưới 548 vườn ươm quy mô 20,08 triệu mét vuông, giải quyết việc làm cho 792.590 lao động trong giai đoạn 2001–2008.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu thứ cấp, nghiên cứu định tính và khảo sát định lượng mô tả:

Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống văn bản pháp quy của Việt Nam như Luật Khoa học và Công nghệ, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Công nghệ cao, Đề án 844 phê duyệt theo Quyết định số 844/QĐ-TTg ngày 18/5/2016, Đề án 1665 theo Quyết định số 1665/QĐ-TTg ngày 30/10/2017, Nghị định số 115/2005/NĐ-CP, Nghị định số 80/2007/NĐ-CP và Nghị định số 13/2019/NĐ-CP, cùng các báo cáo tổng kết hoạt động của Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn quản lý (CRC-TOPICA) thuộc Đại học Bách Khoa Hà Nội và Trung tâm Ươm tạo Doanh nghiệp thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.

Về phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu:

• Phỏng vấn sâu định tính: Lựa chọn mẫu chuyên gia có chủ đích gồm 07 nhà quản lý cấp cao, bao gồm 05 lãnh đạo tại Đại học Bách Khoa Hà Nội và 02 lãnh đạo tại Đại học Quốc gia Hà Nội nhằm khai thác sâu các điểm nghẽn thể chế và định hướng phát triển vườn ươm.
• Khảo sát định lượng: Tiến hành phát phiếu hỏi cấu trúc đến 100 sinh viên đang học tập tại Đại học Bách Khoa Hà Nội. Kết quả thu về 95 phiếu khảo sát, trong đó có 89 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi hợp lệ là 89%.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp là nhằm bảo đảm tính khách quan, đối chiếu giữa khung chính sách vĩ mô của Nhà nước với nhận thức và nhu cầu thực tế của đối tượng thụ hưởng trực tiếp trong môi trường đại học. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ năm 2017 đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm đã xác định 4 phát hiện quan trọng về hệ thống vườn ươm đại học tại Việt Nam:

Thứ nhất, tồn tại khoảng cách lớn giữa tiềm năng nghiên cứu khoa học và kết quả thương mại hóa thực tế. Tại Đại học Bách Khoa Hà Nội, mặc dù sở hữu bề dày thành tựu kỹ thuật hàng đầu cả nước, doanh thu từ chuyển giao công nghệ mới chỉ chiếm khoảng 2% tổng nguồn thu của nhà trường. Các đề tài nghiên cứu của giảng viên và sinh viên phần lớn dừng lại ở các bài báo học thuật hoặc mô hình thử nghiệm phòng thí nghiệm mà chưa tiếp cận được chuỗi giá trị thị trường.

Thứ hai, vướng mắc nghiêm trọng về tư cách pháp nhân và cơ chế tài chính. 100% các vườn ươm đại học được khảo sát đều chưa có quy chế tự chủ hoàn chỉnh và tư cách pháp nhân độc lập. Các chính sách theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP và Nghị định 13/2019/NĐ-CP chưa có thông tư hướng dẫn cụ thể về việc giao đất, giao tài sản công và cấp kinh phí chi thường xuyên cho vườn ươm. Hầu hết vườn ươm phải hoạt động dựa trên kinh phí dự án ngắn hạn hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách hạn hẹp của trường đại học.

Thứ ba, hạn chế về nguồn nhân lực quản lý chuyên trách và tinh thần doanh nhân. Hơn 85% nhân sự vận hành vườn ươm hiện nay là các giảng viên và cán bộ kiêm nhiệm. Do áp lực hoàn thành định mức giờ giảng và thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích tài chính từ doanh nghiệp ươm tạo, đội ngũ cán bộ chưa có đủ thời gian và động lực kinh doanh để theo đuổi các dự án ươm tạo dài hạn.

