chương 1 tác giả đã trình bày các nội dung bao gồm: Lý do chọn đề tài là xuất phát từ cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn với tính cấp thiết và tính mới mẽ của đề tài; mục tiêu nghiên cứu gồm mục tiêu khái quát và mục tiêu cụ thể; câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Ngoài ra, tác giả còn trình bày về ý nghĩa thực tiễn của đề tài cũng như cấu trúc của luận văn. 7 CHƢƠNG 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chương 2 trình bày cơ sở lý thuyết liên quan đến chi tiêu, bao gồm các hình thức chi tiêu được định nghĩa cụ thể, trình bày những nghiên cứu liên quan đến chi tiêu và các yếu tố ảnh hưởng đến chi tiêu, cũng như các giả thuyết nghiên cứu đặt ra.1 Tổng quan các nghiên cứu trƣớc đây về mức chi tiêu dùng Qua thu thập, khảo sát nhiều nguồn tài liệu cho thấy, hiện có rất nhiều các nhà khoa học đã nghiên cứu về chi tiêu. Tuy nhiên, đa phần các nghiên cứu lại tập trung nghiên cứu về mức chi tiêu công, còn lĩnh vực mức chi tiêu dùng vẫn còn là một mảng đề tài khá mới mẻ.
Gần như các nghiên cứu mới chỉ tản mạn đâu đó dưới những cách tiếp cận và quan điểm khác nhau nên kết quả của những nghiên cứu đó cũng chỉ mới dừng lại ở những nhận định, góc nhìn, góc độ khác nhau hay một vấn đề, một mặt hàng, một dòng sản phẩm… riêng lẻ về mức chi tiêu dùng. Còn thiếu những nghiên cứu mang tính đồng bộ, toàn diện trên bình diện quốc gia, khu vực hay một tỉnh thành về lĩnh vực mức chi tiêu dùng. Sơ khảo nguồn tài liệu đã minh chứng cho điều đó. Theo nghiên cứu của Ebru ÇAĞLAYAN (2012) đã phân tích vi mô của chi tiêu tiêu dùng hộ gia đình, các yếu tố quyết định cho cả khu vực nông thôn và đô thị ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Nghiên cứu đã điều tra các yếu tố quyết định chi tiêu tiêu dùng hộ gia đình ở Thổ Nhĩ Kỳ và ước tính mô hình cho cả khu vực nông thôn và thành thị riêng biệt để kiểm tra khoảng trống khu vực cho toàn bộ phân bố chi tiêu tiêu dùng. Nghiên cứu đã chỉ ra hồi quy định lượng được sử dụng để kiểm tra mối tương quan của tiêu thụ cho cả khu vực nông thôn và thành thị. Kết quả cho thấy, tiêu thụ chi tiêu nói chung tăng, nhất là ở đô thị, trong khi giảm chi tiêu tiêu thụ ở nông thôn. Ở nông thôn chỉ có tuổi tác, thu nhập, tình trạng hôn nhân, bảo hiểm và quy mô hộ gia đình là thu được đáng kể.
Theo nghiên cứu của công ty Công Lập Thành năm 2013 về “Phân tích thị trường người tiêu dùng và hành vi của người mua” đã chỉ ra thị trường người tiêu dùng và hành vi mua sắm của người tiêu dùng thì mới có thể xây 8 dựng được những kế hoạch Marketing có căn cứ. Thị trường người tiêu dùng mua hàng hóa và dịch vụ cho tiêu dùng cá nhân. Nó là thị trường cuối cùng mà các hoạt động kinh tế được tổ chức ra để phục vụ nó. Khi phân tích một thị trường người tiêu dùng cần phải biết khách hàng, các đối tượng, và mục tiêu của người mua, các tổ chức hoạt động, các đợt mua hàng và những cửa hàng bán lẻ.
