Chương IÄ: Di sản của chiến tranh lạnh - Kế thừa và vượt lên 555 Bài học của chiến tranh lạnh 566 Ảnh hưởng của chiến tranh lạnh 570 Tư duy chiến tranh lạnh 579 Vượt lên chiến tranh lạnh 587 Chú thích 590 10 LỜI NÓI ĐẦU CỦA "TỦ SÁCH CHÍNH TRỊ QUÔC TE DUONG DAI" Bước vào giao thời của thế kỷ, xã hội quốc tế với những thành tựu chưa từng có, đang nóng lòng trông ngóng, chờ đợi mốt thời đại hoàn toàn mới đang đến. Cả loài người chưa bao giờ có những công lao và thành tựu sáng chói đến thế, và cũng chưa bao giờ lại phải đối mặt với sự lựa chọn gian nan đến như vậy. Ngay đang lúc người ta vừa mới mừng rỡ về một sự chuyển biến to lớn của cục diện quốc tế hoà bình, thì đã lại phải lo âủ trước những chao đảo, rối loạn sau khi các đế quốc tan rã, những hoang mang, lúng túng sau khi hệ thống quan niệm cũ bị đả kích; và cả những ngờ vực và khiếp sợ vì những vũ lực chưa bị phá huỷ. Bên cạnh việc mà mọi người còn đang reo mừng trước những phồn vinh tiến bộ chưa từng thấy trong lịch sử, thì lại không khỏi bị trói buộc bởi những lo lắng về bao điều bất trấc đang tiểm ẩn hoặc vừa mới nảy sinh: sự mất kiểm soát đi cùng với sự gia tăng giao lưu quốc tế, sự mất cân bằng xảy ra cùng lúc với những biến thiên của thể chế kinh tế, chính trị, tình trạng môi trường sinh thái tự nhiên và xã hội bị lũng đoạn 11 sau khi khoa học công nghệ hưng thịnh, và nhất là những biến đổi trọng đại của xã hội quốc tế còn đang được ấp ủ trong một cuộc cạnh tranh mới giữa các nước lớn.
Tất cả những cái đó đều là những thách thức to lớn đối với trật tự chính trị quốc tế đang vừa tiếp tục đi theo những bước cũ vừa hình thành kết cấu mới. Cùng lúc với sự biến động và lòng mong mỏi, tình trạng khó khăn và những thách thức đó, người ta đang khao khát, mong có được một bộ môn tri thức đủ độ chín, có thể vạch ra cho thấy con đường u tối trong sự biến đổi quốc tế hiện nay. Trong bối cảnh như vậy, với tư cách là một môn chính trị học quốc tế chuyên nghiên cứu quy tắc và phương thức qua lại giữa các quốc gia, nghiên cứu những yếu tố kết cấu và cơ chế quốc tế cùng với những quy luật biến hoá và lôgích của chúng, thì không những không được phép thoái thác trách nhiệm lịch sử của mình, mà còn phải dùng công cụ tri thức vốn có của bản thân, để cho ra đời một bộ môn khoa học vì một thế kỷ mới. Môn chính trị học quốc tế truyền thống đã có được sự tích luỹ phong phú.
Lĩnh vực tri thức này có rất nhiều tư duy ly luận và những ghi chép thực chứng rất tỉ mỉ, rõ ràng về hệ thống thế giới, chủ quyền quốc gia, quan niệm dân tộc, hợp tác và xung đột, địa - chính trị, và cả cơ chế trao đổi giao tiếp cùng những vấn đề mang tính kết cấu. Nhưng vấn đề là ở chỗ, những biến thiên quốc tế ngày nay đã vượt quá xa phạm vi mà bộ môn trì thức truyền thống đó chứa dung. Ngày nay, người ta hoàn toàn không thoả mãn với những ghi chép và miêu tả một cách giản đơn, hay kể cả miêu tả ti mỉ. Các công việc quốc tế thường đòi hồi không chỉ cần biết “nó là như thế”, mà còn rất cần biết “tại sao nó 12 lại như thế”.
