Cộng Đồng và Công Tác Chăm Sóc Môi Trường Cơ Bản

Chăm sóc môi trường cơ bản là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. 152 trang · Cục Y tế Dự phòng Việt Nam · 2006.

• Tác giả: TS. Nguyễn Huy Nga
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Huy Nga
• Trường học: Cục Y tế Dự phòng Việt Nam
• Chuyên ngành: Chăm sóc môi trường
• Đề tài: Chăm Sóc Môi Trường Cơ Bản: Hướng Dẫn Từ Cục Y Tế Dự Phòng Việt Nam
• Loại tài liệu: Tài liệu tham khảo
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. BÀI 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TẬP HUẤN
• 2. BÀI 2: CỘNG ĐỒNG VỚI CHĂM SÓC MÔI TRƯỜNG CƠ BẢN
• 3. BÀI 3: MỘT SỐ BỆNH LIÊN QUAN ĐẾN NƯỚC VÀ VỆ SINH MÔI TRƯỜNG
• 4. BÀI 4: SỬ DỤNG NHÀ TIÊU HỢP VỆ SINH
• 5. BÀI 5: SỬ DỤNG VÀ BẢO QUẢN NGUỒN NƯỚC SẠCH
• 6. BÀI 6: THU GOM, XỬ LÝ RÁC VÀ NƯỚC THẢI
• 7. BÀI 7: VỆ SINH GIA ĐÌNH VÀ THÔN BẢN
• 8. BÀI 8: XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG AN TOÀN, PHÒNG TRÁNH TAI NẠN THƯƠNG TÍCH
• 9. BÀI 9: CÁC TAI NẠN THƯƠNG TÍCH THƯỜNG GẶP Ở TRẺ EM
• 10. BÀI 10: BỆNH CÚM Ở GIA CẦM
• 11. BÀI 11: BỆNH CÚM A (H5N1) Ở NGƯỜI
• 12. BÀI 12: HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC MỘT LỚP TẬP HUẤN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chăm Sóc Môi Trường Cơ Bản Từ Cục Y Tế Dự Phòng

Chăm sóc môi trường cơ bản là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Cục Y tế Dự phòng Việt Nam đã phát triển nhiều tài liệu hướng dẫn để giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về vai trò của việc bảo vệ môi trường. Tài liệu này không chỉ cung cấp thông tin mà còn hướng dẫn các phương pháp thực hiện hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Về Môi Trường Và Chăm Sóc Môi Trường

Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến cuộc sống con người. Chăm sóc môi trường cơ bản là quá trình mà cộng đồng tự tổ chức các hoạt động bảo vệ môi trường.

1.2. Lợi Ích Của Việc Chăm Sóc Môi Trường

Việc chăm sóc môi trường không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống. Nó tạo ra môi trường sống an toàn và bền vững cho thế hệ tương lai.

II. Những Vấn Đề Nổi Cộm Về Môi Trường Hiện Nay

Môi trường đang phải đối mặt với nhiều thách thức như ô nhiễm, quản lý chất thải và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn đến sự phát triển bền vững của cộng đồng.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Và Tác Động Đến Sức Khỏe

Ô nhiễm không khí, nước và đất gây ra nhiều bệnh tật cho con người. Các bệnh liên quan đến ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng, đặc biệt là ở các khu vực đô thị.

2.2. Quản Lý Chất Thải Và Tài Nguyên Thiên Nhiên

Quản lý chất thải hiệu quả là một trong những thách thức lớn. Việc xử lý rác thải không đúng cách có thể dẫn đến ô nhiễm và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

III. Phương Pháp Bảo Vệ Môi Trường Hiệu Quả

Để bảo vệ môi trường, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả như giáo dục cộng đồng, thực hiện các chương trình bảo vệ môi trường và khuyến khích sự tham gia của mọi người.

3.1. Giáo Dục Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường

Giáo dục cộng đồng là một trong những phương pháp quan trọng để nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Các chương trình giáo dục giúp mọi người hiểu rõ hơn về tác động của hành vi của họ đến môi trường.

