Chương 3 CHIẾN THUẬT MÔN BÓNG RỔ Mục tiêu Trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về hệ thống chiến thuật tấn công và phòng thủ trong bóng rổ. Học xong chương 3, sinh viên có được: - Nắm vững những kiến thức cơ bản về chiến thuật bóng rổ, các nguyên tắc và những yêu cầu khi vận dụng chiến thuật bóng rổ. - Có năng lực chuyên môn về lý thuyết và thực hành chiến thuật bóng rổ. - Biết phân tích, giảng dạy và hướng dẫn cho người học về chiến thuật tấn công nhanh, chiến thuật tấn công khu vực, chiến thuật phòng thủ khu vực, chiến thuật phòng thủ người kèm người và chiến thuật phòng thủ hỗn hợp.
Hình thành năng lực sư phạm, thực hiện tốt các nguyên tắc và yêu cầu khi vận dụng chiến thuật bóng rổ. - Có tiềm lực để không ngừng nâng cao trình độ đáp ứng yêu cầu phát triển thể dục thể thao trong giai đoạn đổi mới hiện nay và những yêu cầu mới cao hơn về môn Bóng rổ. Khái niệm cơ bản về chiến thuật bóng Chiến thuật là hình thức tổ chức vận dụng hợp lý khả năng cá nhân và phối hợp đồng đội để giành chiến thắng 257 trong thi đấu. Tổ chức chiến thuật chính xác là phải phát huy được đến mức cao nhất tính tích cực của mỗi vận động viên, và những sở trường kỹ thuật của họ.
Tính chính xác, hợp lý của chiến thuật không được quyết định ở số người phối hợp chiến thuật và đường lối phối hợp phức tạp nhiều hay ít. Vận dụng chiến thuật cần căn cứ vào tình hình cụ thể trong thi đấu, bất kỳ một chiến thuật đơn điệu cứng nhắc nào cũng không thể thu được hiệu quả tốt đẹp, bởi vì nó không phải là vạn năng. Chiến thuật biến hóa trong thi đấu cần phải tranh thủ chủ động, luôn luôn dựa vào sở trường của đội, đánh vào chỗ yếu của đối phương tạo thành thế nhiều tấn công ít, tấn công bất ngờ vào chỗ sơ hở nhất. Chiến thuật là sự phân tích về lực lượng và thực tiễn nghiên cứu các quy luật phát triển của quá trình thi đấu, tìm tòi phương án, phương pháp, hình thức chỉ đạo thi đấu và vận dụng chúng một cách hợp lý để đề ra những biện pháp, phương án tối ưu chống lại từng đối phương cụ thể trong từng trận đấu.
Chiến thuật bóng rổ bao gồm nhiều phương án, phương pháp và hình thức chỉ đạo trận đấu. Người ta chỉ có thể sử dụng chiến thuật một cách tốt nhất, hiệu quả nhất một khi tính toán đầy đủ các nhân tố cơ bản đang thực tế gây ảnh hưởng đến trận đấu cụ thể. Các nhân tố đó là cơ sở đánh giá toàn diện khả năng của đội mình cũng như đội đối phương (thành phần của đội, trình độ huấn luyện của các vận động viên, trạng thái tâm lý, đạo đức của họ, trình độ kỹ - chiến thuật…) và trên cơ sở tính toán đến những điều kiện bên 258 ngoài nhất định nơi trận đấu sẽ diễn ra (điều kiện thời tiết, ánh sáng, mặt sân, trang thiết bị, phản ứng của khán giả…). Không tính đến những yếu tố nói trên thì đội sẽ không đạt được thành tích cao trong quá trình thi đấu.
