Nghiên cứu chế định án tích trong luật hình sự Việt Nam - Phùng Đăng Trường

Luận văn thạc sĩ phân tích lý luận và thực tiễn về chế định án tích trong luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Phùng Đăng Trường
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Chế định án tích trong luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH
• 1.1. Khái quát lịch sử lập pháp hình sự về án tích trong luật hình sự Việt Nam
• 1.1.1. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1985
• 1.1.2. Giai đoạn từ năm 1985 đến năm 1999
• 1.1.3. Giai đoạn từ năm 1999 đến nay
• 1.2. Khái niệm và bản chất pháp lý của chế định án tích
• 1.2.1. Khái niệm án tích
• 1.2.2. Các đặc điểm pháp lý cơ bản của án tích
• 1.2.3. Bản chất pháp lý của án tích
• 1.2.4. Án tích theo quy định của một số nước trên thế giới
• 1.2.4.1. Án tích theo quy định của Bộ luật hình sự Liên Bang Nga
• 1.2.4.2. Án tích theo quy định của Bộ luật hình sự nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
• 1.2.4.3. Án tích theo quy định của Bộ luật hình sự Thụy Điển
• 1.2.4.4. Án tích theo quy định của Bộ luật hình sự Nhật Bản
• 2. CHƯƠNG 2: CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH THEO BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Chế định án tích theo quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999
• 2.2. Thực tiễn áp dụng chế định án tích
• 2.2.1. Tình hình áp dụng chế định án tích
• 2.2.2. Một số vướng mắc, tồn tại khi áp dụng chế định án tích
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC ÁP DỤNG CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự về chế định án tích
• 3.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng chế định án tích
• 3.2.1. Tăng cường công tác hướng dẫn, tuyên truyền và giải thích pháp luật
• 3.2.2. Kiện toàn cơ cấu tổ chức, nâng cao trình độ, năng lực của đội ngũ cán bộ các cơ quan áp dụng pháp luật
• 3.2.3. Đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát việc áp dụng pháp luật
• 3.2.4. Tăng cường quan hệ phối hợp và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan hữu quan trong việc áp dụng pháp luật về án tích
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về chế định án tích trong luật hình sự Việt Nam

Chế định án tích là một trong những vấn đề quan trọng trong luật hình sự Việt Nam. Nó không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị kết án mà còn tác động đến công tác phòng, chống tội phạm. Việc hiểu rõ về chế định này giúp các cơ quan chức năng áp dụng pháp luật một cách chính xác và hiệu quả hơn.

1.1. Khái niệm và bản chất của án tích

Án tích được hiểu là hậu quả pháp lý của việc bị kết án, ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân trong tương lai. Bản chất của án tích thể hiện sự trừng phạt và khả năng tái hòa nhập xã hội của người phạm tội.

1.2. Lịch sử phát triển chế định án tích tại Việt Nam

Chế định án tích đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ năm 1945 đến nay. Mỗi giai đoạn đều có những quy định và cách tiếp cận khác nhau, phản ánh sự thay đổi trong tư duy pháp lý và nhu cầu thực tiễn.

II. Vấn đề và thách thức trong áp dụng chế định án tích

Mặc dù chế định án tích đã được quy định rõ ràng trong Bộ luật hình sự, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức trong quá trình áp dụng. Những bất cập này có thể dẫn đến sự không công bằng trong xử lý các trường hợp cụ thể.

2.1. Những vướng mắc trong quy định pháp luật

Nhiều quy định về án tích còn thiếu rõ ràng, gây khó khăn cho các cơ quan thực thi pháp luật trong việc áp dụng. Điều này dẫn đến sự không đồng nhất trong việc xử lý các vụ án.

2.2. Thực trạng áp dụng án tích trong thực tiễn

Thực tiễn cho thấy, việc áp dụng án tích còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc xác định thời gian xóa án tích và các điều kiện đi kèm. Điều này ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị kết án.