Sự chuyển hoá từ phương thức miêu tả sang phương thức phân tích lý luận đã trở thành sự chỉ dẫn trực diện khách quan về hiện thực quốc tế. Người ta cũng thường không thoả mãn với cách phân tích hiện tượng quốc tế bằng một môn học đơn nhất chỉ nghiên cứu từng thứ, như từ chính trị, hay từ kinh tế, hoặc từ quân sự, mà vì bản thân các công việc quốc tế từ lâu đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một môn học. Cho nên ngày nay đã có sự chuyển biến từ cách nghiên cứu chỉ dùng một môn học đơn nhất như chính trị, xã hội, văn hoá, tâm lý, sang cách nghiên cứu bằng nhiều môn học liên ngành và đa ngành bao gồm trong đó cả các môn khoa học tự nhiên, và đây là một sự phát triển lôgích tất nhiên của bản thân môn học. E rằng còn một vấn đề có tính thách thức cao đó là người ta thường không thoả mãn với cung cách dùng con mắt tách bạch riêng rẽ vấn đề chính trị quốc tế với vấn đề trong nước để xem xét vấn đề.
Một thế giới trở nên nhất thể hoá cao độ đã tạo nên sự liên kết chặt chẽ với nhau giữa những biến thiên bên trong các quốc gia với sự trao đổi qua lại quốc tế và các công việc mang tính thế giới. Vì vậy, từ góc độ coi vấn đề quốc tế và quốc nội có mối liên quan chặt chẽ với nhau, xem xét trình độ phát triển của thế giới ngày nay, sự biến thiên của các trào lưu và thậm chí là sự chuyển biến của nền nếp xã hội, đã trở thành một phương diện cực kỳ quan trọng, và cũng là phương diện rất cần được coi trọng, bất kể là về xây dựng môn học, hay trong lựa chọn chiến lược, hay trong hoạch định chính sách. Ở nước ngoài, các học giả chính trị quốc tế đã đưa ra bản đáp án của họ về thế kỷ mới. Các nhân vật nổi tiếng ở Mỹ như Kennơdi, Brèềzinskl, Kitxinhgiơ đều viết những 13 trước tác đài, và đã có những dự báo về chiều hướng phát triển khi quan sát trực diện những biến đổi quốc tế to lớn.
Tuy nhiên, những trình bày đó chưa thể.và cũng chưa có đủ khả năng là đáp án để thoả mãn mợi người. Nhưng bước chạy nước rút của các đồng hành nước ngoài vào: cuối thế kỷ, dù thế nào đi nữa cũng là tín hiệu thức tỉnh cho chúng ta. Giới chính trị học quốc tế của Trung Quốc sẽ phải đáp lại như thế nào các thách thức vừa từ đối tượng nghiên cứu khách quan, vừa:từ những người cùng ngành, cùng thế hệ. Rất may là lĩnh vực nghiên éứu học thuật vấn đề quốc tế đã không còn hoàn toàn nằm trong sự độc đoán của các quốc gia Âu, Mỹ nữa.
Những vấn đề sinh tồn và phát triển, những thách thức của nhất thể hoá và cả những sự quan tâm chung đối với vận mệnh của toàn bộ nhân loại đã làm cho các học giả các nước đang phát triển, bao gồm cả Trung Quốc đang từng bước đặt những dấu chân của mình trên con đường xây dựng kết cấu: tri thức chính trị quốc tế độc đáo của chính mình. Đương nhiên, muốn đạt được mục tiêu đó quả là không dễ dàng. Nhiệm vụ hàng đầu của các học giả Trung Quốc nghiên cứu vấn đề quốc tế có lẽ là phải tĩm cho ra và hình thành được ngôn ngữ nghiên cứu, quy mô nghiên cứu trong lĩnh vực chuyên môn về chính trị quốc tế, đồng thời phải khắc phục được những chướng ngại của bệnh ba phải, lấp lửng, và diễn đạt phóng đại. Bởi vì những ước đoán chủ quan, những cách làm thiếu cơ sở chứng thực đã từng gây roi ram va pha hong sự phán đoán các vấn để trọng đại cũng như những công trình nghiên cứu quốc tế của chúng ta.