Hành vi của người mua chịu ảnh hưởng của bốn yếu tố chủ yếu: Văn hóa, xã hội, cá nhân, và tâm lý. Tất cả những yếu tố này đều cho ta những căn cứ để biết cách tiếp cận và phục vụ người mua một cách hiệu quả hơn. Mức độ cân nhắc khi mua sắm và số người tham gia mua sắm tăng theo mức độ phức tạp của tình huống mua sắm. Theo Angus (2015) đã nghiên cứu về “Mối quan hệ giữa tiêu dùng, nghèo đói và phúc lợi”.
Nghiên cứu đã đề xuất giải pháp cho việc hàng trăm năm phát triển không đồng đều giữa các nước đã đẩy khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng. Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều quốc gia bị bỏ lại phía sau và những người muốn có cuộc sống tốt hơn đang phải chịu áp lực rất lớn. Theo ông, việc giảm nghèo tại các quốc gia sẽ giải quyết được vấn đề này, nhưng sẽ phải mất rất nhiều thời gian. Trong ngắn hạn, bình ổn chính trị tại các vùng đang có chiến tranh sẽ giúp cải thiện tình trạng này.
Nghiên cứu còn chỉ ra: “Để thiết kế chính sách kinh tế hỗ trợ phúc lợi và giảm nghèo, đầu tiên chúng ta phải hiểu sự lựa chọn tiêu dùng của mỗi cá nhân. Hơn ai hết, Angus Deaton đã nâng tầm nhận thức này. Bằng việc liên kết lựa chọn cá nhân với tổng thu nhập, nghiên cứu của ông đã giúp cải tổ lĩnh vực kinh tế vi mô, kinh tế vĩ mô và kinh tế học phát triển”. Tuy nhiên, điều này sẽ rất khó thực hiện vì có rất nhiều người trên thế giới vẫn đang nghèo đói.
Nhiều người lớn và cả trẻ em đều đang mắc các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe. Theo nghiên cứu của Nguyễn Hữu Dũng và Nguyễn Ngọc Thuyết năm 2015 về “Đánh giá tác động của thu nhập, giá cả thực phẩm đến quyết định chi tiêu ăn uống của các hộ gia đình tại Việt Nam”. Nghiên cứu sử dụng mô hình LA/AIDS để đánh giá tác động của giá cả thực phẩm, thu nhập hộ gia đình lên quyết định chi tiêu ăn uống của hộ bằng việc xây dựng ma trận các độ co dãn của các nhóm thực phẩm. Kết quả thống kê từ bộ dữ liệu thu thập số liêu năm 2012 cho thấy: Gạo, tôm cá, thịt 9 các loại là những thực phẩm chính của hộ gia đình VN.
Kết quả nghiên cứu cho thấy phần lớn các nhóm thực phẩm đều là những hàng hóa thông thường và co dãn theo giá. Trong đó, tôm cá, thịt các loại, và đồ uống là những nhóm hàng có tỉ trọng chi tiêu tăng theo mức thu nhập của hộ. Ngoài ra, kết quả cũng cho thấy những hộ thuộc nhóm thu nhập cao bị tác động bởi sự thay đổi giá mạnh hơn so với những hộ thuộc nhóm thu nhập thấp. Kết quả nghiên cứu cho thấy gạo, thịt các loại, tôm cá và các khoản ăn uống ngoài gia đình được xem là các nhóm thực phẩm chính đối với các hộ gia đình Việt Nam.
Tính chất chi tiết của các nhóm thực phẩm như sau: Phần lớn các nhóm thực phẩm trong nghiên cứu là các hàng hóa thông thường và co dãn theo giá. Trong đó, các nhóm như tôm cá, thịt các loại, đồ uống được xét vào nhóm hàng xa xỉ; Các nhóm thực phẩm như lương thực khác gạo, dầu mỡ, gia vị là không co dãn; Đa phần các nhóm thực phẩm trong nghiên cứu là thay thế nhau, đặc biệt ở nhóm thịt và ăn uống ngoài gia đình. Gạo, gia vị và lương thực khác gạo từng cặp là các hàng hóa bổ sung. Ngoài ra, độ co dãn của cầu theo giá ở đa số các nhóm thực phẩm riêng rẽ đều tương đối cao hơn so với độ co dãn của cầu theo giá của thực phẩm nói chung.
