Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Đối Với Các Nước Mỹ Latinh Từ Sau Chiến Tranh Lạnh Đến Nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh chính sách đối ngoại của mỹ đối với các nước mỹ latinh từ sau chiến tranh lạnh đến nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Khánh Vân
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thiết Sơn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Đối Với Các Nước Mỹ Latinh Từ Sau Chiến Tranh Lạnh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ ĐỐI VỚI KHU VỰC MỸ LATINH TRƯỚC KHI KẾT THÚC CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Vai trò của khu vực Mỹ Latinh đối với nước Mỹ
• 1.2. Khái quát về chính sách của Mỹ với Mỹ Latinh trước khi kết thúc chiến tranh Lạnh
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC MỸ LATINH TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 2.1. Nội dung cơ bản của chính sách đối ngoại Mỹ đối với Mỹ Latinh trên một số lĩnh vực
• 2.2. Chính trị – ngoại giao
• 2.3. Điểm qua quan hệ ngoại giao Mỹ - Mỹ Latinh từ sau Chiến tranh Lạnh
• 2.4. Phổ biến dân chủ: nội dung quan trọng trong chính sách của Mỹ đối với Mỹ Latinh về mặt chính trị
• 2.5. Chính sách kinh tế của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh
• 2.6. Chính sách an ninh - quân sự của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh
• 2.7. Một số chính sách khác của Mỹ đối với khu vực Mỹ Latinh
• 2.8. Chính sách của Mỹ đối với phong trào cánh tả Mỹ Latinh
• 2.9. Chính sách chống ma túy của Mỹ tại Mỹ Latinh
• 2.10. Các biện pháp thực thi chính sách của Mỹ với khu vực Mỹ Latinh tại một số quốc gia
• 2.10.1. Đối với Venezuela
• 2.10.2. Đối với Colombia
• 2.10.3. Đối với Brazil
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ TỒN TẠI TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ ĐỐI VỚI MỸ LATINH VÀ DỰ BÁO VỀ XU HƯỚNG ĐIỀU CHỈNH MỚI
• 3.1. Một số vấn đề còn tồn tại trong chính sách của Mỹ đối với Mỹ Latinh
• 3.2. Dự báo về xu hướng chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Mỹ Latinh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh sau Chiến tranh Lạnh

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại khu vực Mỹ Latinh đã trải qua nhiều biến động từ sau Chiến tranh Lạnh. Khu vực này được xem là một phần quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ. Sự thay đổi trong chính sách này không chỉ phản ánh những thay đổi trong bối cảnh quốc tế mà còn thể hiện những lợi ích kinh tế và an ninh của Mỹ. Mỹ Latinh, với vị trí địa lý gần gũi và nguồn tài nguyên phong phú, luôn là mục tiêu hàng đầu trong các chiến lược đối ngoại của Washington.

1.1. Vai trò của Mỹ Latinh trong chiến lược toàn cầu của Mỹ

Mỹ Latinh được coi là 'sân sau' của Mỹ, nơi mà Washington có thể kiểm soát và bảo vệ lợi ích của mình. Khu vực này không chỉ cung cấp tài nguyên thiên nhiên mà còn là thị trường tiêu thụ quan trọng cho hàng hóa Mỹ.

1.2. Những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ sau Chiến tranh Lạnh

Sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ đã điều chỉnh chính sách đối ngoại để thích ứng với những thay đổi trong bối cảnh quốc tế. Các chính sách này tập trung vào việc thúc đẩy dân chủ, ổn định kinh tế và an ninh khu vực.

II. Những thách thức trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh không chỉ gặp phải những thách thức từ bên ngoài mà còn từ chính nội bộ khu vực này. Sự bất bình đẳng trong quan hệ kinh tế, sự nổi lên của các phong trào cánh tả và các vấn đề an ninh như ma túy đã tạo ra nhiều khó khăn cho Washington.

2.1. Sự bất bình đẳng trong quan hệ kinh tế

Mối quan hệ kinh tế giữa Mỹ và các nước Mỹ Latinh thường bị chi phối bởi sự bất bình đẳng. Các nước Mỹ Latinh thường phải chịu áp lực từ các chính sách thương mại và đầu tư của Mỹ, dẫn đến sự phụ thuộc vào nền kinh tế Mỹ.