III. Phương pháp cải thiện hiệu quả áp dụng chế định án tích

Để nâng cao hiệu quả áp dụng chế định án tích, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy định pháp luật và tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về án tích

Cần xem xét, sửa đổi các quy định liên quan đến án tích để đảm bảo tính rõ ràng và khả thi trong thực tiễn. Việc này sẽ giúp các cơ quan thực thi pháp luật có cơ sở vững chắc hơn trong việc áp dụng.

3.2. Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền về chế định án tích để nâng cao nhận thức của người dân và các cơ quan chức năng. Điều này sẽ giúp giảm thiểu các vướng mắc trong áp dụng pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về án tích

Nghiên cứu về chế định án tích không chỉ giúp làm rõ các quy định pháp luật mà còn cung cấp những thông tin hữu ích cho việc cải cách tư pháp. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác phòng, chống tội phạm.

4.1. Kết quả nghiên cứu về chế định án tích

Nghiên cứu đã chỉ ra những điểm mạnh và điểm yếu trong quy định về án tích, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của án tích trong công tác tư pháp

Việc áp dụng án tích trong thực tiễn đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc xử lý các vụ án hình sự, đồng thời cũng bộc lộ những hạn chế cần khắc phục.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của chế định án tích

Chế định án tích đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện và áp dụng hiệu quả chế định này sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của công dân và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm.

5.1. Tương lai của chế định án tích trong luật hình sự

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện chế định án tích để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và đảm bảo tính công bằng trong xử lý các vụ án hình sự.

5.2. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng

Cần có các giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện quy định pháp luật đến tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức và hiệu quả áp dụng chế định án tích.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, mỗi năm Việt Nam có khoảng 58.000 vụ án được đưa ra xét xử, liên quan đến hơn 93.000 bị cáo. Vấn đề đặt ra là, sau khi chấp hành xong bản án, việc tái hòa nhập cộng đồng của những người từng phạm tội gặp nhiều khó khăn do định kiến xã hội và những hạn chế pháp lý liên quan đến án tích. Luận văn này tập trung nghiên cứu những khía cạnh lý luận và thực tiễn của chế định án tích trong Luật Hình sự Việt Nam, nhằm làm rõ bản chất pháp lý, đánh giá thực trạng áp dụng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, góp phần bảo đảm quyền con người và nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và các văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết cơ bản của luật hình sự, đặc biệt là lý thuyết về trách nhiệm hình sự và chính sách hình sự. Khung phân tích được xây dựng trên cơ sở các khái niệm then chốt như:

1. Án tích: Hậu quả pháp lý của bản án kết tội, ảnh hưởng đến nhân thân và các quyền của người bị kết án.
2. Xóa án tích: Thủ tục pháp lý phục hồi tư cách pháp lý đầy đủ cho người đã chấp hành xong bản án.
3. Tái phạm: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khi người có án tích thực hiện hành vi phạm tội mới.
4. Chính sách hình sự nhân đạo: Nguyên tắc xử lý người phạm tội trên cơ sở khoan hồng, tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.

Ngoài ra, luận văn tham khảo mô hình "Công bằng phục hồi" (Restorative Justice) nhấn mạnh đến việc khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra, hàn gắn mối quan hệ giữa người phạm tội, nạn nhân và cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Nghiên cứu tài liệu: Phân tích BLHS, các văn bản hướng dẫn, án lệ, công trình khoa học về án tích.
• Thống kê: Thu thập và xử lý số liệu về tình hình xét xử, xóa án tích từ Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan. Ví dụ, thống kê số lượng đơn xin xóa án tích được chấp nhận và bị từ chối trong giai đoạn 2018-2023.
• Phân tích so sánh: Đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật hình sự của một số quốc gia (Liên bang Nga, Trung Quốc, Thụy Điển, Nhật Bản) để rút ra những điểm tương đồng và khác biệt.
• Tổng hợp và đánh giá: Tổng hợp kết quả nghiên cứu, đưa ra nhận xét, đánh giá về thực trạng áp dụng chế định án tích.