Thứ tư, nhận thức và khả năng tiếp cận vườn ươm của sinh viên còn thấp. Kết quả điều tra từ 89 sinh viên hợp lệ tại Đại học Bách Khoa Hà Nội cho thấy: Mặc dù có đến 74,2% sinh viên bày tỏ sự quan tâm và mong muốn khởi nghiệp sáng tạo, nhưng chỉ có 13,5% sinh viên nắm được quy trình và các tiêu chí tuyển chọn dự án vào vườn ươm CRC-TOPICA.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh rõ sự thiếu đồng bộ giữa chính sách vĩ mô và cơ chế vận hành vi mô. Nguyên nhân cốt lõi khiến các vườn ươm đại học Việt Nam hoạt động cầm chừng là sự thiếu vắng hành lang pháp lý cho các Quỹ đầu tư mạo hiểm nội bộ và cơ chế bảo vệ vốn đầu tư rủi ro. Khác với mô hình của Israel – quốc gia dỡ bỏ sự can thiệp hành chính đối với ngành tài chính từ năm 2005 để tạo dựng hệ sinh thái với hơn 5.000 startup và khoảng 3.500 doanh nghiệp công nghệ cao, Việt Nam vẫn quản lý các tổ chức khoa học công nghệ theo cơ chế hành chính công lập truyền thống.

Khi so sánh với Trung Quốc, nơi 548 vườn ươm đã giúp thương mại hóa hơn 70% kết quả nghiên cứu và đưa hơn 50 doanh nghiệp lên sàn chứng khoán, có thể thấy các trường đại học Việt Nam đang thiếu cơ chế xúc tiến thương mại chuyên nghiệp. Để phản ánh các khía cạnh này, dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua biểu đồ ma trận đánh giá hiệu quả chính sách theo 5 nhóm chỉ tiêu: Môi trường pháp lý, Cơ chế tài chính, Năng lực nhân sự, Cơ sở hạ tầng kỹ thuật và Mạng lưới liên kết sở hữu trí tuệ, từ đó làm nổi bật sự chênh lệch giữa kỳ vọng của chính sách và năng lực thực thi tại cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm biện pháp chính sách mang tính đột phá nhằm phát triển mạng lưới vườn ươm đại học trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư:

Thứ nhất, hoàn thiện khung thể chế và công nhận tư cách pháp nhân độc lập cho vườn ươm đại học.

• Động từ hành động: Ban hành thông tư hướng dẫn thực hiện Luật Công nghệ cao và Luật Chuyển giao công nghệ về cơ chế định giá tài sản trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong trường đại học.
• Target metric: 100% các vườn ươm tại các đại học trọng điểm quốc gia được cấp tư cách pháp nhân tự chủ hạch toán kinh tế.
• Timeline: Hoàn thành trong giai đoạn 2021–2023.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Tài chính.

Thứ hai, thiết lập cơ chế tài chính linh hoạt và quỹ đầu tư mạo hiểm đại học.

• Động từ hành động: Xây dựng cơ chế cấp vốn mồi từ Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia và thí điểm thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm trực thuộc các trường đại học với sự tham gia của vốn tư nhân.
• Target metric: Hỗ trợ vốn mồi cho tối thiểu 30–50 dự án spin-off tiềm năng mỗi năm với mức giải ngân từ 200 đến 500 triệu đồng cho mỗi dự án.
• Timeline: Triển khai thí điểm từ năm 2021 đến năm 2024.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Hội đồng trường các trường đại học.

Thứ ba, chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa đội ngũ quản lý vườn ươm.

• Động từ hành động: Chuyển đổi mô hình quản lý từ cán bộ kiêm nhiệm sang tuyển dụng giám đốc điều hành chuyên nghiệp; ban hành quy chế chia sẻ lợi nhuận và quyền chọn cổ phần cho đội ngũ ươm tạo.
• Target metric: 100% cán bộ chủ chốt của vườn ươm được đào tạo và cấp chứng chỉ quản trị ươm tạo quốc tế; giảm tỷ lệ nhân sự kiêm nhiệm xuống dưới 20%.
• Timeline: Giai đoạn 2022–2024.
• Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu các trường đại học và các tổ chức đào tạo khởi nghiệp quốc tế.

Thứ tư, phát triển hệ thống Văn phòng Chuyển giao Tri thức và Sở hữu trí tuệ (TTO).

• Động từ hành động: Thành lập mạng lưới văn phòng TTO tại các trường đại học để hỗ trợ đăng ký bản quyền sáng chế và kết nối với Sàn giao dịch công nghệ theo Quyết định 214/2005/QĐ-TTg.
• Target metric: Nâng tỷ trọng nguồn thu từ chuyển giao công nghệ và dịch vụ ươm tạo tại các trường đại học kỹ thuật từ 2% lên mức 10-15% tổng nguồn thu.
• Timeline: Giai đoạn 2022–2025.
• Chủ thể thực hiện: Cục Sở hữu Trí tuệ, Sở Khoa học và Công nghệ các địa phương và các trường đại học kỹ thuật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng cụ thể sau:

Cơ quan quản lý nhà nước và các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Sử dụng các luận cứ thực tiễn trong luận văn để rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến tự chủ đại học, hoàn thiện khung triển khai Đề án 844 và Đề án 1665 về hỗ trợ học sinh sinh viên khởi nghiệp.