3.2. Thực Hiện Các Chương Trình Bảo Vệ Môi Trường

Các chương trình bảo vệ môi trường cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Điều này bao gồm việc thu gom rác thải, xử lý nước thải và bảo vệ nguồn nước sạch.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Chăm Sóc Môi Trường

Việc áp dụng các biện pháp chăm sóc môi trường trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các cộng đồng đã có những thay đổi rõ rệt trong việc bảo vệ môi trường.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Chăm Sóc Môi Trường

Nghiên cứu cho thấy rằng việc chăm sóc môi trường cơ bản đã giúp giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện sức khỏe cộng đồng. Các số liệu thống kê cho thấy sự gia tăng nhận thức và hành động của người dân.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Trong Chăm Sóc Môi Trường

Nhiều mô hình chăm sóc môi trường thành công đã được triển khai tại các địa phương. Những mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra sự gắn kết trong cộng đồng.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Chăm Sóc Môi Trường

Chăm sóc môi trường cơ bản là một nhiệm vụ không thể thiếu trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tương lai của môi trường phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của mọi người.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Sự Tham Gia Cộng Đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định trong việc bảo vệ môi trường. Mỗi cá nhân đều có thể đóng góp vào việc chăm sóc môi trường thông qua các hành động nhỏ.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững cần được chú trọng trong các chính sách bảo vệ môi trường. Điều này sẽ đảm bảo rằng các thế hệ tương lai có một môi trường sống an toàn và lành mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Cộng đồng với công tác chăm sóc môi trường cơ bản" do Cục Y tế Dự phòng Việt Nam (Bộ Y tế) phối hợp với Văn phòng UNICEF Hà Nội biên soạn, Nhà xuất bản Y học xuất bản năm 2006 (Giấy phép xuất bản số 22-2007/CXB/436-151/YH cấp ngày 22/3/2007). Công trình được chủ biên bởi TS. Nguyễn Huy Nga (nguyên Cục trưởng Cục Y tế Dự phòng Việt Nam) và PGS. Trịnh Hữu Vách, cùng sự tham gia của 14 chuyên gia y tế, cán bộ dịch tễ học và môi trường như TS. Trần Đắc Phu, ThS. Nguyễn Hùng Long, PGS. Nguyễn Võ Kỳ Anh.

Về vị trí trong đào tạo, tài liệu giữ vai trò là giáo trình chuẩn hóa cho các khóa tập huấn giảng viên tuyến tỉnh, huyện và là tài liệu học tập, tham khảo chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Sức khỏe môi trường.

Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình gồm:

• Trang bị hệ thống lý thuyết về môi trường cơ bản và mối liên hệ giữa các yếu tố môi trường (nước sạch, rác thải, phân người) với sức khỏe cộng đồng.
• Cung cấp phương pháp tiếp cận dựa trên nhu cầu và dựa vào cộng đồng (Community-Based Approach), giúp người học có năng lực tổ chức, hướng dẫn cộng đồng tự đánh giá và giải quyết các vấn đề vệ sinh địa phương.
• Chuẩn hóa kỹ thuật xây dựng, vận hành các công trình vệ sinh nông thôn và kiểm soát bệnh truyền nhiễm qua đường nước, chất thải, côn trùng trung gian và gia cầm.

Cấu trúc giáo trình gồm 12 bài học được thiết kế theo tiến trình sư phạm có sự tham gia (Participatory Training). Điểm đặc sắc của tài liệu là sự tích hợp giữa kiến thức dịch tễ học môi trường với các công cụ can thiệp cộng đồng thực chứng (bản đồ vệ sinh, sơ đồ túi, sơ đồ phân tích đường lây truyền) và các quy chuẩn kỹ thuật công trình vệ sinh thân thiện với trẻ em.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình gồm 12 bài học chính, được sắp xếp theo trình tự logic từ phương pháp luận, nhận diện nguy cơ, giải pháp kỹ thuật công trình đến xử lý các tình huống dịch bệnh và an toàn thương tích:

1. Bài 1: Các phương pháp được sử dụng để tập huấn (90 phút): Hệ thống hóa 7 phương pháp sư phạm tương tác: thảo luận nhóm nhỏ (5-8 người), kể chuyện qua tranh ảnh, đóng vai xử lý tình huống (5-7 phút), sử dụng tranh ảnh, sử dụng tờ rơi (ghép nối/phân tích nội dung), thực hành thực địa và kỹ thuật động não (Brainstorming).
2. Bài 2: Cộng đồng với chăm sóc môi trường cơ bản (120 phút): Định nghĩa môi trường sống và môi trường cơ bản; 3 trụ cột của chăm sóc môi trường cơ bản (tiếp cận dịch vụ - bảo vệ tài nguyên địa phương - nâng cao quyền làm chủ của người dân); lồng ghép quyền trẻ em theo Điều 24 Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em; công cụ lập bản đồ nước và vệ sinh môi trường cộng đồng.
3. Bài 3: Một số bệnh liên quan đến nước và vệ sinh môi trường (150 phút): Cơ chế lan truyền của các bệnh đường tiêu hóa (tả, lỵ, thương hàn, tiêu chảy, viêm gan A, bại liệt), giun sán (giun đũa, giun tóc, giun kim, giun móc, sán lá gan/sán dây), bệnh do muỗi truyền (sốt rét, sốt xuất huyết), bệnh mắt (đau mắt đỏ, mắt hột), bệnh ngoài da và phụ khoa (ghẻ, hắc lào, ecgêma); xây dựng sơ đồ chu trình lây truyền (F-diagram) và ma trận đánh giá hiệu quả - tính khả thi của các biện pháp phòng ngừa.
4. Bài 4: Sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh (180 phút): Phân tích nguy cơ dịch tễ từ phân người; 5 mô hình công trình vệ sinh chuẩn:
   • Nhà tiêu tự hoại: Thể tích bể 2m³ (1 ngăn chứa, 2 ngăn lắng), xi phông ngập nước 10cm, ống thông hơi đường kính 26mm có cút chữ T cao hơn mái 40cm.
   • Nhà tiêu thấm dội nước: Hố sâu 1,2m, cách nguồn nước sinh hoạt $\ge 10\text{m}$, thành hở thấm, lớp đệm cát lọc xung quanh 5-10cm.
   • Nhà tiêu hai ngăn sinh thái: Tách riêng phân và nước tiểu, sử dụng tro/vôi bột làm chất độn, thời gian ủ phân an toàn $\ge 6$ tháng.
   • Nhà tiêu chìm có ống thông hơi: Hố sâu 1,5-2m, đường kính 0,8-1,2m, ống thông hơi đường kính 90mm.
   • Bể khí sinh học (Biogas): Thể tích vòm 5m³, cơ chế kị khí sinh khí metan ($\text{CH}_4$), vận hành ở nhiệt độ thích hợp 30-40°C.
   • Bộ tiêu chí kỹ thuật "Nhà vệ sinh thân thiện với trẻ em" (an toàn, sáng sủa, tay vịn, bệ nhỏ, thông thoáng).
5. Bài 5: Sử dụng và bảo quản nguồn nước sạch (120 phút): Nhu cầu sinh lý (1,5-2,5 lít nước/người/ngày; nước chiếm 70-75% trọng lượng cơ thể); tiêu chuẩn cảm quan và vệ sinh nước sạch; kỹ thuật thu hứng nước mưa (loại bỏ nước mưa 10-15 phút đầu), bảo quản bể, lu chứa, giếng đào và giếng khoan.
6. Bài 6 & Bài 7: Thu gom, xử lý rác, nước thải và Vệ sinh gia đình, thôn bản: Phân loại chất thải rắn, kiểm soát nước thải sinh hoạt và xây dựng mô hình Làng văn hóa sức khỏe.
7. Bài 8 & Bài 9: Xây dựng môi trường an toàn và Phòng tránh tai nạn thương tích ở trẻ em: Nhận diện và xử lý 7 nhóm nguy cơ thương tích: giao thông, đuối nước, ngã, bỏng, động vật cắn/đốt, dị vật đường thở/đường tiêu hóa, vết thương do vật sắc nhọn.
8. Bài 10 & Bài 11: Phòng chống dịch cúm A(H5N1) ở gia cầm và người: Dịch tễ học virus cúm gia cầm, triệu chứng lâm sàng, đường truyền lây từ gia cầm sang người và các biện pháp cách ly, bảo hộ dịch tễ học.
9. Bài 12: Hướng dẫn tổ chức một lớp tập huấn (125 phút): Quy trình tổ chức đào tạo cơ sở qua 3 giai đoạn: chuẩn bị hậu cần/giáo cụ, điều hành lớp học và đánh giá sau tập huấn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết dịch tễ học môi trường: Giáo trình ứng dụng mô hình lan truyền mầm bệnh đường phân - miệng (F-diagram: Feces $\rightarrow$ Fingers, Flies, Fields, Fluids $\rightarrow$ Food $\rightarrow$ Host) để phân tích cơ chế gây bệnh của vi khuẩn, virus và ký sinh trùng.
• Nguyên lý vi sinh và kỹ thuật xử lý chất thải kị khí/hiếu khí: Cơ chế tiêu diệt mầm bệnh thông qua quá trình ủ yếm khí $\ge 6$ tháng trong nhà tiêu 2 ngăn sinh thái và quá trình phân giải chất hữu cơ tạo khí metan ($\text{CH}_4$) trong bể Biogas.
• Khung can thiệp sức khỏe cộng đồng: Khái niệm chăm sóc môi trường cơ bản dựa trên sự kết hợp giữa bảo vệ tài nguyên địa phương, phát triển kinh tế hộ gia đình (mô hình VAC) và sự tự quyết của cộng đồng thôn xóm.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Đọc bản vẽ, xác định thông số kỹ thuật (đường kính ống thông hơi, độ dốc rãnh, thể tích bể chứa, khoảng cách an toàn so với nguồn nước sinh hoạt $\ge 10\text{m}$) và hướng dẫn xây dựng, bảo dưỡng các loại nhà tiêu, bể Biogas, hệ thống thu gom nước mưa.
• Kỹ năng phân tích dịch tễ: Thu thập dữ liệu thực địa qua công cụ sơ đồ túi (Pocket Chart) và lập bản đồ nguy cơ vệ sinh môi trường thôn xóm (Community Mapping).
• Kỹ năng điều hành và truyền thông: Kỹ năng sư phạm tương tác, điều hành thảo luận nhóm, phân vai xử lý xung đột nhận thức về vệ sinh dịch tễ và truyền thông thay đổi hành vi (BCC).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