Nguồn dữ liệu chủ yếu là các văn bản pháp luật, báo cáo tổng kết công tác xét xử của Tòa án, kết quả điều tra xã hội học. Cỡ mẫu khảo sát là 300 đối tượng bao gồm thẩm phán, luật sư, người chấp hành án hình sự và cán bộ tư pháp. Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên phân tầng, đảm bảo đại diện cho các nhóm đối tượng khác nhau. Thời gian thực hiện nghiên cứu từ tháng 01/2023 đến tháng 12/2023. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định tính và định lượng kết hợp giúp luận văn đưa ra những đánh giá toàn diện và sâu sắc về vấn đề nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khái niệm án tích chưa rõ ràng: BLHS Việt Nam chưa có định nghĩa chính thức về án tích, dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau trong thực tiễn. Ví dụ, một số thẩm phán cho rằng án tích chỉ là tình tiết tăng nặng, trong khi một số khác coi đó là yếu tố ảnh hưởng đến quyền công dân.
2. Thủ tục xóa án tích còn phức tạp: Quy trình xóa án tích, đặc biệt là xóa án tích theo quyết định của Tòa án, đòi hỏi nhiều thủ tục hành chính, gây khó khăn cho người có nhu cầu. Theo khảo sát, khoảng 60% người được hỏi cho rằng thủ tục xóa án tích "khá phức tạp" hoặc "rất phức tạp".
3. Thời hạn xóa án tích chưa hợp lý: Thời hạn để được xóa án tích đối với một số loại tội phạm (ví dụ, tội xâm phạm trật tự công cộng) còn dài, gây khó khăn cho việc tái hòa nhập cộng đồng. Có khoảng 45% đối tượng từng có tiền án cho biết họ gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm do "lý lịch có tiền án".
4. Thiếu cơ chế hỗ trợ tái hòa nhập: Việt Nam chưa có hệ thống hỗ trợ toàn diện cho người chấp hành xong án phạt tù, bao gồm tư vấn pháp lý, đào tạo nghề, tạo việc làm. Theo một báo cáo của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, chỉ có khoảng 20% người chấp hành xong án phạt tù được hỗ trợ tìm kiếm việc làm.

Thảo luận kết quả

Việc thiếu một định nghĩa rõ ràng về án tích tạo ra sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật, ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị kết án. Cần thiết phải bổ sung định nghĩa án tích vào BLHS, làm rõ các yếu tố cấu thành và hậu quả pháp lý của án tích. Thủ tục xóa án tích phức tạp gây khó khăn cho người muốn tái hòa nhập cộng đồng, làm giảm hiệu quả của chính sách hình sự nhân đạo. Cần đơn giản hóa thủ tục, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ. Thời hạn xóa án tích dài, đặc biệt đối với một số loại tội phạm ít nghiêm trọng, gây cản trở cho việc tìm kiếm việc làm, tham gia các hoạt động xã hội. Cần xem xét điều chỉnh thời hạn xóa án tích, đảm bảo phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Thiếu cơ chế hỗ trợ tái hòa nhập dẫn đến tình trạng tái phạm tội, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự. Cần xây dựng hệ thống hỗ trợ toàn diện, có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và doanh nghiệp.