Ban Giám hiệu và các nhà quản lý cơ sở giáo dục đại học: Áp dụng khung phân tích và bài học kinh nghiệm từ mô hình vườn ươm CRC-TOPICA của Đại học Bách Khoa Hà Nội để xây dựng đề án thành lập, tổ chức bộ máy và ban hành quy chế tài chính nội bộ cho vườn ươm của đơn vị mình.

Giảng viên, nhà khoa học và các nhóm nghiên cứu công nghệ: Tham khảo lộ trình chuyển đổi từ kết quả nghiên cứu khoa học cơ bản sang mô hình doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off), qua đó nắm vững quy trình xác lập quyền sở hữu trí tuệ và tiếp cận các nguồn hỗ trợ kỹ thuật của vườn ươm.

Sinh viên, thanh niên khởi nghiệp và các nhà đầu tư mạo hiểm: Nắm bắt các tiêu chí tuyển chọn của vườn ươm đại học, tìm kiếm không gian làm việc chung với chi phí ưu đãi và tiếp cận các cơ hội hợp tác đầu tư phát triển công nghệ cao trong giai đoạn Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình doanh nghiệp spin-off khác biệt như thế nào so với mô hình start-up thông thường trong trường đại học? Doanh nghiệp spin-off là doanh nghiệp khởi nguồn trực tiếp từ trường đại học, gắn liền với việc thương mại hóa các sáng chế hoặc tài sản trí tuệ độc quyền và bắt buộc phải do chính nhà khoa học tạo ra công nghệ tham gia quản lý. Ngược lại, start-up có thể do bất kỳ cá nhân nào thành lập, công nghệ không nhất thiết phải xuất phát từ phòng thí nghiệm của trường mà chủ yếu tập trung khai thác mô hình kinh doanh mới trong khuôn viên vườn ươm.

Tại sao các vườn ươm doanh nghiệp tại trường đại học Việt Nam gặp khó khăn trong việc tự chủ tài chính? Hầu hết các vườn ươm đại học hoạt động theo cơ chế phi lợi nhuận nhằm hỗ trợ tối đa cho sinh viên và doanh nghiệp non trẻ với mức phí dịch vụ thấp hơn giá thị trường. Bên cạnh đó, các văn bản hướng dẫn Nghị định 115/2005/NĐ-CP chưa quy định rõ chức năng kinh doanh của vườn ươm, dẫn đến việc không được cấp ngân sách chi thường xuyên và không có cơ chế thu hút vốn đầu tư mạo hiểm.

Đề án 844 và Đề án 1665 của Thủ tướng Chính phủ có vai trò như thế nào đối với vườn ươm đại học? Đề án 844 phê duyệt năm 2016 và Đề án 1665 phê duyệt năm 2017 tạo khung pháp lý quốc gia đồng bộ để hỗ trợ tài chính cho hoạt động đào tạo, nâng cao năng lực cho các cán bộ ươm tạo và kết nối mạng lưới chuyên gia cố vấn khởi nghiệp. Đây là nguồn lực hỗ trợ quan trọng giúp các trường đại học chuẩn hóa giáo trình giảng dạy khởi nghiệp và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật ban đầu.

Kinh nghiệm phát triển vườn ươm từ Trung Quốc và Israel mang lại bài học gì cho Việt Nam? Bài học từ Trung Quốc cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư hạ tầng quy mô lớn và hỗ trợ thủ tục sở hữu trí tuệ, giúp nâng tỷ lệ thương mại hóa công nghệ từ 25-30% lên trên 70%. Trong khi đó, Israel cung cấp bài học về việc dỡ bỏ rào cản hành chính trong ngành tài chính và tạo dựng môi trường thuận lợi cho các quỹ đầu tư mạo hiểm, giúp duy trì khoảng 700-800 startup thành lập mới mỗi năm.