                       TIẾN TRÌNH ĐÀO TẠO CÙNG THAM GIA

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng triệt để phương pháp tập huấn cùng tham gia (Participatory Learning and Action - PLA), lấy học viên làm trung tâm. Mô hình này chuyển dịch vai trò của giảng viên từ truyền thụ một chiều sang điều phối, kích hoạt kinh nghiệm sẵn có của học viên, cùng thảo luận và đi đến giải pháp hành động.

Bài tập và công cụ can thiệp thực tế

• Phương pháp Sơ đồ túi (Pocket Chart): Thu thập dữ liệu ẩn danh về tập quán phóng uế, sử dụng các loại nhà tiêu hoặc nguồn nước tại thôn xóm. Học viên bỏ phiếu (sỏi, hạt cây, giấy) vào các túi tương ứng dưới tranh vẽ, sau đó tổng hợp tỷ lệ phần trăm để phân tích thực trạng.
• Lập bản đồ vệ sinh cộng đồng (Community Mapping): Học viên chia nhóm theo địa dư hành chính (thôn, bản), dùng phấn, giấy khổ to, vỏ sò, quả cây để vẽ sơ đồ phân bố nguồn nước, điểm đổ rác, trạm y tế, trường học và các ổ nguy cơ dịch bệnh.
• Ma trận lựa chọn biện pháp phòng bệnh tích cực: Phân loại các can thiệp vệ sinh theo bảng 2 chiều:
  • Trục dọc: Mức độ hiệu quả (Rất hiệu quả, Hiệu quả trung bình, Ít hiệu quả).
  • Trục ngang: Tính khả thi (Dễ thực hiện, Không dễ không khó, Khó).
• Sơ đồ phân tích lực cản - thuận lợi (Force-Field Analysis): Sử dụng các mũi tên đối nghịch để phân tích rào cản kinh tế, tập quán (mũi tên hướng xuống) và các nguồn lực sẵn có tại địa phương (mũi tên hướng lên) khi triển khai xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh.

Đánh giá và tự học

Việc đánh giá kết quả học tập không dựa vào thi cử lý thuyết thuần túy mà thông qua:

• Kết quả trình bày sản phẩm thảo luận nhóm trên giấy khổ lớn ($A_0$).
• Năng lực giải quyết tình huống trong các bài tập đóng vai (thời lượng 5-7 phút/tình huống).
• Khả năng thiết kế và điều hành giáo án tập huấn mẫu theo quy trình hướng dẫn tại Bài 12.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Phiên bản / Mốc thời gian	Nội dung cập nhật và bổ sung kỹ thuật	Mục tiêu ứng dụng
Phiên bản 2002 (Vụ Y tế Dự phòng & UNICEF)	Khung tài liệu chăm sóc môi trường cơ bản, nước sạch và nhà tiêu nông thôn.	Phục vụ chương trình Vệ sinh môi trường mở rộng cho cán bộ y tế tuyến xã, huyện.
Hiệu đính lần 1 (2005)	Bổ sung chuyên đề Bài 8 & Bài 9: Xây dựng môi trường an toàn, phòng chống tai nạn thương tích ở trẻ em.	Đáp ứng nhu cầu kiểm soát gánh nặng thương tích (đuối nước, bỏng, ngã, giao thông) tại nông thôn.
Hiệu đính lần 2 (2006)	Bổ sung chuyên đề Bài 10 & Bài 11: Bệnh cúm ở gia cầm và dịch cúm A(H5N1) ở người.	Cung cấp hướng dẫn khẩn cấp ứng phó dịch tễ học virus cúm gia cầm bùng phát giai đoạn 2003-2006.

