MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gia nhập nghề nghiệp của người lao động trẻ là một vấn đề đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới cả về lý luận và thực tiễn. Cho đến thời điểm hiện nay có khá nhiều nghiên cứu đã được công bố về vấn đề này điển hình như Chiến lược gia nhập nghề nghiệp của phụ nữ (Nikuze, 2011), Gia nhập nghề nghiệp của nguồn nhân lực chất lượng cao (Nen, 2015), Quá trình gia nhập nghề nghiệp của giáo viên (Mira và Romanowski, 2016), Tác động của các yếu tố nghề nghiệp đến việc gia nhập nghề nghiệp của sinh viên (Richiţeanu- Năstase và Stăiculescu, 2015)… Nhưng ở Việt Nam, các nghiên cứu về chiến lược gia nhập nghề nghiệp của người lao động vẫn còn rất hạn chế. Trong lĩnh vực tâm lý học ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề lao động nói chung và hành vi nghề nghiệp của người lao động trẻ nói riêng.
Chẳng hạn như vấn đề lao động và việc làm (Lê Thị Hồng Điệp, 2014), nghiên cứu về hành vi nghề nghiệp của nữ tri thức trẻ (Bùi Thị Hồng Thái và Trần Thị Minh Đức, 2014), vai trò của tổ chức về hành vi sử dụng và khai thác nguồn nhân lực (Lê Thị Minh Loan, 2012)… Tuy nhiên, theo chúng tôi tìm hiểu thì chưa có nghiên cứu nào về Chiến lược gia nhập nghề nghiệp của người lao động (NLĐ) trẻ. Do đó, trong nghiên cứu này chúng tôi muốn hướng tới một hướng nghiên cứu mới khác hơn so với các nghiên cứu đi trước, đó là nghiên cứu về chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của người lao động trẻ. Từ khía cạnh thực tiễn, có thể nhận thấy lực lượng lao động ở Việt Nam trong những năm gần đây đã liên tục tăng với tốc độ cao. Điều này một mặt tạo nguồn lực lớn cho phát triển đất nước nhưng mặt khác cũng tạo ra những áp lực về vấn đề đào tạo và giải quyết việc làm cho người trẻ.
Xu hướng các nghiên cứu về lao động hiện nay thường đề cập đến tình trạng thất nghiệp của sinh viên tốt nghiệp ra trường cũng như chất lượng đào tạo cử nhân có đáp ứng được yêu cầu nghề nghiệp thực tế hay không. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới (World Bank, 2014), nước ta đang rất thiếu lao động có trình độ tay nghề, công nhân kĩ thuật bậc cao và chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam cũng thấp hơn nhiều so với các nước 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong khi các dự án đầu tư trực tiếp còn hiệu lực của doanh nghiệp nước ngoài vào Việt Nam là ngày càng gia tăng đã tạo ra không ít việc làm cho người lao động nhưng thực trạng cử nhân, thạc sĩ ra trường thất nghiệp vẫn tồn tại ở mức báo động [46]. Ở một khía cạnh khác, có thể nhận thấy rằng có một bộ phận người lao động trẻ rất năng động trong việc gia nhập vào thị trường lao động.
Họ có thể nhanh chóng tìm được công việc và khẳng định năng lực bản thân trong tổ chức. Những thực tế này đặt ra câu hỏi liên quan trực tiếp đến cách thức mỗi người trẻ tham gia vào thị trường lao động, vào cuộc sống nghề nghiệp. Trong giai đoạn hiện nay, khi các yếu tố về Kinh tế – Văn hóa – Xã hội có nhiều biến đổi, việc đưa ra được một nghiên cứu mang tính toàn diện, góp phần giải đáp những thắc mắc và đưa ra được phần nào những định hướng, kiến nghị để mỗi cá nhân có thể tham gia vào cuộc sống nghề nghiệp một cách dễ dàng và hiệu quả hơn là điều vô cùng cần thiết. Từ những ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi quyết định thực hiện đề tài: “Chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của người lao động trẻ”.
Cũng qua nghiên cứu này, chúng tôi mong muốn đề xuất được một số biện pháp cả về phía tổ chức cũng như người lao động nhằm giúp người lao động trẻ xây dựng cho bản thân được những chiến lược phù hợp để gia nhập cuộc sống nghề nghiệp một cách thành công và thuận lợi nhất. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về một số chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của NLĐ trẻ, đề tài đề xuất một số kiến nghị giúp NLĐ tự xây dựng được chiến lược phù hợp với khả năng và công việc mình lựa chọn nhằm thích ứng và phát triển con đường nghề nghiệp của bản thân. Đối tƣợng nghiên cứu Chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của người lao động trẻ, cụ thể là: - Cách NLĐ trẻ tìm kiếm việc làm - Cách họ thực hiện công việc trong tổ chức thông qua việc làm chủ nhiệm vụ công việc, thiết lập mối quan hệ với đồng nghiệp và tìm kiếm các thông tin hữu 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ích cho công việc để đáp ứng việc trở thành thành viên chính thức của tổ chức lao động. Nhiệm vụ nghiên cứu 4.