2.2. Tác động của các phong trào cánh tả tại Mỹ Latinh

Sự nổi lên của các phong trào cánh tả đã thách thức quyền lực của Mỹ tại khu vực. Những chính phủ cánh tả thường có xu hướng chống lại sự can thiệp của Mỹ và tìm kiếm các mối quan hệ mới với các cường quốc khác.

III. Phương pháp chính trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh

Mỹ đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để thực hiện chính sách đối ngoại tại Mỹ Latinh. Những phương pháp này bao gồm ngoại giao, hỗ trợ kinh tế và can thiệp quân sự. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng.

3.1. Ngoại giao và hợp tác quốc tế

Mỹ thường xuyên sử dụng ngoại giao để thiết lập quan hệ với các nước Mỹ Latinh. Các hiệp định thương mại và hợp tác an ninh là những công cụ quan trọng trong chính sách này.

3.2. Hỗ trợ kinh tế và phát triển

Mỹ đã cung cấp nhiều khoản viện trợ kinh tế cho các nước Mỹ Latinh nhằm thúc đẩy phát triển và ổn định khu vực. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào viện trợ cũng tạo ra những vấn đề về chủ quyền.

3.3. Can thiệp quân sự và an ninh

Trong một số trường hợp, Mỹ đã can thiệp quân sự để bảo vệ lợi ích của mình tại Mỹ Latinh. Những can thiệp này thường gây ra nhiều tranh cãi và phản đối từ các nước trong khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách của Mỹ

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh đã có những ứng dụng thực tiễn rõ rệt. Những kết quả này không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ giữa Mỹ và các nước trong khu vực mà còn tác động đến cục diện chính trị toàn cầu.

4.1. Kết quả kinh tế từ chính sách đối ngoại

Chính sách kinh tế của Mỹ đã giúp tăng cường thương mại và đầu tư giữa Mỹ và các nước Mỹ Latinh. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng tạo ra những rủi ro cho nền kinh tế khu vực.

4.2. Tác động đến an ninh khu vực

Chính sách an ninh của Mỹ đã góp phần ổn định một số quốc gia tại Mỹ Latinh, nhưng cũng gây ra những phản ứng tiêu cực từ các phong trào chống đối và các nước láng giềng.

V. Kết luận và dự báo về tương lai của chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh

Chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh sẽ tiếp tục phát triển và điều chỉnh theo bối cảnh quốc tế. Những thách thức và cơ hội mới sẽ xuất hiện, đòi hỏi Mỹ phải có những chiến lược linh hoạt và hiệu quả hơn.

5.1. Dự báo về xu hướng chính sách trong tương lai

Dự báo rằng Mỹ sẽ tiếp tục tập trung vào việc thúc đẩy dân chủ và ổn định kinh tế tại Mỹ Latinh, nhưng cũng cần phải điều chỉnh để thích ứng với những thay đổi trong khu vực.

5.2. Những thách thức mới trong quan hệ Mỹ Mỹ Latinh

Các vấn đề như biến đổi khí hậu, di cư và an ninh mạng sẽ trở thành những thách thức lớn trong quan hệ giữa Mỹ và các nước Mỹ Latinh trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Mỹ Latinh sở hữu vị trí địa chiến lược đặc biệt với diện tích rộng lớn khoảng 21.069.501 km² (chiếm 1/7 tổng diện tích toàn cầu) cùng quy mô dân số trên 569 triệu người. Đây là trung tâm cung cấp tài nguyên thiên nhiên hàng đầu thế giới, chiếm tới 95% sản lượng chuối, 80% cà phê, 45% bạc, 22% đồng và cung ứng xấp xỉ 30% tổng lượng dầu thô nhập khẩu của Hoa Kỳ trong suốt 25 năm qua. Mặc dù đóng vai trò là "sân sau" truyền thống bảo đảm an ninh sinh tử cho bán cầu Tây, mối quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia Mỹ Latinh luôn mang tính chất bất đối xứng, phức tạp và tiềm ẩn nhiều xung đột lợi ích sâu sắc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm sáng tỏ bản chất, nội dung và sự chuyển dịch trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với khu vực Mỹ Latinh từ sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc (năm 1991) đến năm 2008. Mục tiêu cụ thể là phân tích các trụ cột chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, an ninh - quân sự, đồng thời đánh giá sự trỗi dậy của các phong trào cánh tả và sự suy giảm vị thế độc tôn của Mỹ trước sự can dự của các cường quốc mới nổi.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc hệ thống hóa toàn diện các điều chỉnh chiến lược của Washington từ giai đoạn "ngăn chặn" sang "can dự và mở rộng". Nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ thực chứng về các chỉ số thương mại kỷ lục như kim ngạch song phương Mỹ - Mexico vượt 347 tỷ USD vào năm 2007 hay tốc độ tăng trưởng thương mại hai chiều Mỹ - Mỹ Latinh đạt 19,7% trong nửa đầu năm 2008, tạo tiền đề vững chắc cho công tác hoạch định chính sách đối ngoại và kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp ba hệ thống lý thuyết cốt lõi trong quan hệ quốc tế:

1. Thuyết Chủ nghĩa bá quyền (Hegemonic Stability Theory) và Thuyết Hiện thực (Realism): Giải thích động cơ của Hoa Kỳ trong việc duy trì phạm vi ảnh hưởng tuyệt đối tại bán cầu Tây, ngăn chặn sự can thiệp từ các cường quốc ngoài khu vực, bắt nguồn từ nền tảng Học thuyết Monroe (năm 1823) và Hệ luận Roosevelt.
2. Thuyết Thể chế Tự do mới (Neoliberal Institutionalism): Làm sáng tỏ cách thức Washington sử dụng các thể chế đa phương như Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS), Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), và dự án Khu vực Mậu dịch Tự do châu Mỹ (FTAA) nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại và quản trị dân chủ.
3. Thuyết Phụ thuộc (Dependency Theory): Phân tích cấu trúc bất bình đẳng kinh tế giữa trung tâm phát triển (Hoa Kỳ) và ngoại vi (Mỹ Latinh), nơi các công ty xuyên quốc gia (TNCs) từng kiểm soát tới 70% xuất khẩu và 95% ngành khai khoáng của khu vực.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Vùng ảnh hưởng địa chính trị ("sân sau"), Chiến lược an ninh quốc gia "Cam kết và Mở rộng" (Engagement and Enlargement), Chủ nghĩa tân tự do (Neoliberalism), và Cơ chế can dự dân chủ có điều kiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Ủy ban Kinh tế Mỹ Latinh và Caribe của Liên Hợp Quốc (CEPAL), Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS), Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ (IDB), CIA World Factbook và Báo cáo thường niên của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài khảo sát tổng thể 34 quốc gia thành viên OAS thuộc 3 tiểu vùng: Trung Mỹ (8 quốc gia), Nam Mỹ (13 quốc gia) và vùng Caribe (19 quốc gia/vùng lãnh thổ). Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để phân tích sâu 5 trường hợp điển hình: Mexico (mô hình hội nhập toàn diện NAFTA), Chile (tiên phong FTA song phương), Colombia (trọng tâm hợp tác an ninh và chống ma túy), Venezuela (đầu tàu phong trào cánh tả đối kháng) và Brazil (đối trọng kinh tế khu vực).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích chính sách công liên ngành kết hợp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử là nhằm bóc tách khách quan mối tương quan giữa diễn biến chính trị nội bộ Mỹ và sự chuyển dịch cán cân quyền lực tại Mỹ Latinh xuyên suốt timeline nghiên cứu 18 năm (1991–2008).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chính sách của Mỹ chuyển mạnh từ can thiệp quân sự trực tiếp sang các công cụ kinh tế tân tự do và can dự thể chế. Thông qua việc thúc đẩy tự do hóa đầu tư, các tập đoàn đa quốc gia của Mỹ đã gia tăng ảnh hưởng sâu rộng. Kim ngạch xuất khẩu toàn khu vực Mỹ Latinh tăng mạnh từ 161,4 tỷ USD năm 1990 lên 391,4 tỷ USD năm 2001, trong đó các tập đoàn Mỹ kiểm soát phần lớn nguồn thu then chốt. Đến 6 tháng đầu năm 2008, tổng kim ngạch trao đổi thương mại song phương đạt 318,87 tỷ USD, tăng 19,7% so với cùng kỳ năm trước.

Thứ hai, mức độ đồng thuận chính trị đối với Mỹ suy giảm nghiêm trọng. Trong cuộc chiến tranh Iraq năm 2003, chỉ có 7 trên tổng số 34 quốc gia thành viên OAS tham gia liên minh với Washington, trong khi các cường quốc khu vực như Brazil, Mexico, Argentina và Chile công khai phản đối. Làn sóng cánh tả bùng nổ đưa các nhà lãnh đạo tiến bộ lên nắm quyền tại Venezuela, Bolivia, Ecuador, thúc đẩy các sáng kiến độc lập như Liên minh Bolivar (ALBA) và Ngân hàng phía Nam nhằm thay thế IMF và WB.