• Chuẩn hóa kỹ thuật công trình vệ sinh nông thôn: Giáo trình cung cấp thông số xây dựng chi tiết cho 5 loại hình nhà tiêu và bể Biogas xử lý chất thải kết hợp mô hình kinh tế Vườn - Ao - Chuồng (VAC).
• Tiêu chuẩn "Nhà vệ sinh thân thiện với trẻ em": Đưa ra các chỉ số thiết kế chuyên biệt cho trường học và gia đình (bậc lên xuống thấp, vách ngăn riêng biệt nam/nữ, tay vịn, lỗ tiêu nhỏ an toàn, hệ thống rửa tay bằng xà phòng).
• Hợp tác liên ngành: Nội dung được xây dựng dựa trên sự phối hợp giữa Cục Y tế Dự phòng Việt Nam, UNICEF Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Sức khỏe, Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe (T5G) và Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên cao học:
  • Sinh viên các ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Kỹ thuật môi trường, Y khoa.
  • Sử dụng trong các học phần: Sức khỏe môi trường, Giáo dục và Nâng cao sức khỏe, Dịch tễ học bệnh truyền nhiễm, Chăm sóc sức khỏe ban đầu.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites):
  • Đã hoàn thành các khối kiến thức cơ bản về Vi sinh vật học y học, Ký sinh trùng học, Dịch tễ học đại cương.
• Giảng viên và cán bộ y tế tuyến cơ sở:
  • Giảng viên tuyến tỉnh, huyện sử dụng trực tiếp tài liệu để biên soạn bài giảng cho các khóa tập huấn tuyên truyền viên cấp xã/thôn.
  • Cán bộ trạm y tế, cán bộ phụ trách chương trình Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn (WASH) dùng làm tài liệu kỹ thuật can thiệp thực địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào nhất?

Tài liệu được thiết kế trực tiếp cho giảng viên vệ sinh môi trường tuyến tỉnh, huyện và tuyên truyền viên cơ sở. Đồng thời, đây là tài liệu học tập, tham khảo cho sinh viên, giảng viên các trường đại học, trung học chuyên nghiệp ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng và Khoa học môi trường.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về vệ sinh dịch tễ học, đường lây truyền bệnh truyền nhiễm, cùng hiểu biết sơ bộ về đặc điểm kinh tế - xã hội và tập quán sinh hoạt của vùng nông thôn.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các sách lý thuyết môi trường khác là gì?

Tài liệu kết hợp chặt chẽ giữa 3 yếu tố:

1. Quy chuẩn kỹ thuật công trình (bản vẽ kích thước, thông số vật liệu nhà tiêu, bể Biogas).
2. Dịch tễ học bệnh liên quan đến nước và chất thải.
3. Bộ công cụ sư phạm có sự tham gia (Sơ đồ túi, Bản đồ cộng đồng, Phân tích lực) giúp chuyển giao kỹ thuật trực tiếp cho người dân tại thực địa.

4. Làm thế nào để tự học và ứng dụng giáo trình hiệu quả?

Người học nên kết hợp nghiên cứu lý thuyết trong các Bài 2, 3, 4, 5 với việc thực hành thiết kế các công cụ trực quan (vẽ tranh, chuẩn bị bộ phiếu sơ đồ túi). Tiếp đó, thực hành xây dựng kế hoạch một khóa tập huấn hoàn chỉnh theo cấu trúc hướng dẫn chi tiết tại Bài 12.

5. Giáo trình có kèm theo tài liệu hướng dẫn kỹ thuật chi tiết không?

Giáo trình có hệ thống bản vẽ kỹ thuật chi tiết ở phần phụ lục cho từng loại công trình: nhà tiêu tự hoại 3 ngăn, nhà tiêu thấm dội nước, nhà tiêu hai ngăn sinh thái, nhà tiêu chìm có ống thông hơi và bể phân hủy khí sinh học Biogas 5m³.

---

Kết luận

Giáo trình "Cộng đồng với công tác chăm sóc môi trường cơ bản" là tài liệu đào tạo thực hành chuẩn mực trong lĩnh vực y tế dự phòng và sức khỏe môi trường cơ sở. Giá trị cốt lõi của công trình nằm ở việc hệ thống hóa các giải pháp kỹ thuật vệ sinh môi trường thích ứng với điều kiện nông thôn Việt Nam, đặt trên nền tảng phương pháp sư phạm có sự tham gia.

Lộ trình học tập khuyến nghị:

1. Nắm vững phương pháp luận sư phạm tập huấn tương tác (Bài 1, Bài 12).
2. Tiếp thu kiến thức dịch tễ học bệnh truyền nhiễm và môi trường cơ bản (Bài 2, Bài 3, Bài 10, Bài 11).
3. Làm chủ kỹ thuật thiết kế, vận hành công trình vệ sinh, quản lý nước sạch và rác thải (Bài 4, Bài 5, Bài 6, Bài 7).
4. Thực hành triển khai can thiệp, phòng ngừa tai nạn thương tích tại thực địa cộng đồng (Bài 8, Bài 9).