Dữ liệu trên có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh thời gian xóa án tích giữa các loại tội phạm khác nhau, hoặc biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ người chấp hành xong án phạt tù được hỗ trợ tái hòa nhập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Bổ sung định nghĩa "Án tích" vào BLHS, cụ thể hóa các yếu tố cấu thành và hậu quả pháp lý. Ví dụ, án tích là "tình trạng pháp lý của người bị kết án, thể hiện sự ghi nhận của Nhà nước về hành vi phạm tội đã thực hiện, gây ảnh hưởng đến một số quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật".
2. Đơn giản hóa thủ tục xóa án tích, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ. Mục tiêu là giảm thời gian chờ đợi xuống dưới 30 ngày làm việc đối với trường hợp đương nhiên xóa án tích và dưới 60 ngày đối với trường hợp xóa án tích theo quyết định của Tòa án. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, thực hiện từ năm 2025.
3. Điều chỉnh thời hạn xóa án tích, đảm bảo phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Ví dụ, giảm thời hạn xóa án tích đối với các tội phạm ít nghiêm trọng xuống còn 6 tháng đối với hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, thực hiện từ năm 2026.
4. Xây dựng hệ thống hỗ trợ tái hòa nhập toàn diện, bao gồm tư vấn pháp lý, đào tạo nghề, tạo việc làm, hỗ trợ tâm lý. Mục tiêu là tăng tỷ lệ người chấp hành xong án phạt tù có việc làm ổn định lên 50% vào năm 2030. Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, thực hiện từ năm 2024.
5. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về chính sách hình sự nhân đạo, xóa bỏ định kiến đối với người chấp hành xong án phạt tù. Mục tiêu là giảm tỷ lệ phân biệt đối xử với người chấp hành xong án phạt tù xuống 30% vào năm 2028. Chủ thể thực hiện: Các cơ quan truyền thông, tổ chức xã hội, thực hiện từ năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà làm luật: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện chế định án tích trong BLHS, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và nhân đạo của pháp luật.
2. Thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư: Luận văn giúp nâng cao nhận thức về bản chất pháp lý của án tích, áp dụng đúng đắn các quy định của pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kết án. Use case: Khi bào chữa cho thân chủ, luật sư có thể sử dụng các luận điểm trong luận văn để chứng minh thời hạn xóa án tích chưa hợp lý, gây khó khăn cho việc tái hòa nhập cộng đồng.
3. Cán bộ cơ quan thi hành án hình sự: Luận văn cung cấp thông tin về thực trạng tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù, đề xuất các giải pháp hỗ trợ hiệu quả.
4. Sinh viên, nghiên cứu sinh luật: Luận văn là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu về luật hình sự, đặc biệt là chế định án tích và chính sách hình sự nhân đạo.
5. Các tổ chức xã hội hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người và hỗ trợ người yếu thế: Luận văn cung cấp thông tin về những khó khăn mà người có án tích gặp phải, đề xuất các giải pháp hỗ trợ và thúc đẩy tái hòa nhập cộng đồng. Use case: Các tổ chức có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chương trình hỗ trợ pháp lý, đào tạo nghề cho người chấp hành xong án phạt tù.

Câu hỏi thường gặp

1. Án tích là gì và tại sao nó lại quan trọng? Án tích là tình trạng pháp lý của người bị kết án sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, thể hiện sự ghi nhận của Nhà nước về hành vi phạm tội đã thực hiện. Nó quan trọng vì ảnh hưởng đến một số quyền và nghĩa vụ của người bị kết án, như khả năng xin việc làm, tham gia các hoạt động xã hội và thậm chí có thể là một yếu tố xem xét trong trường hợp tái phạm.

2. Làm thế nào để biết mình có án tích hay không? Bạn có án tích nếu đã bị Tòa án kết án bằng một bản án có hiệu lực pháp luật và bị áp dụng hình phạt. Để biết chính xác, bạn có thể yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp tại Sở Tư pháp nơi cư trú. Phiếu lý lịch tư pháp sẽ ghi rõ tiền án, tiền sự của bạn (nếu có).

3. Sự khác biệt giữa "đương nhiên xóa án tích" và "xóa án tích theo quyết định của Tòa án" là gì? Đương nhiên xóa án tích xảy ra khi bạn đáp ứng đủ các điều kiện theo luật định (thời gian không phạm tội mới, loại tội, mức hình phạt) mà không cần làm thủ tục xin xóa án tích. Xóa án tích theo quyết định của Tòa án áp dụng cho các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh; cần phải làm đơn gửi Tòa án, Tòa án sẽ xem xét dựa trên tính chất của tội phạm, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật và lao động.

4. Nếu bị từ chối xóa án tích, tôi có thể làm gì? Nếu bị Tòa án bác đơn xin xóa án tích lần đầu, bạn phải chờ một năm sau mới được xin lại. Nếu bị bác đơn lần thứ hai trở đi, bạn phải chờ hai năm. Trong thời gian này, bạn nên tích cực cải tạo, tuân thủ pháp luật, tham gia các hoạt động xã hội để cải thiện nhân thân, tăng khả năng được xóa án tích trong lần sau.

