Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẢM BẢO TÀI CHÍNH TRONG THỰC HIỆN “CHIẾN LƯỢC QUỐC GIA CHẤM DỨT DỊCH BỆNH AIDS VÀO NĂM 2030” TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TÂY NINH 1. Cơ sở pháp lý của đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” trên địa bàn tỉnh Tây Ninh 1. Khái niệm về tài chính: Tài chính là quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm đáp ứng nhu cầu của các chủ thể kinh tế. Hoạt động tài chính luôn gắn liền với sự vận động độc lập tương đối của các luồng giá trị dưới hình thái tiền tệ thông qua việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế.
Trong các loại quỹ tiền tệ tập trung, ngân sách nhà nước là quỹ lớn nhất. Nó được hình thành qua các các nguồn thu lớn như thuế, phí, lệ phí. và được chia thành các cấp: Ngân sách trung ương, ngân sách địa phương, ngân sách các dự án như Dự án Quỹ toàn Cầu phòng chống AIDS, Lao và sốt rét tài trợ, Tổ chức sức khỏe gia đình Quốc tế “FHI 360” (Dự án Epic), Quỹ chăm sóc Sức khoẻ AIDS Hoa kỳ (Dự án AHF); được sử dụng để giải quyết phòng chống dịch và các vấn đề lớn có tính chất kinh tế - xã hội. Cơ sở pháp lý của đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” trên địa bàn tỉnh Tây Ninh Thực hiện Luật phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người đã được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 26/6/2006, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2007 (số 64/2006/QH11).
13 Căn cứ Quyết định số 1246/QĐ-TTg ngày 14/8/2020 của Thủ tướng Chính phủ, về việc Phê duyệt Chiến lược quốc gia chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030. Căn cứ Công văn số 3784/BYT-AIDS ngày 15/7/2020 của Bộ Y tế, về việc xây dựng Kế hoạch đảm bảo tài chính cho các hoạt động phòng chống HIV/AIDS để thực hiện mục tiêu chấm dứt bệnh AIDS vào năm 2030 và Kế hoạch phòng, chống AIDS năm 2021. Căn cứ Công văn số 4849/BYT-AIDS ngày 11/9/2020 của Bộ Y tế về việc xây dựng Kế hoạch đảm bảo tài chính cho chấm dứt bệnh AIDS vào năm 2030. Nội dung của đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” trên địa bàn tỉnh Tây Ninh Đảm bảo nguồn tài chính bền vững nhằm chấm dứt dịch bệnh AIDS đến năm 2030 trên địa bàn tỉnh Tây Ninh là những nội dung cụ thể sau: Phòng, chống HIV/AIDS là một nhiệm vụ quan trọng, lâu dài, cần có sự phối hợp liên ngành của các cấp ủy Đảng, các Sở, ban, ngành, chính quyền các cấp và là trách nhiệm của mỗi người dân, mỗi gia đình và mỗi cộng đồng.
Ngân sách địa phương là nguồn tài chính quan trọng đảm bảo cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại địa phương. Triển khai và sử dụng có hiệu quả các khoản hỗ trợ có mục tiêu của ngân sách nhà nước trung ương theo như hướng dẫn của Bộ Y tế. Tiếp tục vận động và huy động nguồn viện trợ Quốc tế để thu hẹp khoảng trống thiếu hụt về kinh phí cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Các dự án viện trợ đang triển khai phải có lộ trình chuyển giao cụ thể và bảo đảm tính bền vững sau khi dự án kết thúc.
Tận dung tối đa và phát huy các nguồn tài chính trong nước bao gồm: Quỹ BHYT chi trả toàn bộ các dịch vụ khám, điều trị ARV, xét nghiệm tải lượng vi rút trong phạm vi chi trả theo quy định; tận dụng và huy động sự 14 tham gia cung cấp dịch vụ và đầu tư của các tổ chức xã hội, các quỹ, các doanh nghiệp cho hoạt động phòng, chống HIV/AIDS; tăng cường thu phí dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS với các nhóm người nhiễm HIV có khả năng tự chi trả. Sử dụng hiệu quả và tiết kiệm các nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực) sẵn có cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Tăng cường quản lý, tổ chức, vận hành bộ máy tinh giản và tiết kiệm. Thiết kế, xây dựng, triển khai các mô hình cung cấp dịch vụ, các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS theo hướng chi phí - hiệu quả.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” nói chung và tỉnh Tây Ninh nói riêng Không thể kiểm soát được về mặt tài chính đối với các dự án mà nhà tài trợ làm việc trực tiếp với ban, ngành và các tổ chức xã hội khác.
Quan trọng để giải quyết vấn đề cần phải có ngân sách nhà nước. Do đó cần phải có sự quản lý của Nhà nước nói chung cụ thể như: Thứ nhất là cơ chế vận hành và quản lý: sự khác biệt lớn về cơ chế vận hành và quản lý giữa các nguồn kinh phí, dẫn tới khó thống nhất trong cách thức lập kế hoạch, thanh quyết toán kinh phí giữa các dự án hoạt động bằng nguồn vốn trong nước và Quốc tế. Thứ hai khi xây dựng kế hoạch không chắc chắn rằng các nguồn dự án quốc tế, nguồn kinh phí trung ương trong năm triển khai tập trung kinh phí vào hoạt động nào cụ thể, dẫn đến khi xây dựng kế hoạch còn lúng túng khi xác định nguồn vốn dẫn đến có thể chồng chéo về hoạt động và kinh phí. Thứ ba là phân bổ kính phí: Sự phân bổ kinh phí còn phụ thuộc vào các nhà tài trợ, trong vài năm trở lại đây các nhà tài trợ có xu hướng giảm dần sự hỗ trợ cho cung cấp các dịch vụ trực tiếp, thay vào đó là ưu tiên cho các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật.