Tài liệu tham khảo bổ trợ: Các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu hợp vệ sinh (Bộ Y tế), tài liệu hướng dẫn nước sạch và vệ sinh môi trường của UNICEF, và Điều 24 Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CUÛC Y TÃÚ DÆÛ PHOÌNG VIÃÛT NAM unicef CÄÜNG ÂÄÖNG VÅÏI CÄNG TAÏC CHÀM SOÏC MÄI TRÆÅÌNG CÅ BAÍN Chủ biên: TS. NGUYỄN HUY NGA PGS. TRỊNH HỮU VÁCH Những người tham gia biên soạn: PGS. NGUYỄN VÕ KỲ ANH TS.

NGUYỄN ĐỨC HỒNG ThS. NGUYỄN HÙNG LONG PGS.LÊ ĐÌNH MINH BS. PHAN VĂN LỆ CN. TRẦN THỊ HỒNG ThS.

NGUYỄN THANH HIỀN ThS. NGUYỄN THỊ Y DUYÊN BS. LÊ VĂN CHÍNH CN. NGUYỄN THỊ HOÀNG NHÃ TS.

TRẦN ĐẮC PHU ThS. TRƯƠNG ĐÌNH BẮC BS. NGUYỄN QUANG THUẬN BS. PHÍ NGUYỆT LỰ NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC HÀ NỘI – 2006 NHAØ XUAÁT BAÛN Y HOÏC COÄNG ÑOÀNG VÔÙI COÂNG TAÙC CHAÊM SOÙC MOÂI TRÖÔØNG CÔ BAÛN Chòu traùch nhieäm xuaát baûn HOAØNG TROÏNG QUANG Bieân taäp: TOÂ ÑÌNH QUYØ Söûa baûn in: TOÂ ÑÌNH QUYØ In 5000 cuoán, khoå 19x27cm Giaáy pheùp xuaát baûn soá 22-2007/CXB/436-151/YH caáp ngaøy 22/3/2007 In xong vaø noäp löu chieåu quyù II naêm 2007 Lời giới thIỆU Mục đích cơ bản của chương trình vệ sinh môi trường là giúp cho cộng đồng tự mình có thể tổ chức, đẩy mạnh các hoạt động chăm sóc, bảo vệ môi trường đồng thời với các hoạt động khác của họ nhằm đạt được sự kiểm soát tốt hơn các yếu tố ảnh hưởng đến cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng.

Đáp ứng nhu cầu mong muốn áp dụng phương pháp tiếp cận dựa trên nhu cầu và dựa vào cộng đồng, tập tài liệu “Cộng đồng với công tác chăm sóc môi trường cơ bản” được Vụ Y tế Dự phòng và UNICEF Hà Nội xuất bản năm 2002 nhằm giúp cho giảng viên cấp tỉnh, huyện trong quá trình tổ chức và thực hiện các khoá tập huấn cho truyên truyền viên cơ sở về vệ sinh môi trường. Tập tài liệu đó đã được sử dụng trong các lớp tập huấn cho cán bộ y tế cộng đồng tuyến tỉnh, huyện và tuyên truyền viên cấp xã năm 2001 và 2002 trong khuôn khổ chương trình Vệ sinh môi trường mở rộng. Về cơ bản, tập tài liệu đã cung cấp được những thông tin thiết yếu trong các khoá tập huấn về chăm sóc môi trường cơ bản cho giảng viên cấp tỉnh, huyện. Tuy nhiên, qua một thời gian sử dụng, tài liệu đã bộc lộ một số khiếm khuyết về cả nội dung và hình thức.

Cục Y tế dự phòng Việt Nam và UNICEF Hà Nội tiến hành chỉnh sửa lần thứ nhất vào năm 2005 bổ sung thêm chủ đề phòng chống tai nạn thương tích và lần thứ hai trong năm 2006 bổ sung thêm chủ đề bệnh cúm A(H5N1) ở gia cầm và ở người để đáp ứng đầy đủ hơn các yêu cầu của thực tiễn đặt ra. Cuốn sách gồm 12 bài và đi cùng với mỗi bài là một số mẫu hoạt động để minh hoạ làm sáng tỏ thêm các nội dung của chủ đề. Các phương pháp dạy và học được vận dụng cho các chủ đề của cuốn sách này là thảo luận nhóm, kể chuyện, đóng vai, sử dụng tranh ảnh, sử dụng tờ rơi, thực hành và phương pháp động não. Cuốn sách này dành cho đối tượng là giảng viên vệ sinh môi trường cấp tỉnh, huyện.

Chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của các giảng viên, truyên truyền viên để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn. Chúng tôi cũng hy vọng cuốn sách này sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho sinh viên, giảng viên các trường đại học, trung học chuyên nghiệp, tuyên truyền viên về lĩnh vực nước sạch, vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường và những người quan tâm. Cục Y tế Dự phòng Việt Nam xin trân trọng cảm ơn sự góp ý quí báu của ông Chander Badloe, Trưởng phòng nước, vệ sinh môi trường và các cán bộ văn phòng UNICEF Hà Nội; sự hợp tác có hiệu quả của các cán bộ thuộc Trung tâm nghiên cứu Môi trường và Sức khoẻ trong quá trình bổ sung, chỉnh lý, hoàn chỉnh quyển sách. Chúng tôi đặc biệt cám ơn Văn phòng UNICEF Hà Nội đã hỗ trợ tài chính cho việc biên tập và xuất bản  cuốn sách này.

Chúng tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Trung tâm Truyền thông giáo dục sức khỏe - Bộ Y tế, văn phòng UNICEF Hà Nội và một số cơ quan khác đã cung cấp cho chúng tôi một số hình ảnh đã được công bố của quí cơ quan để đưa vào sử dụng trong cuốn sách này. CHANDER BADLOE TS. NGUYỄN HUY NGA Trưởng phòng Cục trưởng Phòng Nước, Vệ sinh, Môi trường Cục Y tế Dự phòng Việt Nam Văn phòng UNICEF, Hà Nội Bộ Y tế  MỤC LỤC BÀI 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TẬP HUẤN. Thảo luận nhóm.

Phương pháp kể chuyện. Phương pháp đóng vai. Phương pháp sử dụng tranh ảnh. Phương pháp sử dụng tờ rơi.

Phương pháp thực hành. Phương pháp động não.9 BÀI 2: CỘNG ĐỒNG VỚI CHĂM SÓC MÔI TRƯỜNG CƠ BẢN. Khái niệm về môi trường. Khái niệm về môi trường cơ bản và chăm sóc môi trường cơ bản.

Lợi ích của việc chăm sóc môi trường cơ bản. Những vấn đề nổi cộm về môi trường cơ bản ở địa phương bạn là gì?. Vai trò của cộng đồng với chăm sóc môi trường cơ bản. Trẻ em với môi trường.17 BÀI 3: MỘT SỐ BỆNH LIÊN QUAN ĐẾN NƯỚC VÀ VỆ SINH MÔI TRƯỜNG.

Các bệnh đường tiêu hoá. Các bệnh do muỗi truyền. Các bệnh về mắt liên quan đến nước và vệ sinh. Các bệnh ngoài da, phụ khoa.

Lựa chọn các biện pháp phòng bệnh tích cực.30 BÀI 4: SỬ DỤNG NHÀ TIÊU HỢP VỆ SINH. Tại sao phải thu gom và xử lý phân. Xây dựng, sử dụng và bảo quản nhà tiêu hợp vệ sinh.34 BÀI 5: SỬ DỤNG VÀ BẢO QUẢN NGUỒN NƯỚC SẠCH. Sự cần thiết của nguồn nước đối với con người.

Các nguồn nước sạch. Các loại hình cấp nước sạch. Một số biện pháp làm sạch nước. Giữ gìn và bảo quản nguồn nước sạch.51 BÀI 6: THU GOM, XỬ LÝ RÁC VÀ NƯỚC THẢI.

Các loại rác và nước thải. Tác hại của rác, nước thải. Lợi ích của thu gom và xử lý rác, nước thải. Cách thu gom và xử lý rác, nước thải.54  BÀI 7: VỆ SINH GIA ĐÌNH VÀ THÔN BẢN.

Tại sao phải quan tâm đến vệ sinh gia đình và thôn bản?. Vệ sinh gia đình. Vệ sinh thôn bản. Làng văn hoá sức khoẻ.65 BÀI 8: XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG AN TOÀN, PHÒNG TRÁNH TAI NẠN THƯƠNG TÍCH.

Xây dựng môi trường an toàn. Nguy cơ gây tai nạn thương tích. Hậu quả của tai nạn thương tích. Phòng tránh tai nạn thương tích.73 BÀI 9: CÁC TAI NẠN THƯƠNG TÍCH THƯỜNG GẶP Ở TRẺ EM.

Tai nạn giao thông. Phòng ngừa đuối nước. Ngã và chấn thương do ngã. Các thương tích do bỏng.