Thứ ba, sự cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị từ các đối thủ lớn gia tăng nhanh chóng. Vốn đầu tư của Trung Quốc vào khu vực đã tăng từ 200 triệu USD năm 1978 lên 10 tỷ USD vào năm 2000 với hơn 30.000 hợp đồng được ký kết, kèm theo các cam kết đầu tư hàng chục tỷ USD vào năng lượng và khoáng sản. Đồng thời, Nga tăng cường hiện diện quân sự thông qua việc bán hơn 4,4 tỷ USD vũ khí cho Venezuela từ năm 2005 và tổ chức tập trận hải quân chung trên biển Caribe.

Thứ tư, an ninh quân sự được tái cấu trúc dưới ngọn cờ chống khủng bố và phòng chống ma túy. Bộ Tư lệnh phía Nam Hoa Kỳ (US SouthCom) duy trì thẩm quyền tác chiến trên 41 triệu km² tại 32 quốc gia, vận hành mạng lưới căn cứ chiến lược tại Guantanamo, Soto Cano và Comalapa nhằm bảo đảm thế trận kiểm soát toàn diện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy giảm ảnh hưởng của Mỹ là do Washington quá tập trung vào mặt trận Trung Đông sau vụ khủng bố ngày 11/9/2001, dẫn tới sự thờ ơ tương đối về mặt ngoại giao đối với khu vực láng giềng. Bên cạnh đó, các chính sách thắt lưng buộc bụng theo Đồng thuận Washington đã gây ra các cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng (như tại Argentina năm 2001), thúc đẩy tâm lý phản đối mô hình kinh tế kiểu Mỹ.

So với các nghiên cứu giai đoạn trước vốn nhận định Mỹ Latinh là "khối liên kết phục tùng tuyệt đối", kết quả nghiên cứu này chỉ ra rằng khu vực đã chuyển dịch sang cơ chế đa cực hóa quan hệ đối ngoại.

Về mặt trực quan, hệ thống dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn qua biểu đồ cột kép thể hiện đà tăng trưởng thương mại song phương Mỹ - Mỹ Latinh giai đoạn 1990–2008 và bảng ma trận đối chiếu mức độ phân hóa chính trị giữa 34 quốc gia OAS trong các sự kiện quốc tế lớn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đa dạng hóa đối tác chiến lược và nâng cao quyền tự chủ đối ngoại: Các quốc gia đang phát triển cần chủ động mở rộng quan hệ song phương và đa phương với các khối kinh tế độc lập như Mercosur và Cộng đồng các quốc gia Andean. Cơ quan ngoại giao cần đặt mục tiêu gia tăng 25% các thỏa thuận hợp tác đối tác Nam - Nam trong giai đoạn 2026–2030 nhằm phân tán rủi ro phụ thuộc vào một siêu cường duy nhất.
2. Tối ưu hóa chính sách thương mại và đàm phán hiệp định song phương: Bộ Công Thương và các hiệp hội xuất khẩu cần chủ động nghiên cứu mô hình FTA song phương mà Mỹ đã áp dụng thành công với Chile và Peru. Mục tiêu đề ra là duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa chế biến và nông sản sang thị trường châu Mỹ đạt từ 12% đến 15%/năm trong vòng 5 năm tới.
3. Thiết lập hệ thống giám sát và cảnh báo sớm rủi ro địa chính trị: Các viện nghiên cứu chiến lược quốc gia cần xây dựng bộ chỉ số theo dõi biến động chính sách thương mại, rào cản thuế quan và các đạo luật trừng phạt kinh tế của Mỹ. Báo cáo đánh giá rủi ro cần được phát hành định kỳ 6 tháng/lần với độ phủ 100% các thị trường xuất khẩu trọng điểm.
4. Tăng cường hợp tác an ninh phi truyền thống có chọn lọc: Các bộ ngành chuyên trách an ninh và quốc phòng cần đẩy mạnh ký kết các hiệp định hợp tác phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, buôn lậu và an ninh mạng. Mục tiêu ký kết từ 3 đến 5 văn kiện hợp tác kỹ thuật đa phương trước năm 2028 dựa trên nguyên tắc tôn trọng tuyệt đối chủ quyền lãnh thổ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và chuyên viên ngoại giao: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng 18 năm để đánh giá chính xác các bước chuyển dịch trong chiến lược toàn cầu của Hoa Kỳ, hỗ trợ xây dựng kịch bản đối ngoại linh hoạt.
2. Chuyên gia phân tích thị trường và doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về quy mô thị trường 569 triệu dân, các hiệp định CAFTA, NAFTA và phân tích chi tiết dòng vốn đầu tư khai khoáng đạt xấp xỉ 10 tỷ USD tại Nam Mỹ.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế: Cung cấp khung lý thuyết đa chiều kết hợp giữa Chủ nghĩa hiện thực và Thể chế tự do, đi kèm hơn 100 danh mục tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực.
4. Chuyên gia nghiên cứu an ninh và chiến lược quốc phòng: Cung cấp dữ liệu chi tiết về mô hình tổ chức của US SouthCom và bài học kinh nghiệm từ các chiến dịch can thiệp chính trị - quân sự lịch sử tại bán cầu Tây.