Định hướng phân bổ kinh phí chưa dựa vào các ưu tiên đầu 15 tư, trong đó có đặc điểm tình hình dịch, điều kiện kinh tế xã hội, khả năng tự đảm bảo ngân sách địa phương, đơn vị thụ hưởng. Thứ tư là Hệ thống thông tin, báo cáo và cơ sở dữ liệu về các nguồn kinh phí cho hoạt động phòng, chống HIV/AIDS, đặc biệt là nguồn viện trợ còn chưa định hình và chưa thực sự phục vụ được cho công tác xây dựng kế hoạch, điều phối. Bên cạnh những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước để đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” nói chung còn có những tình hình quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Tây Ninh nói riêng như kinh phí phân bổ còn chậm, do đang ở giai đoạn cửa sổ, tiếp nói đảm bảo tài chính giai đoạn 2015-2020 đã hết tời gian thực hiện. Cần phải xây dựng gấp kế hoạch đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc gia chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030” trên địa bàn tỉnh Tây Ninh đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ chặt chẽ giữa các ban nghành trong tỉnh trong tình hình mới.
Những tiêu chí đánh giá của đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” trên địa bàn tỉnh Tây Ninh: gồm 4 nhóm chỉ tiêu 1.1 Nhóm chỉ tiêu về dự phòng Tỷ lệ người có hành vi nguy cơ cao lây nhiễm HIV được tiếp cận dịch vụ dự phòng lây nhiễm HIV đạt 70% vào năm 2025 và đạt 80% vào năm 2030. Tỷ lệ người nghiện các chất dạng thuốc phiện được điều trị bằng thuốc thay thế và các loại thuốc, bài thuốc đạt ít nhất 80% vào năm 2025 và đạt ít nhất 90% vào năm 2030. Tỷ lệ người MSM được điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV bằng thuốc (PrEP) đạt 29% vào năm 2025 và 40% vào năm 2030. 16 Tỷ lệ thanh niên 15 đến 24 tuổi có hiểu biết đầy đủ về HIV/AIDS đạt 80% vào năm 2030.
Tỷ lệ người dân 15 đến 49 tuổi không kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV đạt 80% vào năm 2030.2 Nhóm chỉ tiêu về xét nghiệm Tỷ lệ người nhiễm HIV trong cộng đồng biết tình trạng HIV của mình đạt 90% vào năm 2025 và 95% vào năm 2030. Tỷ lệ người có hành vi nguy cơ cao lây nhiễm HIV được xét nghiệm HIV hằng năm đạt 70% vào năm 2025 và 80% vào năm 2030.3 Nhóm chỉ tiêu về điều trị Tỷ lệ người nhiễm HIV biết tình trạng HIV được điều trị ARV đạt 90% năm 2025 và đạt 95% năm 2030. Tỷ lệ người nhiễm HIV điều trị thuốc ARV có tải lượng HIV dưới ngưỡng ức chế đạt ít nhất 95% qua các năm. Tỷ lệ bệnh nhân đồng nhiễm HIV/Lao được điều trị đồng thời cả ARV và lao đạt 92% vào năm 2025 và đạt 95% vào năm 2030.
Tỷ lệ người bệnh đồng nhiễm HlV/viêm gan C được điều trị đồng thời thuốc ARV và điều trị viêm gan C đạt 50% trở lên vào năm 2025 và 75% trở lên vào năm 2030.4 Nhóm chỉ tiêu hệ thống y tế Phấn đấu 100% người nhiễm HIV tham gia bảo hiểm y tế. Bảo đảm cung ứng đủ thuốc, sinh phẩm, vật tư, trang thiết bị cho công tác phòng, chống HIV/AIDS. 100% huyện, thành phố, thị xã có hệ thống thu thập số liệu đạt chất lượng để theo dõi tình hình dịch và đánh giá hiệu quả các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Vị trí của việc phòng chống AIDS, Covid 19, tháo gỡ khó khăn cho sản xuất, kinh doanh, đảm bảo an sinh xã hội.
Phòng, chống HIV/AIDS phải dựa trên nguyên tắc bảo đảm quyền con người, chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người nhiễm HIV, chú trọng đến phụ nữ, trẻ em, các nhóm đối tượng dễ bị lây nhiễm HIV, đồng bào dân tộc ít người và người dân sống ở vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới. Công tác Phòng, chống HIV/AIDS là một công tác liên ngành, do đó có rất nhiều cơ quan, tổ chức, đơn vị ở tất cả các cấp, các ngành, các đoàn thể tham gia và được phân bổ/tiếp nhận kinh phí phòng, chống HIV/AIDS từ nhiều nguồn khác nhau từ nguồn kinh phí Trung ương và Dự án nhà tài trợ cấp, ngân sách của tỉnh cấp và kinh phí từ các nguồn viện trợ cho tỉnh. Hoạt động phòng, chống HIV⁄AIDS là một trong những chiến lược tích cực được triển khai mạnh mẽ thời gian qua. Tuy nhiên, hoạt động của Công tác Phòng, chống HIV/AIDS hiện nay đang gặp không ít khó khăn do nguồn kinh phí chủ yếu là từ các tổ chức quốc tế đang dần bị cắt giảm; nhận thức về vị trí, vai trò của Công tác Phòng, chống HIV/AIDS còn hạn chế.
Kinh nghiệm của một số địa phương về đảm bảo tài chính trong thực hiện “Chiến lược quốc chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030” và bài học rút ra cho tỉnh Tây Ninh.