Động vật cắn hay đốt. Dị vật vào cơ thể. Thương tích do vật sắc nhọn.100 BÀI 10: BỆNH CÚM Ở GIA CẦM. Chuẩn bị tổ chức lớp tập huấn.

Mầm bệnh gây cúm gia cầm là gì?. Đường lây truyền bệnh cúm A(H5N1) ở gia cầm. Cách phát hiện gia cầm bị bệnh cúm. Cách phòng bệnh cúm cho gia cầm.105 BÀI 11: BỆNH CÚM A (H5N1) Ở NGƯỜI.

Các vụ dịch cúm A đã xẩy ra. Các triệu trứng của người mắc bệnh cúm A(H5N1). Các đường lây truyền A(H5N1) từ gia cầm sang người. Cách phòng chống dịch cúm A(H5N1) ở người.115 BÀI 12: HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC MỘT LỚP TẬP HUẤN.

Chuẩn bị tổ chức lớp tập huấn. Ngay trước tập huấn. Trong thời gian tập huấn.125 TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH.127  BÀI 1 CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TẬP HUẤN (90 phút) Tài liệu này được biên soạn theo phương pháp tập huấn cùng tham gia. Phương pháp này nhằm thu hút mọi người cùng tham gia trong quá trình tập huấn bằng cách tạo cơ hội và môi trường để mỗi người có thể trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và thu nhận những kiến thức, kỹ năng mới.

Mục tiêu của phương pháp tập huấn cùng tham gia là: • Lấy học viên làm trung tâm. • Tập trung vào nhu cầu về kiến thức, kỹ năng và thái độ của học viên. • Tạo ra môi trường học tập cho mọi người cùng chia sẻ suy nghĩ, băn khoăn và kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới. • Giảng viên và học viên cùng có trách nhiệm thúc đẩy quá trình học tập.

• Là quá trình học hỏi lẫn nhau, chứ không phải là sự tiếp nhận một chiều. Sự thành công phụ thuộc vào tinh thần hăng hái và tích cực tham gia của mỗi thành viên. • Sau đây là một số phương pháp chủ yếu được vận dụng để tập huấn cho các chủ đề của tài liệu này. Thảo luận nhóm Mục tiêu: Tạo điều kiện cho mọi người đều được tham gia diễn đạt những ý kiến của mình và giúp mọi người dễ dàng đạt được sự nhất trí.

• Tạo điều kiện cho mọi người cùng tham gia. • Học được kiến thức từ các thành viên trong nhóm. • Phát triển kỹ năng trình bày ý kiến trước một tập thể. • Hiểu thêm về bản thân mình, về các bạn thông qua việc trao đổi tương tác, chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau.

• Chuẩn bị cho phân công lao động và hợp tác trong cộng đồng Cách thực hiện: • Các thành viên trong lớp tập huấn phải được chia thành từng nhóm nhỏ (từ 5 đến 8 người) để đảm bảo cho mọi thành viên của nhóm đều được tham gia góp ý kiến. • Nhóm phải ngồi theo vòng tròn hoặc quanh chiếc bàn để tăng thêm sự giao tiếp. • Dành thời gian để các thành viên nhóm thảo luận, chia sẻ. • Mỗi nhóm phải bầu ra một nhóm trưởng để điều hành thảo luận và một thư ký để ghi các ý kiến của nhóm.

• Các ý kiến thảo luận của nhóm được liệt kê và ghi lên một tờ giấy khổ to. • Giảng viên mời vài ba nhóm trình bày để cả lớp cùng nghe và đóng góp ý kiến.  Bài 1: Các phương pháp được sử dụng để tập huấn • Sau khi đại diện các nhóm đã trình bày xong, giảng viên nhận xét, động viên các nhóm và bổ sung, phân tích hoặc nhấn mạnh những điểm cần lưu ý, cần nhớ. Thảo luận nhóm là phương pháp được thực hiện trong nhiều hoạt động của các chủ đề được giảng dạy ở tài liệu này.

Phương pháp kể chuyện Mục tiêu: • Tạo điều kiện để học viên được kể chuyện với nhau một cách thoải mái và thân thiện. • Mọi người có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm qua câu chuyện mà họ thấy phù hợp. • Mọi người thể hiện thái độ, sự đồng tình hay không đồng tình về những hành vi của các nhân vật trong câu chuyện vừa kể. Cách thực hiện: • Giảng viên nêu chủ đề hoặc cung cấp một số bức tranh về một chủ đề nào đó.

Yêu cầu từng học viên hoặc nhóm suy nghĩ nội dung một câu chuyện phù hợp với yêu cầu của giảng viên.