Làm thế nào để giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực quản lý chuyên trách tại các vườn ươm đại học? Các trường đại học cần thay đổi mô hình nhân sự bằng cách tách bạch giữa công tác giảng dạy và công tác quản trị kinh doanh, tiến tới thuê chuyên gia quản lý vườn ươm toàn thời gian. Đồng thời, nhà trường cần ban hành cơ chế phân chia lợi nhuận và trao quyền chọn cổ phần cho cán bộ quản lý từ các thương vụ thương mại hóa công nghệ thành công để tạo động lực cống hiến lâu dài.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò trung tâm của trường đại học và mô hình vườn ươm doanh nghiệp trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia thời kỳ Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư.
• Phân tích sâu sắc thực trạng chính sách và nhận diện các điểm nghẽn cốt lõi về tư cách pháp nhân, cơ chế tự chủ tài chính và nhân sự kiêm nhiệm tại các trường đại học hàng đầu Việt Nam.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn vững chắc từ kết quả phỏng vấn sâu 07 nhà quản lý và khảo sát 89 phiếu hợp lệ tại Đại học Bách Khoa Hà Nội với tỷ lệ phản hồi đạt 89%.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chính sách khả thi gắn liền với mục tiêu định lượng nâng tỷ trọng doanh thu chuyển giao công nghệ lên mức 10-15% tổng nguồn thu.
• Định hình lộ trình hành động cụ thể cho các cơ quan quản lý và cơ sở giáo dục đại học từ năm 2021 đến năm 2025.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, việc chuyển đổi chính sách cần được triển khai quyết liệt với sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, nhà trường và khu vực doanh nghiệp. Các nhà khoa học, nhà quản lý và độc giả quan tâm có thể tiếp tục mở rộng hướng nghiên cứu về cơ chế thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân trong trường đại học nhằm khai phóng tối đa tiềm năng tri thức Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài; Chương 2: Thực trạng chính sách phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học trong việc phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp; Chương 3: Đề xuất chính sách thúc đẩy phát triển các vườn ươm doanh nghiệp tại các trường đại học của Việt Nam; Kết luận và khuyến nghị. 15 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÁC CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÁC VƢỜN ƢƠM DOANH NGHIỆP TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CỦA VIỆT NAM 1. Các khái niệm cơ bản Vườn ươm doanh nghiệp là một khái niệm xuất hiện ở nước ta không lâu cho dù nó đã phát triển tương đối đa dạng và sâu sắc ở các nước có nền phát triển trên thế giới. Nó liên quan chặt chẽ đến những quan điểm về ươm mầm khởi nghiệp sáng tạo.

Để có thể đi sâu phân tích làm rõ nội hàm hoạt động của vườn ươm doanh nghiệp trong các trường đại học (VƯĐH), chúng ta cần thống nhất cách hiểu và các khái niệm sau: 1. Spin-off và start-up Spin-off và start-up là hai mô hình khởi sự doanh nghiệp đang được lưu tâm hiện nay. Trong khi start-up khá phổ biến và phát triển mạnh thì spin-off lại không được đón nhận nhiệt tình ở Việt Nam. Mô hình spin-off (thường được hiểu là “doanh nghiệp khởi nguồn”) và start-up (doanh nghiệp khởi nghiệp) được hình thành đầu tiên ở các nước công nghiệp phát triển.

Spin-off được khởi nguồn từ trường đại học (tách ra hoạt động độc lập từ các trường đại học), do các cá nhân tạo ra các tài sản khoa học và công nghệ tham gia vào quá trình quản lý của doanh nghiệp. Start-up chỉ sự khởi nghiệp của một doanh nghiệp mới hình thành trên nền tảng kết quả khoa học và công nghệ. Khác với spin-off, doanh nghiệp start-up chỉ nằm trong khu vực "vườn ươm" (technology park) và không nhất thiết phải gắn với cơ sở nghiên cứu. Công nghệ của doanh nghiệp start-up không nhất thiết phải là công nghệ cao, kết quả nghiên cứu cũng có thể lấy từ nơi khác đến.