Các phương án chỉ đạo thi đấu phải dựa trên cơ sở các động tác kỹ thuật. Các động tác kỹ thuật là phương tiện tiến hành thi đấu. Nếu không điều chỉnh kỹ thuật, thì thực chất là không thể thi đấu được. Song nếu việc chuẩn bị kỹ thuật là nhằm mục đích nghiên cứu cấu trúc của động tác này hay động tác khác, thì việc huấn luyện chiến thuật lại nhằm trang bị cho vận động viên bóng rổ những kiến thức thi đấu cần thiết và khả năng áp dụng hợp lý các động tác đã được trang bị vào những điều kiện thi đấu cụ thể của hai đội.
Việc chuẩn bị chiến thuật trước hết là nghiên cứu đấu pháp riêng của đối thủ, căn cứ vào đấu pháp đó cần sớm nghiên cứu những miếng phối hợp nhóm hoặc phối hợp đồng đội trong giới hạn của hệ thống cụ thể, nhằm tạo ra những điều kiện cho một trong những vận động viên của đội thực hiện tấn công rổ. Ngoài ra, sự phối hợp có thể do các vận động viên sáng tạo nên và thực hiện dựa trên các thao tác thi đấu từng quen dùng để phối hơp với nhau, sự ăn ý và kinh nghiệm thi đấu đã tích lũy được của họ. Trong quá trình sử dụng, sự phối hợp đã học được từ trước đó sẽ phát triển một cách lôgic và được thực hiện theo tình huống thi đấu xảy ra. Những cách phối hợp đó có thể được áp dụng khi vận động trong trận đấu, cũng như vào các thời điểm mang tính chất tĩnh khi ném, dẫn hay ném bóng vào 259 sân (khi ném bắt đầu và ném tranh chấp bóng, khi ném bóng biên từ đường biên dọc hay biên ngang và khi ném phạt).
Những nội dung biểu hiện bên ngoài về các động tác của đội gắn liền với việc giải quyết những nhiệm vụ chiến thuật cụ thể được gọi là hình thức chỉ đạo thi đấu. Hình thức này có thể là tích cực hoặc thụ động. Chiến thuật sẽ mang tính chất tấn công hay phòng thủ là do việc áp dụng những hình thức tích cực hoặc thụ động. Huấn luyện viên xuất phát từ tình hình cuộc thi và khả năng thực tế của đội mà lựa chọn hình thức này hay hình thức khác để chỉ đạo thi đấu.
Phân loại chiến thuật Căn cứ nội dung cơ bản của cuộc thi mà chiến thuật được chia ra làm hai phần: - Chiến thuật tấn công + Chiến thuật tấn công nhanh. + Chiến thuật tấn công khu vực. - Chiến thuật phòng thủ + Chiến thuật phòng thủ khu vực. + Chiến thuật phòng thủ người kèm người nửa sân; cả sân.
+ Chiến thuật phòng thủ hỗn hợp. Mỗi phần lại được phân ra làm các nhóm, căn cứ vào nguyên tắc hoạt động của các đối thủ: hoạt động cá nhân, theo nhóm và đồng đội, mỗi nhóm xuất phát từ các hình 260 thức tiến hành thi đấu lại được chia ra làm nhiều loại (ví dụ, các hoạt động cá nhân trong tấn công có thể là các hoạt động không có bóng và hoạt động có bóng). Căn cứ vào nội dung cụ thể của hoạt động thi đấu, mỗi loại được chia ra nhiều phương pháp. Mỗi phương pháp đều có những đặc điểm thực hiện khác nhau, do đó mới xuất hiện các biến thể, (ví dụ: hệ thống tấn công qua trung phong là một trong những phương pháp tấn công theo vị trí).
Xuất phát từ số lượng các trung phong hoạt động đồng thời trên sân mà hệ thống này có thể gồm có 3 biến thể: tấn công qua một trung phong, qua hai và qua ba trung phong. Chức năng của cầu thủ bóng rổ trong thi đấu Chuyên môn hóa cầu thủ theo chức năng đã được lý luận và thực tiễn thi đấu bóng rổ công nhận là một điều kiện quan trọng nhằm vươn đến đạt hiệu quả cao trong thi đấu của toàn đội, việc tổ chức hoạt động của đội đòi hỏi phải phân chia các chức năng giữa các đấu thủ. Chức năng của đấu thủ được xác định có tính đến mục đích hoạt động thi đấu là tấn công và phòng thủ. Trong bóng rổ, dựa vào hình thức thi đấu để hình thành cách phân chia các đấu thủ theo chức năng như: tiền phong; trung phong và hậu vệ.