14 Dong thời với những việc đó, phải cấu trúc cho được một hệ thống khái niệm và phạm trù độc đáo trong lĩnh vực chính trị quốc tế, đó cững là một: yêu cầu đòi. hỏi các học giá phải lao tâm khổ tứ phải rất chịu khó suy nghĩ tìm tòi mới có thể thực hiện được. Đối với một đân tộc mà truyền thống lôgích tư biện tương đối yếu, thì rõ ràng đây là một cuộc cách:mạng thay da đổi thịt về quan niệm. Vấn dé tring khớp là ở chỗ, một bộ môn chuyên nghiện mà không có hệ thống khái niệm và phạm trù độc đáo thì không có quyền đâm đương vai trò phản ánh và ảnh hưởng đến "lý luận" của hiện thực chính trị quốc tế, Xét về mặt khách quan, nếu so sánh hoàn cảnh quốc tế của giai đoạn bắt đầu hiện đại hoá của các quốc gia công nghiệp phát triển, thì vào lúc ban đầu các cường quốc phương Tây đã phải từ trong hoàn cảnh nghèo yếu, dùng "thuyền vững pháo mạnh" và văn minh khoa học công nghệ tiên tiến đi khai phá những biên cương mới, còn ngày nay, các quốc gia đang phát triển đứng lên phấn đấu, khi ngước mắt nhìn ra bốn phương thì thấy môi trường quốc tế đã có đầy các kẻ mạnh từ lâu rồi.
Độ tương phản của môi trường quốc tế như thế cũng quyết định đến công việc nghiên cứu chính trị quốc tế trong hai loại bối cảnh trong nước và quốc tế sẽ khác rất xa trên nhiều phương diện như: phương pháp, tài liệu và chủ đề nghiên cứu. Đây cũng là trách nhiệm và nghĩa vụ của các học giả chính trị quốc tế của Trung Quốc, phải tìm ra được những đáp án cho mình về vấn đề quốc tế hiện nay mà không được phép thoái thác. Xuất phát từ những suy nghĩ nói trên, tủ sách này có ý định đáp lại những vấn đề trọng đại của xã hội quốc tế đã để xuất trong quá trình tiến tới một thế kỷ mới, đồng thời cũng 15 xuất phát từ sự suy tính lâu dài về xây dựng, kết cấu một hệ thống lý luận chính trị quốc tế trong bối cảnh của Trung Quốc, muốn mời các học giả chính trị quốc tế hàng đầu ở trong nước, áp dụng phương pháp nghiên cứu đa ngành, liên ngành, để có thể trong thời gian "kế hoạch năm năm lần thứ chín" này cho ra đời được một loạt trước tác mang tính học thuật về chính trị quốc tế có chất lượng cao để thoả mãn các độc giả và đông nghiệp. BAN BIÊN TẬP Tháng 5 năm 1995 16 LỜI DẪN Bàn về chiến tranh lạnh là muốn nói đến sự đấu tranh và đọ sức căng thẳng giữa hai khối chính trị, quân sự lớn.
Đông - Tây, do Liên Xô và Mỹ cầm đầu từng bên, được hình thành từ sau khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai. Liên Xô và Mỹ đóng vai trò chính trên vũ đài chiến tranh lạnh, nhưng hai nước lớn siêu cường này lại không chạm trán binh đao với nhau trên chiến trường. Chiến tranh lạnh bắt đầu từ sau khi kết thúc đại chiến không lâu, nó kéo dài trong khoảng hơn 40 năm.