Câu hỏi thường gặp

1. Học thuyết Monroe đóng vai trò gì trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại Mỹ Latinh? Học thuyết Monroe (năm 1823) với khẩu hiệu "châu Mỹ là của người Mỹ" đóng vai trò là nền tảng tư tưởng xuyên suốt. Học thuyết này thiết lập quyền bảo trợ độc quyền của Washington tại Tây bán cầu, biện minh cho hàng chục cuộc can thiệp quân sự từ năm 1898 đến năm 1934 và định hình chính sách phong tỏa các đối thủ cạnh tranh quyền lực.

2. Sáng kiến Doanh nghiệp vì các nước châu Mỹ (EAI) năm 1990 có nội dung cốt lõi nào? EAI do Tổng thống George H. W. Bush đề xuất tập trung vào 3 trụ cột: mở cửa thị trường tiến tới khu vực mậu dịch tự do toàn châu Mỹ, thành lập Quỹ đầu tư đa phương trị giá 300 triệu USD/năm do Ngân hàng IDB quản lý, và cơ chế xử lý nợ thông qua các thỏa thuận hoán đổi nợ lấy cam kết cải cách kinh tế.

3. Sự kiện ngày 11/9/2001 đã làm thay đổi chính sách của Mỹ với Mỹ Latinh ra sao? Sau ngày 11/9/2001, Mỹ tái định hình toàn bộ quan hệ đối ngoại theo lăng kính an ninh chống khủng bố. Các chương trình hỗ trợ kinh tế bị thu hẹp, trong khi US SouthCom mở rộng quyền hạn kiểm soát trên 41 triệu km², đồng thời biến các sáng kiến phòng chống ma túy như Kế hoạch Colombia thành chiến dịch chống nổi dậy vũ trang.

4. Vì sao phong trào cánh tả lại bùng nổ mạnh mẽ tại Mỹ Latinh đầu thế kỷ XXI? Sự thất bại của các chính sách kinh tế tân tự do đã làm gia tăng tình trạng nghèo đói và bất bình đẳng (thu nhập tầng lớp trung lưu tại một số nước giảm mạnh xuống 33,6%). Sự bất bình của xã hội dân sự đã đưa các chính phủ cánh tả lên nắm quyền tại Venezuela, Bolivia, Brazil, thúc đẩy các liên minh tự chủ như ALBA.

5. Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) giữa Mỹ và Chile năm 2004 mang ý nghĩa chiến lược gì? Mặc dù thương mại với Chile chiếm chưa đầy 1% tổng kim ngạch ngoại thương của Mỹ, Washington vẫn ký kết FTA năm 2004 để tạo dựng hình mẫu cải cách kinh tế thị trường thành công. Đây là công cụ phi thương mại nhằm gây sức ép thúc đẩy các quốc gia Nam Mỹ khác thực hiện cải cách thể chế theo tiêu chuẩn Mỹ.

