CUÛC Y TÃÚ DÆÛ PHOÌNG VIÃÛT NAM unicef CÄÜNG ÂÄÖNG VÅÏI CÄNG TAÏC CHÀM SOÏC MÄI TRÆÅÌNG CÅ BAÍN Chủ biên: TS. NGUYỄN HUY NGA PGS. TRỊNH HỮU VÁCH Những người tham gia biên soạn: PGS. NGUYỄN VÕ KỲ ANH TS.
NGUYỄN ĐỨC HỒNG ThS. NGUYỄN HÙNG LONG PGS.LÊ ĐÌNH MINH BS. PHAN VĂN LỆ CN. TRẦN THỊ HỒNG ThS.
NGUYỄN THANH HIỀN ThS. NGUYỄN THỊ Y DUYÊN BS. LÊ VĂN CHÍNH CN. NGUYỄN THỊ HOÀNG NHÃ TS.
TRẦN ĐẮC PHU ThS. TRƯƠNG ĐÌNH BẮC BS. NGUYỄN QUANG THUẬN BS. PHÍ NGUYỆT LỰ NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC HÀ NỘI – 2006 NHAØ XUAÁT BAÛN Y HOÏC COÄNG ÑOÀNG VÔÙI COÂNG TAÙC CHAÊM SOÙC MOÂI TRÖÔØNG CÔ BAÛN Chòu traùch nhieäm xuaát baûn HOAØNG TROÏNG QUANG Bieân taäp: TOÂ ÑÌNH QUYØ Söûa baûn in: TOÂ ÑÌNH QUYØ In 5000 cuoán, khoå 19x27cm Giaáy pheùp xuaát baûn soá 22-2007/CXB/436-151/YH caáp ngaøy 22/3/2007 In xong vaø noäp löu chieåu quyù II naêm 2007 Lời giới thIỆU Mục đích cơ bản của chương trình vệ sinh môi trường là giúp cho cộng đồng tự mình có thể tổ chức, đẩy mạnh các hoạt động chăm sóc, bảo vệ môi trường đồng thời với các hoạt động khác của họ nhằm đạt được sự kiểm soát tốt hơn các yếu tố ảnh hưởng đến cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Đáp ứng nhu cầu mong muốn áp dụng phương pháp tiếp cận dựa trên nhu cầu và dựa vào cộng đồng, tập tài liệu “Cộng đồng với công tác chăm sóc môi trường cơ bản” được Vụ Y tế Dự phòng và UNICEF Hà Nội xuất bản năm 2002 nhằm giúp cho giảng viên cấp tỉnh, huyện trong quá trình tổ chức và thực hiện các khoá tập huấn cho truyên truyền viên cơ sở về vệ sinh môi trường. Tập tài liệu đó đã được sử dụng trong các lớp tập huấn cho cán bộ y tế cộng đồng tuyến tỉnh, huyện và tuyên truyền viên cấp xã năm 2001 và 2002 trong khuôn khổ chương trình Vệ sinh môi trường mở rộng. Về cơ bản, tập tài liệu đã cung cấp được những thông tin thiết yếu trong các khoá tập huấn về chăm sóc môi trường cơ bản cho giảng viên cấp tỉnh, huyện. Tuy nhiên, qua một thời gian sử dụng, tài liệu đã bộc lộ một số khiếm khuyết về cả nội dung và hình thức.
Cục Y tế dự phòng Việt Nam và UNICEF Hà Nội tiến hành chỉnh sửa lần thứ nhất vào năm 2005 bổ sung thêm chủ đề phòng chống tai nạn thương tích và lần thứ hai trong năm 2006 bổ sung thêm chủ đề bệnh cúm A(H5N1) ở gia cầm và ở người để đáp ứng đầy đủ hơn các yêu cầu của thực tiễn đặt ra. Cuốn sách gồm 12 bài và đi cùng với mỗi bài là một số mẫu hoạt động để minh hoạ làm sáng tỏ thêm các nội dung của chủ đề. Các phương pháp dạy và học được vận dụng cho các chủ đề của cuốn sách này là thảo luận nhóm, kể chuyện, đóng vai, sử dụng tranh ảnh, sử dụng tờ rơi, thực hành và phương pháp động não. Cuốn sách này dành cho đối tượng là giảng viên vệ sinh môi trường cấp tỉnh, huyện.
Chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của các giảng viên, truyên truyền viên để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn. Chúng tôi cũng hy vọng cuốn sách này sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho sinh viên, giảng viên các trường đại học, trung học chuyên nghiệp, tuyên truyền viên về lĩnh vực nước sạch, vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường và những người quan tâm. Cục Y tế Dự phòng Việt Nam xin trân trọng cảm ơn sự góp ý quí báu của ông Chander Badloe, Trưởng phòng nước, vệ sinh môi trường và các cán bộ văn phòng UNICEF Hà Nội; sự hợp tác có hiệu quả của các cán bộ thuộc Trung tâm nghiên cứu Môi trường và Sức khoẻ trong quá trình bổ sung, chỉnh lý, hoàn chỉnh quyển sách. Chúng tôi đặc biệt cám ơn Văn phòng UNICEF Hà Nội đã hỗ trợ tài chính cho việc biên tập và xuất bản cuốn sách này.
Chúng tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Trung tâm Truyền thông giáo dục sức khỏe - Bộ Y tế, văn phòng UNICEF Hà Nội và một số cơ quan khác đã cung cấp cho chúng tôi một số hình ảnh đã được công bố của quí cơ quan để đưa vào sử dụng trong cuốn sách này. CHANDER BADLOE TS. NGUYỄN HUY NGA Trưởng phòng Cục trưởng Phòng Nước, Vệ sinh, Môi trường Cục Y tế Dự phòng Việt Nam Văn phòng UNICEF, Hà Nội Bộ Y tế MỤC LỤC BÀI 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TẬP HUẤN. Thảo luận nhóm.
Phương pháp kể chuyện. Phương pháp đóng vai. Phương pháp sử dụng tranh ảnh. Phương pháp sử dụng tờ rơi.
Phương pháp thực hành. Phương pháp động não.9 BÀI 2: CỘNG ĐỒNG VỚI CHĂM SÓC MÔI TRƯỜNG CƠ BẢN. Khái niệm về môi trường. Khái niệm về môi trường cơ bản và chăm sóc môi trường cơ bản.
Lợi ích của việc chăm sóc môi trường cơ bản. Những vấn đề nổi cộm về môi trường cơ bản ở địa phương bạn là gì?. Vai trò của cộng đồng với chăm sóc môi trường cơ bản. Trẻ em với môi trường.17 BÀI 3: MỘT SỐ BỆNH LIÊN QUAN ĐẾN NƯỚC VÀ VỆ SINH MÔI TRƯỜNG.
Các bệnh đường tiêu hoá. Các bệnh do muỗi truyền. Các bệnh về mắt liên quan đến nước và vệ sinh. Các bệnh ngoài da, phụ khoa.
Lựa chọn các biện pháp phòng bệnh tích cực.30 BÀI 4: SỬ DỤNG NHÀ TIÊU HỢP VỆ SINH. Tại sao phải thu gom và xử lý phân. Xây dựng, sử dụng và bảo quản nhà tiêu hợp vệ sinh.34 BÀI 5: SỬ DỤNG VÀ BẢO QUẢN NGUỒN NƯỚC SẠCH. Sự cần thiết của nguồn nước đối với con người.
Các nguồn nước sạch. Các loại hình cấp nước sạch. Một số biện pháp làm sạch nước. Giữ gìn và bảo quản nguồn nước sạch.51 BÀI 6: THU GOM, XỬ LÝ RÁC VÀ NƯỚC THẢI.
Các loại rác và nước thải. Tác hại của rác, nước thải. Lợi ích của thu gom và xử lý rác, nước thải. Cách thu gom và xử lý rác, nước thải.54 BÀI 7: VỆ SINH GIA ĐÌNH VÀ THÔN BẢN.
Tại sao phải quan tâm đến vệ sinh gia đình và thôn bản?. Vệ sinh gia đình. Vệ sinh thôn bản. Làng văn hoá sức khoẻ.65 BÀI 8: XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG AN TOÀN, PHÒNG TRÁNH TAI NẠN THƯƠNG TÍCH.
Xây dựng môi trường an toàn. Nguy cơ gây tai nạn thương tích. Hậu quả của tai nạn thương tích. Phòng tránh tai nạn thương tích.73 BÀI 9: CÁC TAI NẠN THƯƠNG TÍCH THƯỜNG GẶP Ở TRẺ EM.
Tai nạn giao thông. Phòng ngừa đuối nước. Ngã và chấn thương do ngã. Các thương tích do bỏng.
Động vật cắn hay đốt. Dị vật vào cơ thể. Thương tích do vật sắc nhọn.100 BÀI 10: BỆNH CÚM Ở GIA CẦM. Chuẩn bị tổ chức lớp tập huấn.