Ngay trong nhiệm vụ của cầu thủ ở các tuyến hiện nay cũng có sự phân biệt rõ hơn. Ví dụ, các hậu vệ được phân ra: hậu vệ tấn công có nhiệm vụ tham gia tích cực tấn công rổ đến tranh cướp bóng bật bảng rổ của đối phương, và hậu vệ ở tuyến sau có nhiệm vụ chủ yếu là tham gia tranh cướp bóng và bảo vệ tuyến sau của đội. Còn 261 đối với các trung phong lại phân biệt: trung phong thứ nhất (chủ chốt) có nhiệm vụ phối hợp tấn công nhanh gần rổ đối phương và trung phong thứ hai làm nhiệm vụ di chuyển tự do ở khu vực ném phạt và thực hiện tấn công rổ bất ngờ mỗi khi cướp được bóng. Tuy nhiên, trong thi đấu bóng rổ hiện đại, các vận động viên không chỉ phụ thuộc vào các chức năng mình được phân công, mà cần phải nắm vững càng nhiều càng tốt các phương thức và phương pháp tiến hành thi đấu cả trong tấn công cũng như phòng thủ.
Do đó việc đào tạo các vận động viên bóng rổ có đẳng cấp cao cần theo hai hướng có liên quan với nhau: hoàn thiện các động tác thi đấu tổng hợp và hoàn thiện các động tác thi đấu mang tính đặc thù để thực hiện các chức năng của mình. Sự phân loại các đấu thủ theo chức năng không làm mất đi ý nghĩa của nó. Tính đa năng hoàn toàn của các cầu thủ bóng rổ nếu không có sự phân loại chức năng là không hợp lý, bởi vì sự toàn diện này không tính toán tận dụng những số liệu hình thái vận động viên, năng khiếu của họ để giải quyết các nhiệm vụ thi đấu cụ thể. Sự phân loại hợp lý vận động viên theo chức năng sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi rất lớn để khai thác đầy đủ khả năng của họ và vì vậy sẽ sử dụng được hiệu quả nhất mỗi vận động viên vì lợi ích chung của tập thể đội.
Cầu thủ trung phong Đấu thủ đảm nhận chức năng trung phong đóng một vai trò đặc biệt quan trọng, có ảnh hưởng rất lớn đến thành tích thi đấu của một đội. Đấu thủ trung phong cần có một tầm 262 vóc cao lớn, có sức chịu đựng cao và sức mạnh tốt, trung phong cần thể hiện tính tự kiềm chế, bình tĩnh, dũng cảm trong những tình huống gay go nhất của trận đấu, biết cách di chuyển để phối hợp với đồng đội thực hiện những đường chuyền, bắt bóng tốt, tạo cơ hội tấn công rổ hoặc hỗ trợ (yểm hộ) cho đồng đội ném rổ. Trong tấn công: trung phong tích cực tham gia các đợt phản công nhanh cũng như tấn công khu vực. Sau khi tranh cướp bóng dưới rổ, trung phong cần triển khai quả chuyền đầu tiên để phản công.
Trong quá trình thực hiện phản công nhanh, trung phong cần tính toán cách di chuyển hợp lý để kết thúc tấn công nhanh, thực hiện ném rổ đối phương. Trong quá trình kết thúc một đợt tấn công, trung phong phải tích cực di chuyển về hỗ trợ ở phía sau rổ của đội mình nếu xảy ra trường hợp trung phong không tham gia tấn công nhanh hoặc tấn công khu vực.