Kết luận

• Luận văn luận giải toàn diện sự chuyển đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Mỹ Latinh từ sau năm 1991, khẳng định mục tiêu duy trì vị thế bá quyền không đổi nhưng phương thức đã chuyển dịch linh hoạt sang công cụ kinh tế và can dự thể chế.
• Tổng hợp hệ thống số liệu kinh tế - thương mại quy mô lớn, chứng minh vai trò cung cấp tài nguyên thiết yếu của khu vực với 30% sản lượng dầu nhập khẩu của Mỹ và kim ngạch thương mại hai chiều vượt 318,87 tỷ USD vào năm 2008.
• Làm sáng tỏ nguyên nhân suy giảm tầm ảnh hưởng chính trị của Mỹ trước sự trỗi dậy của làn sóng cánh tả và sự can dự đầu tư trên 10 tỷ USD từ các cường quốc mới nổi như Trung Quốc và Nga.
• Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2026–2030 tập trung mở rộng mô hình nghiên cứu tác động của địa chính trị năng lượng mới và chuyển đổi số trong quan hệ liên Mỹ.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chiến lược hãy khai thác ngay nguồn tài liệu học thuật giá trị này để nâng cao hiểu biết chuyên sâu và hoàn thiện các chiến lược hợp tác quốc tế hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho Chủ nghĩa Liên Mỹ về chính trị, tuy nhiên phải đến 13 năm sau, nghĩa là dưới thời Kennedy, bản phác thảo 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] về chủ nghĩa Liên Mỹ kinh tế mới ra đời. Liên minh vì sự tiến bộ (The Alliance for Progress) là một chương trình hợp tác liên Mỹ do tổng thống Kennedy đề xuất vào năm 1961, với thời hạn 10 năm, nhằm mục tiêu cơ bản là tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế và thúc đẩy những cải cách xã hội tại Mỹ Latinh, tấn công vào tất cả những lĩnh vực đời sống: kinh tế, y tế, văn hóa,. Tuy nhiên, sau những mục đích bên ngoài này, vẫn ẩn chứa động cơ chính trị: đó là loại trừ tất cả các cơ hội của chủ nghĩa cộng sản lan truyền trên châu lục nhờ vào việc củng cố nền dân chủ. Tuy nhiên, sau sự ra mắt đầy phô trương, chương trình này đã nhanh chóng gặp phải nhiều vấn đề.

Giới tinh hoa lãnh đạo tại các nước Mỹ Latinh có sự nhìn nhận khá tiêu cực về những cải cách đã tiến hành, họ cho rằng chúng chủ yếu chỉ làm suy giảm địa vị của họ. Hơn nữa, cánh tả Mỹ Latinh không tin tưởng vào nước Mỹ, vốn được xem là một đế quốc. Vì vậy, chỉ 3 năm sau khi được đưa ra, Liên minh vì sự tiến bộ đã thể hiện sự yếu kém về thực chất. Quan tâm của nước Mỹ giờ đây đang hướng về khu vực Đông Nam Á và những dính líu tại Việt Nam.

Và mặc dù vẫn kéo dài 10 năm như dự kiến, dự án của Kennedy đã khó lòng đạt tới những mục tiêu đề ra. Như vậy, sự phát triển của chủ nghĩa Liên Mỹ về kinh tế trong suốt những năm 1960 không đi cùng với một tiến trình tương đồng về chính trị. Mặt khác, bản thân chủ nghĩa Liên Mỹ, mặc dù đã có một kết quả nào đó dưới thời Roosevelt và Truman, đã bị suy yếu vào những năm 1950 với sự quay trở lại của chủ nghĩa đơn phương và chủ nghĩa can thiệp. Rõ ràng, chủ nghĩa can thiệp của Mỹ đối với Mỹ Latinh là một nhân tố bất biến.

Chiến tranh Lạnh và chính sách đảo chính phòng ngừa của Mỹ Sau Thế chiến thứ hai, vấn đề đặt ra với nước Mỹ nằ m ở chỗ: nước này đạt được địa vị siêu cường thế giới, và những trách nhiệm của Mỹ cũng mang tính toàn cầu. Tuy nhiên, Liên bang Xô viết lại thiết lập một hệ thống kinh tế, chính trị và xã hội hoàn toàn khác, cạnh tranh với Mỹ. Mỹ Latinh giờ đây chỉ là một con tốt trên bàn cờ chiến lược toàn cầu của Mỹ, tuy nhiên vẫn là một mắt xích không thể thiếu. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Vì vậy, bất chấp những tham vọng tự chủ của các chính phủ Mỹ Latinh và sự tác động của Liên Xô, Mỹ vẫn không từ bỏ vai trò của mình trong khu vực.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, thông qua Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS) và Hiệp ước Rio (1947), một hệ thống an ninh khu vực đã được thiết lập dưới sự bảo trợ của Mỹ và chủ yếu nhằm vào chủ nghĩa cộng sản. Mỹ khẳng định rằng chủ nghĩa cộng sản sẽ đe dọa tới an ninh khu vực và mọi hành vi xâm nhập của chủ nghĩa cộng sản sẽ bị trả đũa. Những can thiệp tiếp theo của Mỹ mang tính chất chính trị - quân sự phản ánh điều này: Khủng hoảng tên lửa Cuba (11/1962), can thiệp quân sự tại Cộng hòa Dominica (1965), Grenada (1984) và Panama (1989). Trong tất cả các trường hợp, Mỹ đều không bị chỉ trích bởi những thể chế quốc tế cao nhất, bất chấp sự phản đối của đông đảo công luận Mỹ Latinh và trong một số trường hợp của cả các nước thành viên.