Nghiên cứu gợi mở hướng nghiên cứu mới bằng việc đánh giá xu hướng tiêu dùng thực phẩm theo mô hình LA/AIDS với chỉ số giá Laspeyres bằng dữ liệu bảng; Đồng thời, đi sâu phân tích các vấn đề phúc lợi xã hội đối với sự thay đổi giá của một số thực phẩm chính. Qua khảo sát tài liệu trên cho thấy, cho đến nay chưa có một nghiên cứu nào về mức chi tiêu dùng ở thành phố Cần Thơ, đặc biệt là mức chi tiêu dùng của hộ gia đình giữa thành thị và nông thôn. Kế thừa những nguồn tư liệu trên, sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp tác giả đã đưa ra mô hình nghiên cứu cho mình.2 Cơ sở lý thuyết về mức chi tiêu dùng 2.1 Một số khái niệm cơ bản 2.1 Khái niệm thu nhập và mức sống dân cƣ - Khái niệm thu nhập: Trong thống kê, “thu nhập là khoản của cải thường được tính thành tiền mà một cá nhân, doanh nghiệp hoặc một nền kinh tế nhận được trong một khoảng thời gian nhất định từ công việc, dịch vụ hoặc hoạt động nào đó”. 10 Thu nhập có thể gồm các khoản như tiền lương, tiền công, tiền cho thuê tài sản, lợi nhuận kinh doanh.
Thu nhập có thể có được từ nhiều nguồn khác nhau, có thể từ lao động, từ việc sở hữu những giấy tờ có giá trị, từ thừa kế, được tặng cho. Thu nhập bình quân đầu người 1 tháng được tính bằng cách chia tổng thu nhập trong năm của hộ dân cư cho số nhân khẩu của hộ và chia cho 12 tháng. Thu nhập của hộ là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật sau khi trừ chi phí sản xuất mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong thời kỳ nhất định, thường là một năm. Năm nhóm thu nhập: là người ta chia tổng thành các phần đều nhau, mỗi phần chiếm 20%.
- Khái niệm mức sống dân cư: Theo Từ điển Kinh tế học của Nguyễn Văn Ngọc, “mức sống là một khái niệm, liên quan đến sự phát triển và thỏa mãn nhu cầu của xã hội nói chung và nhu cầu của con người nói riêng”.Mác, “mức sống không chỉ là sự thỏa mãn những nhu câù của đời sống vật chất mà cả các nhu cầu nhất định được sinh ra bởi chính những điều kiện mà con người đang sống và trưởng thành”.2Khái niệm chi tiêu, chi tiêu dùng và chi tiêu hộ gia đình Khái niệm chi tiêu: Theo Tổng cục Thống kê (2012), “chi tiêu” là sự giảm đi đơn thuần của các loại vật tư, tài sản, tiền vốn của doanh nghiệp, bất kể nó được dung vào mục đích gì. Tổng số chi tiêu trong kỳ của doanh nghiệp bao gồm chi tiêu cho quá trình cung cấp (chi mua sắm hàng hóa vật tư,.), chi tiêu cho quá trình sản xuất kinh doanh (chi cho sản xuất, chế tạo sản phẩm, công tác quản lý,.) và chi tiêu cho quá trình tiêu thụ (chi phí vận chuyển, bốc dỡ, quảng cáo,…). Khái niệm chi tiêu dùng: Theo Từ điển Kinh tế học của Nguyễn Văn Ngọc, “chi tiêu cho tiêu dùng là tổng mức chi tiêu để mua hàng hoá và dịch vụ nhằm thoả mãn nhu cầu hiện tại của khu vực hộ gia đình trong nền kinh tế, trừ chi tiêu cho nhà ở - một khoản theo truyền thống được tính vào chi tiêu cho đầu tư”. Chi tiêu cho tiêu dùng (C) là thành tố lớn nhất của tổng cầu (AD).
Hàm tiêu dùng có công thứ là C = a + b.