Nhiệm vụ nghiên cứu lí luận - Hệ thống hoá các nghiên cứu lý luận và thực tiễn về chiến lược gia nhập nghề nghiệp; - Xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài; - Xác định, thao tác hoá các khái niệm cơ bản của đề tài: Trong nghiên cứu này, những khái niệm cơ bản cần xác định là: Chiến lược, gia nhập nghề nghiệp, người lao động trẻ và chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của người lao động trẻ; - Tổng hợp, đánh giá các lý thuyết nhằm xây dựng bộ công cụ nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn - Khảo sát thực trạng chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của người lao động trẻ thông qua cách thức họ tìm kiếm công việc, cách họ hòa nhập trong tổ chức ở cả khía cạnh mối quan hệ nghề nghiệp lẫn làm chủ công việc được giao và dự định nghề nghiệp của họ; - Tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng những chiến lược gia nhập nghề nghiệp của người lao động trẻ; - Đề xuất một số kiến nghị nhằm tăng cường hiệu quả quá trình gia nhập nghề nghiệp của người lao động trẻ. Phạm vi nghiên cứu - Về thời gian: nghiên cứu được thực hiện từ tháng 8/2016 đến tháng 11/2017. - Về địa điểm: nghiên cứu được thực hiện tại một số cơ quan, tổ chức, đơn vị lao động ở Hải Phòng và Hà Nội.
- Về nội dung: chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu thực trạng xây dựng và thực hiện chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp của phía cá nhân NLĐ. Trên thực tế chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp còn chịu tác động từ phía tổ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức cũng như có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống cá nhân NLĐ tuy nhiên chúng tôi không khai thác khía cạnh này trong nghiên cứu của mình. Khách thể nghiên cứu Nghiên cứu trên 250 NLĐ có độ tuổi từ 22 – 30, những người gia nhập cuộc sống nghề nghiệp không quá 5 năm. Giả thuyết nghiên cứu Nghiên cứu đưa ra các giả thuyết sau: - NLĐ trẻ có chiến lược gia nhập cuộc sống nghề nghiệp một cách tích cực thể hiện thông qua sự chủ động tìm kiếm thông tin về công việc và tổ chức khi tìm kiếm việc làm và nhìn nhận hoàn cảnh theo hướng tích cực khi tham gia vào tổ chức.
- Có tương quan thuận giữa việc xác định rõ ràng mong muốn của bản thân với công việc trước khi xin việc và điều kiện thực tế công việc mang lại khi NLĐ trẻ tham gia vào tổ chức. Phƣơng pháp nghiên cứu 1) Phương pháp nghiên cứu tài liệu Đề tài nghiên cứu có tham khảo một số giáo trình, tài liệu, các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước, các bài viết trên các tạp chí, website có liên quan. Đó là cơ sở để tác giả phân tích, tổng hợp và khái quát những vấn đề có liên quan đến đề tài nghiên cứu nhằm làm cơ sở lý luận cho vấn đề và nội dung nghiên cứu. Từ khóa trong tìm kiếm tài liệu: - Tiếng Anh: professional insertion (gia nhập nghề nghiệp), professional insertion strategy (chiến lược gia nhập nghề nghiệp); - Tiếng Pháp: insertion professionnelle (gia nhập nghề nghiệp), stratégie d’insertion professionnelle (chiến lược gia nhập nghề nghiệp) - Tiếng Việt: cử nhân, lao động trẻ, tìm kiếm việc làm.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2) Phương pháp điều tra bảng hỏi Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi làm phương pháp chủ đạo nhằm thu thập thông tin thực tế từ NLĐ trẻ trong 5 năm đầu làm việc về cách thức họ tìm kiếm việc làm, đánh giá của họ về những khó khăn trong quá trình xin việc và cách thức khắc phục khó khăn; cách họ tham gia vào tổ chức thông qua những hành vi làm chủ nhiệm vụ nghề nghiệp, xây dựng mối quan hệ với đồng nghiệp, tìm kiếm các thông tin phục vụ cho công việc, v. 3) Phương pháp phỏng vấn sâu Trong quá trình điều tra thực tế, chúng tôi tiến hành phỏng vấn sâu người lao động nhằm có dữ liệu về những chiến lược họ đã xây dựng cho mình trong suốt quá trình tìm kiếm và tham gia vào cuộc sống nghề nghiệp để xây dựng bộ công cụ. 4) Phương pháp thống kê toán học Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi sử dụng phần mềm sử lý số liệu SPSS 20.0 để xử lý các số liệu thu đươc từ điều tra bảng hỏi. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN Trong chương này, chúng tôi sẽ trình bày tổng quan một số lý thuyết và xu hướng nghiên cứu về gia nhập nghề nghiệp ở NLĐ trẻ.
Tiếp đến, chúng tôi trình bày một số khái niệm cơ bản của đề tài là Chiến lược, Gia nhập nghề nghiệp, Người lao động và Chiến lược gia nhập nghề nghiệp của người lao động trẻ. Tổng quan nghiên cứu về vấn đề gia nhập nghề nghiệp 1. Một số nghiên cứu trên thế giới về vấn đề gia nhập nghề nghiệp ở NLĐ Gia nhập nghề nghiệp được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Từ những tài liệu lý thuyết mà chúng tôi tham khảo được, chúng tôi nhận thấy phần lớn các tác giả khi nghiên cứu về gia nhập nghề nghiệp thường hay chia thành các giai đoạn và quy gán nhiệm vụ nghề nghiệp cho từng giai đoạn đó.
Một số tác giả (Schien, 1968; Louis, 1980, dẫn theo Bùi Thị Hồng Thái, 2012) nhìn nhận gia nhập nghề nghiệp như một lát cắt ngang trong một thời điểm cụ thể của cuộc sống nghề nghiệp, được tính từ lúc cá nhân chuẩn bị bước vào tổ chức lao động cho đến khi anh ta thích ứng được với công việc trong tổ chức.