Nếu như người thành lập và điều hành doanh nghiệp spin-off nhất thiết phải chính là nhà khoa học chủ nhân của phát kiến công nghệ cao, thì ai cũng có thể thành lập và điều hành doanh nghiệp start-up. Vườn ươm Theo từ điển Oxford, vườn ươm là “dụng cụ cung cấp nhiệt ấp trứng, nuôi trẻ em đẻ non, hoặc nuôi vi khuẩn”. Theo Hiệp hội quốc gia các vườn ươm doanh nghiệp (NBIA), Athens, Ohio, vườn ươm là một môi trường với một số đặc tính quan trọng như: nó cung cấp một danh sách đầy đủ các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp theo yêu cầu riêng của các công ty khách hàng; nó có một giám đốc vườn ươm tại chỗ điều phối các nhân viên, các chuyên gia bên ngoài và các tổ chức để cung cấp các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp; nó giúp các doanh nghiệp trưởng thành một khi các doanh nghiệp đạt được các mục tiêu của chương trình (mặc dù không vượt ra ngoài các phương tiện và trang thiết bị của chương trình). Theo Luật Chuyển giao công nghệ Việt Nam, “Ươm tạo công nghệ là hoạt động hỗ trợ nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ có triển vọng ứng dụng thực tiễn và thương mại hoá từ ý tưởng công nghệ hoặc kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ”.

“Ươm tạo doanh nghiệp công nghệ là hoạt động hỗ trợ tổ chức, cá nhân hoàn thiện công nghệ, huy động vốn đầu tư, tổ chức sản xuất, kinh doanh, tiếp thị, thực hiện thủ tục pháp lý và các dịch vụ cần thiết khác để thành lập doanh nghiệp sử dụng công nghệ mới được tạo ra”. Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa “vườn ươm” là cơ sở cung cấp các điều kiện thuận lợi về hạ tầng kỹ thuật, nguồn lực và dịch vụ cần thiết để một doanh nghiệp khởi nghiệp. Doanh nghiệp Theo Luật doanh nghiệp, “doanh nghiệp” là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh”. Trong luận văn này, tác giả sẽ sử dụng định nghĩa Doanh nghiệp là doanh nghiệp sử dụng các thành tựu khoa học, hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, tham gia vào các hoạt động công nghệ, sống dựa vào công nghệ.

Trường đại học Trong luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa về trường đại học rộng hơn so với định nghĩa trường đại học bình thường. Ngoài chức năng đào tạo nhân lực, kiến tạo tri thức và công nghệ cũng như các ứng dụng cần thiết cho các ngành công nghệ mới, trường đại học còn có thể hỗ trợ các thông tin kinh doanh mới, các dịch vụ về ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp và nhiều những chức năng khác. Tác giả đặc biệt quan tâm đến chức năng về các dịch vụ ươm tạo công nghệ cho các doanh nghiệp. Với chức năng này, một sợi dây liên kết rất quan trọng giữa trường đại học và doanh nghiệp thông qua vườn ươm là việc thương mại hoá kết quả nghiên cứu khoa học của các trường đại học.

Vườn ươm doanh nghiệp Khái niệm vườn ươm cũng rất khác nhau giữa các tổ chức quốc tế, tùy thuộc vào cách nhìn nhận về vai trò, chức năng của việc ươm mầm trong phát triển doanh nghiệp, trong từng thời kỳ phát triển của kinh tế thế giới và khoa học - công nghệ. Chẳng hạn, theo định nghĩa của Hiệp hội Vườn ươm doanh nghiệp Quốc gia Mỹ (NBIA), “Vườn ươm doanh nghiệp là nơi nuôi dưỡng các doanh nghiệp, giúp chúng sống sót và lớn lên trong giai đoạn khởi sự doanh nghiệp bằng cách cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kinh doanh và các nguồn lực cần thiết cho các doanh nghiệp non trẻ này”. Trong kinh tế học hiện đại, vườn ươm doanh nghiệp là một đơn vị kinh tế hoạt động với nhiệm vụ hỗ trợ một cách có lựa chọn đối với một số doanh nghiệp ở giai đoạn đầu hình thành để có thể phát triển nhanh, bền vững và có lợi nhuận. Đơn vị kinh tế này cung cấp hàng loạt những dịch vụ, nhằm giúp các doanh nghiệp mới thành lập giảm thiểu rủi ro trong quá trình hoạt động và tăng cường sức mạnh trên thương trường.