Bên cạnh đó cũng phải kể đến những can thiệp mang tính kinh tế - chính trị, đặc biệt là tại Guatemala năm 1954 và Chile năm 1973. Trong trường hợp của Guatemala, cải cách nông nghiệp mà tổng thống Arbenz tiến hành đã châm ngòi cho khủng hoảng. Khi chính phủ nước này tiến hành quốc hữu hóa đất trồng trọt bằng cách trưng dụng đất của những chủ sở hữu lớn, trong đó có United Fruit, đánh đổi lại là sự miễn trừ thuế dựa trên những khai báo về thuế của doanh nghiệp này. Công ty này đã từ chối và cầu viện đến sự can thiệp của chính phủ Mỹ.

Lập tức, Mỹ tố cáo đường lối cộng sản của chế độ Azbenz, đồng thời CIA triển khai kế hoạch lật đổ chính phủ Guatemala vốn theo đuổi sự độc lập với Mỹ. Tháng 6/1954, vụ đảo chính được tiến hành và nhân vật thân Mỹ được đưa lên nắm quyền là Carlos Castillo Armas. Tẩt cả những kháng nghị của chính phủ Guatemala đều không được OAS xem xét, bởi vì sức ép từ phía Mỹ hơn là hiệp ước Caracas mà những nước này đã ký vào, tuyên bố chống lại sự phát triển của chủ nghĩa cộng sản trong khu vực. Trường hợp của Chile cũng có những khía cạnh tương đồng.

Salvador Allende, người đứng đầu chính phủ theo khuynh hướng marxist đã lên nắm quyền một cách dân chủ và tiến hành chương trình quốc hữu hóa các ngành công nghiệp 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chính của Chile. Đường lối này không đoạn tuyệt hoàn toàn với các chính sách cải cách xã hội quan trọng của Eduardo Frei, tuy nhiên đối với những doanh nghiệp Mỹ đó lại là một thảm họa. Chính phủ Allende đã quốc hữu hóa các mỏ đồng của doanh nghiệp Mỹ Anaconda và Kennecott. Sau đó, tham vọng quốc hữu hóa Công ty điện thoại và điện báo quốc gia (do International Telephone and Telegraph - ITT kiểm soát) đã thổi bùng lên sự giận dữ của phía Mỹ.

Những người đứng đầu ITT, sử dụng ảnh hưởng đối với các nhà cầm quyền Mỹ, đã thúc đẩy các âm mưu, ám sát và tham vọng đảo chính trước khi lật đổ được chính phủ Allende vào ngày 11/9/1973. Như vậy, bên cạnh khía cạnh chính trị của những can thiệp của Mỹ (chống lại chủ nghĩa cộng sản), thì việc bảo vệ quyền lợi kinh tế của Mỹ cũng là một nhân tố quan tro ̣ng quyết định. Tóm lại, cho đến những năm 1980, học thuyết Monroe vẫn là khuôn khổ lý thuyết và thực tế cho việc hoạch định chính sách của Mỹ đối với Mỹ Latinh. Trong suốt hai thế kỷ XIX và XX, nước Mỹ đã xây dựng và theo đuổi chủ nghĩa bá quyền khu vực và thế giới, Mỹ Latinh chỉ là bước đệm mở đầu cho chủ nghĩa can thiệp của người Mỹ.