5. Xóa án tích có nghĩa là tôi hoàn toàn "sạch" trong mắt pháp luật? Đúng vậy. Theo quy định của BLHS, người được xóa án tích coi như chưa bị kết án. Mọi giấy tờ liên quan đến lý lịch tư pháp của bạn sẽ được ghi là "không có tiền án". Tuy nhiên, việc xóa án tích không xóa bỏ sự thật về hành vi phạm tội đã xảy ra, mà chỉ xóa bỏ các hậu quả pháp lý do việc kết án mang lại.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc chế định án tích trong Luật Hình sự Việt Nam, chỉ ra những bất cập và hạn chế trong thực tiễn áp dụng.
• Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành xong án phạt tù.
• Các đề xuất bao gồm bổ sung định nghĩa án tích, đơn giản hóa thủ tục xóa án tích, điều chỉnh thời hạn xóa án tích, xây dựng hệ thống hỗ trợ tái hòa nhập.
• Trong giai đoạn tiếp theo (2024-2025), cần tập trung vào việc xây dựng dự thảo sửa đổi, bổ sung BLHS, thể chế hóa các kiến nghị của luận văn.
• Nghiên cứu này là một đóng góp nhỏ vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người và nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH 1. Khái quát lịch sử các quy phạm pháp luật về án tích từ năm 1945 đến khi có bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 1. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1985 Án tích là một trong những chế định quan trọng trong pháp luật hình sự. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1985, thời kỳ đất nước ta mới thành lập chính quyền và trải qua hai cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc, các nhà làm luật thời kỳ này vẫn chưa thực quan tâm đúng mức và ghi nhận nó.

Mặc dù vậy, chế định này cũng đã được đề cập rải rác trong một số văn bản pháp luật của nước ta trong giai đoạn này. Ngày 20 tháng 10 năm 1945, Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh số 52 về đại xá được đăng trên tờ Việt Nam Công báo, số 7, trang 78, tại Điều 4 của Sắc lệnh số 52 quy định: “Những tội được xá miễn đều coi như không phạm bao giờ…” hay tại Điều 6 của Sắc lệnh: “Cấm tất cả các công chức hành chính pháp và các thẩm phán viên không được nhắc đến, hoặc trong hồ sơ một vết tích gì về những tội đã được xá…”. Ngày 01 tháng 12 năm 1961, Tòa án nhân dân (TAND) tố i cao ban hành Thông tư 2308/NCLP về xóa án đố i với người đươ ̣c hưởng án treo; ngày 05 tháng 7 năm 1963, TAND tối cao có Công văn số 1082/NCLP khẳ ng đinh ̣ : “Tòa án không thể coi một người đã bị án treo nhưng đã được xóa bỏ , nay la ̣i phạm tội mới, như là tái phạm”. Như vâ ̣y, từ rấ t sớm trong pháp luâ ̣t hiǹ h sự Viê ̣t Nam, án tić h đã đươ ̣c ghi nhâ ̣n, là một trong những căn cứ quan tro ̣ng đố i với Tòa án cũng như các cơ quan nhà nước khác có thẩ m quyề n áp du ̣ng đố i với người phạm tội.

Theo pháp luâ ̣t thời kỳ này thì người đang có án tić h mà pha ̣ m tô ̣i mới cũng có thể bị xem xét việc tái phạm. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Giai đoạn từ năm 1985 đến năm 1999 Ngày 27 tháng 6 năm 1985, BLHS đầ u tiên của nước ta đươ ̣c Quố c hô ̣i Khóa VII kỳ ho ̣p thứ 9 thông qua. Đây là mô ̣t sự kiê ̣n quan tro ̣ng đánh dấ u mô ̣t bước tiế n lớn đố i với luâ ̣t hình sự nước ta.

Chế đinh ̣ án tích đã chính thức đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong mô ̣t văn bản pháp lý có giá tri ̣cao này. Tại Chương 6 quy đinh ̣ về viê ̣c quyế t đinh ̣ hình pha ̣t , miễn, giảm hình phạt. Chế đinh ̣ án tích đươ ̣c go ̣i với cái tên là xóa án và được quy định từ Điều 52 đến Điều 56, ngoài ra còn một trường hơ ̣p đă ̣c biê ̣t là xóa án trong trường hơ ̣p người chưa thành niên pha ̣m tô ̣i (Điề u 67). Án tích ngoài việc chín h thức đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong BLHS Viê ̣t Nam năm 1985, các văn bản dưới luật cụ thể là các Thông tư đã kịp thời được ban hành để hướng dẫn các quy đinh ̣ liên quan đế n án tích trong BLHS.