Mầm bệnh gây cúm gia cầm là gì?. Đường lây truyền bệnh cúm A(H5N1) ở gia cầm. Cách phát hiện gia cầm bị bệnh cúm. Cách phòng bệnh cúm cho gia cầm.105 BÀI 11: BỆNH CÚM A (H5N1) Ở NGƯỜI.
Các vụ dịch cúm A đã xẩy ra. Các triệu trứng của người mắc bệnh cúm A(H5N1). Các đường lây truyền A(H5N1) từ gia cầm sang người. Cách phòng chống dịch cúm A(H5N1) ở người.115 BÀI 12: HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC MỘT LỚP TẬP HUẤN.
Chuẩn bị tổ chức lớp tập huấn. Ngay trước tập huấn. Trong thời gian tập huấn.125 TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH.127 BÀI 1 CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TẬP HUẤN (90 phút) Tài liệu này được biên soạn theo phương pháp tập huấn cùng tham gia. Phương pháp này nhằm thu hút mọi người cùng tham gia trong quá trình tập huấn bằng cách tạo cơ hội và môi trường để mỗi người có thể trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và thu nhận những kiến thức, kỹ năng mới.
Mục tiêu của phương pháp tập huấn cùng tham gia là: • Lấy học viên làm trung tâm. • Tập trung vào nhu cầu về kiến thức, kỹ năng và thái độ của học viên. • Tạo ra môi trường học tập cho mọi người cùng chia sẻ suy nghĩ, băn khoăn và kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới. • Giảng viên và học viên cùng có trách nhiệm thúc đẩy quá trình học tập.
• Là quá trình học hỏi lẫn nhau, chứ không phải là sự tiếp nhận một chiều. Sự thành công phụ thuộc vào tinh thần hăng hái và tích cực tham gia của mỗi thành viên. • Sau đây là một số phương pháp chủ yếu được vận dụng để tập huấn cho các chủ đề của tài liệu này. Thảo luận nhóm Mục tiêu: Tạo điều kiện cho mọi người đều được tham gia diễn đạt những ý kiến của mình và giúp mọi người dễ dàng đạt được sự nhất trí.
• Tạo điều kiện cho mọi người cùng tham gia. • Học được kiến thức từ các thành viên trong nhóm. • Phát triển kỹ năng trình bày ý kiến trước một tập thể. • Hiểu thêm về bản thân mình, về các bạn thông qua việc trao đổi tương tác, chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau.
• Chuẩn bị cho phân công lao động và hợp tác trong cộng đồng Cách thực hiện: • Các thành viên trong lớp tập huấn phải được chia thành từng nhóm nhỏ (từ 5 đến 8 người) để đảm bảo cho mọi thành viên của nhóm đều được tham gia góp ý kiến. • Nhóm phải ngồi theo vòng tròn hoặc quanh chiếc bàn để tăng thêm sự giao tiếp. • Dành thời gian để các thành viên nhóm thảo luận, chia sẻ. • Mỗi nhóm phải bầu ra một nhóm trưởng để điều hành thảo luận và một thư ký để ghi các ý kiến của nhóm.
• Các ý kiến thảo luận của nhóm được liệt kê và ghi lên một tờ giấy khổ to. • Giảng viên mời vài ba nhóm trình bày để cả lớp cùng nghe và đóng góp ý kiến. Bài 1: Các phương pháp được sử dụng để tập huấn • Sau khi đại diện các nhóm đã trình bày xong, giảng viên nhận xét, động viên các nhóm và bổ sung, phân tích hoặc nhấn mạnh những điểm cần lưu ý, cần nhớ. Thảo luận nhóm là phương pháp được thực hiện trong nhiều hoạt động của các chủ đề được giảng dạy ở tài liệu này.
Phương pháp kể chuyện Mục tiêu: • Tạo điều kiện để học viên được kể chuyện với nhau một cách thoải mái và thân thiện. • Mọi người có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm qua câu chuyện mà họ thấy phù hợp. • Mọi người thể hiện thái độ, sự đồng tình hay không đồng tình về những hành vi của các nhân vật trong câu chuyện vừa kể. Cách thực hiện: • Giảng viên nêu chủ đề hoặc cung cấp một số bức tranh về một chủ đề nào đó.
Yêu cầu từng học viên hoặc nhóm suy nghĩ nội dung một câu chuyện phù hợp với yêu cầu của giảng viên.