Theo định nghĩa của Tổ chức Phát triển công nghiệp của Liên hợp quốc (UNIDO), “Vườn ươm là một tổ chức tiến hành một cách hệ thống quá trình tạo dựng các doanh nghiệp mới, cung cấp cho các doanh nghiệp này một hệ thống 18 toàn diện và thích hợp các dịch vụ để hoạt động thành công”. Ủy ban Châu Âu thì cho rằng, “Vườn ươm doanh nghiệp là một khu vực có kết cấu hạ tầng, trong đó các doanh nghiệp mới khởi sự hoạt động tại một diện tích hạn chế nhưng có thể điều chỉnh và mở rộng được theo kiểu các mô-đun sử dụng chung các dịch vụ liên quan đến hạ tầng cơ sở, quản lý, ban thư ký và các nhân viên giúp việc”. Theo tổ chức Doanh nghiệp và Thương mại của New Zealand, “Vườn ươm doanh nghiệp” là một công cụ hỗ trợ được thiết kế để hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn đầu thành lập thông qua cung cấp tòa nhà dùng chung, tư vấn kinh doanh, các dịch vụ kinh doanh, mạng lưới và một cán bộ quản lý làm việc toàn bộ thời gian, khoảng thời gian ươm tạo cho mỗi doanh nghiệp thường từ 1 đến 3 năm”. Có thể tóm lại, mục đích của Vườn ươm doanh nghiệp nhằm Ươm tạo doanh nghiệp (business incubation), đó là quá trình hỗ trợ cho các doanh nghiệp trong giai đoạn khởi nghiệp nhằm giảm thiểu chi phí ban đầu, hạn chế rủi ro, khắc phục những thiếu hụt kiến thức và kinh nghiệm về tổ chức, quản lý, mạng lưới liên kết, tiếp cận thị trường., nâng cao khả năng tồn tại và sự phát triển ổn định của doanh nghiệp sau khi kết thúc giai đoạn ươm tạo.

Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ - Vườn ươm công nghệ nhằm hỗ trợ giai đoạn phát triển công nghệ. Dạng vườn ươm này nhằm hoàn tất ý tưởng công nghệ cho những công nghệ đang được phát triển. Tuy nhiên, trên thực tế, mục tiêu đầu tiên của vườn ươm công nghệ là nhằm hỗ trợ phát triển các hãng công nghệ và hỗ trợ hoàn thiện công nghệ đang được phát triển. Những vườn ươm này được đặt trong hoặc gần trường đại học và viện khoa học và công nghệ.

Đặc điểm những vườn ươm này là những liên kết được thể chế hoá gắn với các nguồn tri thức gồm trường đại học, cơ quan chuyển giao công nghệ, trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm quốc gia và lực lượng cán bộ nghiên cứu và phát triển lành nghề. Mục tiêu cuối cùng là nhằm hỗ trợ chuyển giao và phổ biến công nghệ, đồng thời khuyến khích tinh thần kinh doanh trong lực lượng giảng dạy và nghiên cứu. Trên thực tế, vườn ươm công nghệ là 19 một dạng khác của vườn ươm doanh nghiệp và kết hợp một cách đại thể các chức năng của vườn ươm doanh nghiệp công nghệ và trung tâm đổi mới. - Vườn ươm Doanh nghiệp Công nghệ là một thực thể của trường đại học, viện nghiên cứu nhà nước, chính quyền địa phương và tổ chức tư nhân nhằm hỗ trợ và đỡ một doanh nghiệp công nghệ mới.

Vườn ươm này khác vườn ươm công nghệ ở chỗ vườn ươm này hỗ trợ thương mại hoá những công nghệ đã phát triển trước đây, có nghĩa là những hoạt động khởi nghiệp của một doanh nghiệp và khác với vườn ươm doanh nghiệp thông thường ở điểm là vườn ươm này liên quan tới kinh doanh công nghệ hoặc công nghệ cao. Tác giả sử dụng định nghĩa vườn ươm doanh nghiệp công nghệ chính là nơi ươm tạo các doanh nghiệp được hình thành và hoạt động dựa trên việc sử dụng các công nghệ mới, các kết quả nghiên cứu khoa học. Các doanh nghiệp mới này đóng vai trò trực tiếp là cầu nối đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất. - Vườn ươm doanh nghiệp công nghệ trong các trường đại học là các vườn ươm được thiết lập với mục đích thương mại hoá các tài sản dưới dạng khoa học công nghệ và tri thức được tạo ra trong quá trình nghiên cứu của trường.

Các vườn ươm có liên quan đến các trường đại học này cung cấp cho các công ty mới các dịch vụ sử dụng phòng thí nghiệm, máy tính, thư viện và các chuyên gia hỗ trợ từ phía các khoa và sinh viên. Một số các vườn ươm loại này do trường đại học tài trợ, nhưng chủ yếu các vườn ươm tồn tại dưới dạng góp vốn của một số người đầu tư. Quỹ đầu tư mạo hiểm Là việc cung cấp vốn tài chính cho các công ty ở giai đoạn khởi động tăng trưởng ban đầu.