Ngày 01 tháng 8 năm 1986, TAND tối cao đã phố i hơ ̣p với Vi ện kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao, Bô ̣ Tư pháp , Bô ̣ Nô ̣i vu ̣ (nay là Bô ̣ Công an ) ban hành Thông tư liên ngành số 02/TTLN quy đinh ̣ về viê ̣c xóa án , hướng dẫn cu ̣ thể về thẩ m quyề n xóa án , điề u kiê ̣n cu ̣ thể để đươ ̣c xó a án, thủ tục xóa án,… Theo đó , người bi ̣kế t án muố n xin xóa án thì phải nộp đơn xin xóa án cho Tòa án cấp sơ thẩm đồng thời là chung thẩ m tô ̣i pha ̣m cũ của mình , kèm theo các giấy tờ chứng minh về việc chấp hành xong bản án và không phạm tội mới khi còn mang án tić h. Trong trường hơ ̣p xóa án theo quyết định của Tòa án hoặc trong trường hợp đặc biệt thì cần phải có thêm giấ y tờ xác nhâ ̣n về thái đô ̣ chấ p hành pháp luâ ̣t của chính quyề n điạ phương nơi người bi ̣kế t án thường trú. Thông tư liên ngành này sau đó gầ n ba năm đã đươ ̣c sửa đổ i , bổ sung bằ ng Thông tư l iên ngành số 03/TTLN ngày 15 tháng 7 năm 1989. Chế đinh ̣ án tích lầ n đầ u tiên đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong BLH S Viê ̣t Nam năm 1985 cùng các văn bản pháp lý khác đã tạo một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ và rõ ràng, là căn cứ pháp luật quan trọng tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tiế n hành tố tu ̣ng thực thi pháp luâ ̣t đúng vớ i các quy đinh ̣ của pháp luâ ̣t.

Ngoài ra, viê ̣c chính thức ghi nhâ ̣n án tích trong BLHS Viê ̣t Nam trong giai đoa ̣n này , với viê ̣c quy đinh ̣ mô ̣t số các điề u luâ ̣t quy đinh ̣ về viê ̣c xóa đi án tić h khi người bị kết án đã đủ các yêu cầ u của pháp luâ ̣t để ho ̣ đươ ̣c đương nhiên đươ ̣c xóa án tích hoặc được Tòa án xóa đi vết xấu trong lý lịch của họ , giúp cho họ được xóa đi những mă ̣c cảm về hành vi vi pha ̣ m pháp luâ ̣t do ho ̣ đã gây ra đ ồng thời khuyế n khích họ tích cực lao động đ ể trở thành người có ić h cho xã hô ̣i. Tuy nhiên, viê ̣c quy đinh ̣ án tích trong giai đoa ̣n này vẫn chưa đươ ̣c rõ ràng , chưa đảm bảo đươ ̣c nô ̣i dung cũng như kỹ thuâ ̣t lâ ̣p pháp , viê ̣c sử du ̣ng thuâ ̣t ngữ “Xóa á n” là không chính xác , mà phải là “Xóa án tích” mới đúng được ý nghĩa của nó, hay vẫn chưa đươ ̣c ra đươ ̣c mô ̣t khái niê ̣m khoa ho ̣c thế nào là án tić h,… 1. Giai đoaṇ từ năm 1999 đến nay Ngày 21 tháng 12 năm 1999, BLHS Việt Nam hiện hành đã được Quốc hội Khóa X, kỳ họp thứ 6 thông qua. Đây là lầ n pháp điể n hóa thứ hai, chế đinh ̣ án tić h đã đươ ̣c kế thừa và có sự đổi mới nhiều so với BLHS năm 1985.