Quan hệ Liên Mỹ từ giai đoạn bắt đầu cho đến khi kết thúc chiến tranh Lạnh có thế khái quát thành 4 giai đoạn quan trọng sau: 1)Học thuyết Monroe 1823 ra đời là nền tảng lý thuyết của chủ nghĩa đế quốc Mỹ tại bờ phía Nam Rio Grande; 2) Giai đoạn 1880-1890, trong thời gian đó chủ nghĩa đế quốc được cụ thể hóa bằng chủ nghĩa can thiệp quân sự dưới vỏ bọc là Chủ nghĩa Liên Mỹ (Panamericanism); 3) Sự bình thường hóa quan hệ tương đối, đă ̣c biê ̣t trong giai đoa ̣n những năm 1930 đến 1950 và sự đẩy mạnh vị trí trung tâm quyền lực của Mỹ trong Chủ nghĩa Liên Mỹ; 4) Quay trở lại với chính sách can thiệp của Mỹ bắt đầu từ giữa những năm 1950, liên quan đến bối cảnh của Chiến tranh Lạnh, và kéo dài cho cuối những năm 1980. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 2 CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI CÁC NƢỚC MỸ LATINH TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH 2. Nội dung cơ bản của chính sách đối ngoại Mỹ đối với Mỹ Latinh trên một số lĩnh vực Chiế n tranh La ̣nh kế t thúc chin ́ h thức vào năm 1991 cùng với sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa đã đặt dấu chấm hết cho trật tự thế giới hai cực. Trong bối cảnh toàn cầ u mới này , Mỹ trở thành siêu cường “không đối thủ” [30, tr284] về kinh tế và quân sự.

Vị thế của Mỹ trên trường quốc tế được củng cố hơn rất nhiều và đạt được sức mạnh chưa từng có. Chiế n lươ ̣c toàn cầ u của Mỹ cũng đã có những bước điề u chin ̉ h quan tro ̣ng. Chính quyền Mỹ đã chuyển từ chiến lược “ngăn chặn”, chủ yếu nhằm vào chủ nghĩa cộng sản, sang một chiến lược mới là “can dự và mở rộng”. Những ý tưởng đầu tiên về chiến lược này được đưa ra trong phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Warren Christopher tại trường Đại học Tổng hợp Columbia ngày 20/9/1993, và chính thức được đề cập đến như một chiến lược cụ thế trong bài phát biểu của Cố vấn an ninh quốc gia Anthony Lake tại trường Đại học tổng hợp Johns Hopkins ngày 21/9/1993.

Sau đó, ngày 27/9/1993, trước Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, tổng thống Mỹ Bill Clinton đã chính thức đưa ra chiến lược an ninh quốc gia “cam kết và mở rộng”. Trong chiến lược này, Mỹ xác định mục tiêu hàng đầu là đảm bảo sự lãnh đạo của mình trên toàn thế giới và ưu tiên triển khai các hoạt động trên cơ sở ba nội dung chính: 1)Đảm bảo vững chắc an ninh của Mỹ bằng một lực lượng vũ trang sẵn sàng chiến đấu cao, duy trì tiềm lực phòng thủ và đẩy mạnh các biện pháp hợp tác an ninh; 2)Hỗ trợ cho hoạt động phục hồi nền kinh tế Mỹ thông qua mở cửa thị trường nước ngoài và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu; 3) Thúc đẩy dân chủ ở nước ngoài [9,tr186]. 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, với sự điều chỉnh chiến lược an ninh quốc gia và những mục tiêu mới được đề ra, chính sách đối ngoại của Mỹ bắt đầu có những thay đổi quan trọng, và chính sách với khu vực Mỹ Latinh cũng sẽ không phải là một ngoại lệ. Trên thực tế, kết thúc của chiến tranh Lạnh và "mối đe dọa của chủ nghĩa cộng sản" không làm lục địa Mỹ Latinh xa rời khỏi những mối quan tâm lợi ích chiến lược của Mỹ.

Giai đoạn này, chính sách của Mỹ đối với khu vực này tập trung vào hai mục tiêu rõ ràng là củng cố dân chủ và thiết lập nền kinh tế thị trường trong khu vực. Nước Mỹ vừa muốn thúc đẩy tự do thương mại trong khu vực để thông qua đó thu về những lợi ích kinh tế và kiểm soát nguồn dự trữ to lớn tài nguyên thiên nhiên ở đây; đồng thời kiềm chế và giập tắt tất cả các nhân tố gây bất ổn định có thể tác động xấu đến tiến trình dân chủ hóa và đe dọa vai trò của Mỹ tại khu vực "sân sau" này.