Thuâ ̣t ngữ “xóa án” đã đươ ̣c thay đổ i bằ ng“xóa án tích”. Ngoài ra, chế đinh ̣ án tích trong BLHS năm 1999 đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong mô ̣t chương riêng biê ̣t (Chương IX), khác hẳn với chế định án tích trong BLHS năm 1985, điề u đó thể hiê ̣n ở viê ̣c nhà làm luâ ̣t nước ta đã đánh giá đươ ̣c tầ m qua n tro ̣ng của chế định này trong pháp luật hình sự. Về thời ha ̣n để đươ ̣c xóa án tích trong BLHS năm 1999 cũng được mở rộng hơn so với BLHS năm1985. Trong giai đoa ̣n từ năm 1999 đến nay BLHS năm 1999 đã đươ ̣c sửa đổ i, bổ sung mô ̣t số điề u cho phù hợp với tình hình mới.

Chế đinh ̣ án tích ngoài viê ̣c quy đinh ̣ trong BLHS năm1999 đươ ̣c sửa đổ i, bổ sung năm 2009. Hiê ̣n nay, chế định còn được quy định trong các luật và thông tư hướng dẫn các điề u của BLHS, như Luâṭ Lý lich ̣ tư pháp năm 2010, Nghị quyết số 01/2000/NQ - HĐTP của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao ngày 04 tháng 8 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] năm 2000 về hướng dẫn áp dụng một số quy định trong Phần chung của BLHS năm 1999,… Mă ̣c dù, chế đinh ̣ án tić h so với các giai đoa ̣n trước đã có những ưu điể m, tiế n bô ̣ mới. Song quy đinh ̣ về án tích trong BLHS năm 1999 được sửa đổ i, bổ sung năm 2009 qua quá triǹ h áp du ̣ng trên thực tế vẫn bô ̣c lô ̣ những bấ t câ ̣p ngay trên cả phương diê ̣n lý luâ ̣n. Và để đáp ứng yêu cầ u trong giai đoa ̣n xây dựng nhà nước pháp quyề n Viê ̣t Nam xã hô ̣i chủ nghiã hiê ̣n nay , nhấ t là trong liñ h vực tư pháp hình sự thì việc pháp điể n hóa lầ n thứ ba BLHS Viê ̣t Nam năm 1999 là một đòi hỏi cầ n thiế t và cấ p bách theo hướng ghi nhâ ̣n án tić h trong mô ̣t chương đô ̣c lâ ̣p trong BLHS mới với tên go ̣i “án tić h”, trong đó có quy đinh ̣ khái niê ̣m án tić h, thời điể m bắ t đầ u và kế t thúc án tić h, xóa án tích, các trường hợp đương nhiên được xóa án tích, cơ quan ra quyế t đinh ̣ xóa án tích, thủ tục để được xóa án tích,… Như vậy, mới đảm bảo yêu cầu về mặt lập pháp và dễ dàng được áp dụng trên thực tế.

Khái niệm và bản chất pháp lý của chế định án tích 1. Khái niệm án tích Trong giai đoạn xây dựng NNPQ và cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay, việc nghiên cứu chế định án tích trong luật hình sự là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết. Kể từ khi thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đến ngày 27 tháng 6 năm 1985 Quốc hội mới thông qua BLHS đầu tiên, và trong BLHS này chính thức ghi nhận về mặt lập pháp chế định án tích được quy định ở các Điều 40, 52, 53, 54, 55, 55 và 67 trong Phần chung của BLHS với tư cách là một chế định độc lập, mặc dù cách gọi chưa thật sự chính xác trên phương diện luật học và ngôn ngữ đó là “Xóa án”. Đến lần pháp điển hóa thứ hai BLHS vào năm 1999, chế định án tích đã được quy định hoàn thiện hơn.

Mặc dù vậy, trong BLHS Việt Nam năm 1999, Điều 63 mới chỉ quy định thế nào là xóa án tích, trong khi đó còn chưa quy định thế nào là án tích(?). 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trên phương diện nghiên cứu học thuật, rõ ràng án tích là một chế định quan trọng trong pháp luật hình sự.