Nghiên cứu đặc điểm sinh thái Chà vá chân xám tại Quảng Nam (ĐH Đà Nẵng)

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) tại Tam Mỹ Tây, Quảng Nam. Phân bố, môi trường sống và tập tính loài.

• Tác giả: Bùi Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Hà Thăng Long
• Trường học: Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea Nadler, 1997) tại xã Tam Mỹ Tây, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BRIEF INFORMATION OF MASTER THESIS
• TRANG THÔNG TIN LUẬN VĂN THẠC SĨ
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. Ý nghĩa của đề tài
• 3.1. Ý nghĩa khoa học
• 3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 4. Bố cục đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khu hệ Thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Sơ lược nghiên cứu Thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Đa dạng Thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.4. Tình trạng bảo tồn Thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.5. Giới thiệu chung về giống chà vá (Pygathrix)
• 1.5.1. Phân loại học và lịch sử hình thành
• 1.5.2. Hiện trạng phân bố của 3 loài Chà vá
• 1.5.3. Đặc điểm sinh học
• 1.5.4. Thức ăn và tập tính ăn
• 1.5.5. Sinh sản và tuổi thọ
• 1.6. Tổng quan về loài Chà vá chân xám
• 1.6.1. Phân loại học
• 1.6.2. Đặc điểm hình thái ngoài
• 1.6.3. Phân bố và hiện trạng quần thể loài Chà vá chân xám
• 1.6.4. Sinh cảnh sống
• 1.6.5. Đặc điểm sinh thái học
• 1.6.6. Các mối đe dọa và tình trạng bảo tồn loài
• 1.7. Thông tin về loài chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây
• 1.8. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.8.1. Vị trí địa lý
• 1.8.2. Khí hậu - Thủy văn
• 1.8.3. Hiện trạng cơ cấu sử dụng đất lâm nghiệp
• 1.8.4. Tình hình kinh tế xã hội và dân số
• 1.8.5. Hệ động – thực vật
• 1.9. Sử dụng máy quay phim và bẫy ảnh và trong nghiên cứu linh trưởng
• 1.9.1. Sử dụng máy quay phim để thu số liệu tập tính
• 1.9.2. Sử dụng bẫy ảnh nghiên cứu tập tính của Thú linh trưởng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, THỜI GIAN, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn và các mối đe dọa
• 2.5.2. Nghiên cứu đặc điểm vùng sống
• 2.5.3. Phương pháp nghiên cứu tập tính sinh thái
• 2.5.4. Phương pháp xác định thành phần thức ăn của CVCX
• 2.5.5. Phương pháp nghiên cứu tập tính uống nước
• 2.5.6. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Hiện trạng bảo tồn quần thể Chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây
• 3.1.1. Tình trạng phân bố và trữ lượng quần thể
• 3.1.2. Các mối đe dọa đến quần thể
• 3.2. Cấu trúc đàn và kích thước đàn Chà vá chân xám
• 3.3. Đặc điểm sinh cảnh sống của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ
• 3.3.1. Đa dạng thành phần loài thực vật ở Hòn Dồ
• 3.3.2. Đặc điểm cấu trúc rừng
• 3.4. Một số đặc điểm sinh thái của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.4.1. Thời gian hoạt động trong ngày của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.4.2. Quỹ thời gian dành cho các hoạt động của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.4.3. Quỹ thời gian hoạt động của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây theo độ tuổi và giới tính
• 3.4.4. Thành phần thức ăn của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.4.5. Thành phần loài cây là thức ăn của của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.4.6. Tập tính uống nước của quần thể Chà vá chân xám ở Hòn Dồ, xã Tam Mỹ Tây
• 3.5. Một số đề xuất cho kế hoạch bảo tồn quần thể Chà vá chân xám trong địa bàn xã Tam Mỹ Tây
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu Chà vá chân xám và nghiên cứu sinh thái ở Quảng Nam

Bài viết này tập trung vào nghiên cứu sinh thái của chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) tại Quảng Nam, Việt Nam. Loài linh trưởng đặc hữu này đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do nhiều yếu tố, bao gồm mất môi trường sống và săn bắn trái phép. Nghiên cứu sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin cần thiết cho các nỗ lực bảo tồn chà vá chân xám hiệu quả. Theo IUCN (2020), chà vá chân xám được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR). Các nghiên cứu trước đây đã tập trung vào các khu vực như Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, nhưng tình hình tại các khu vực như xã Tam Mỹ Tây, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, với môi trường sống bị chia cắt, ít được quan tâm hơn. Nghiên cứu của Bùi Văn Tuấn (2021) là một nỗ lực quan trọng để lấp đầy khoảng trống kiến thức này, cung cấp cái nhìn sâu sắc về đặc điểm sinh thái của loài trong điều kiện môi trường sống khó khăn.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh thái trong bảo tồn

Nghiên cứu sinh thái cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách loài tương tác với môi trường sống của chúng, bao gồm chế độ ăn uống, hành vi, và cấu trúc xã hội. Thông tin này rất quan trọng để phát triển các chiến lược bảo tồn hiệu quả, chẳng hạn như phục hồi môi trường sống, giảm thiểu xung đột giữa người và động vật hoang dã, và ngăn chặn săn bắn trái phép. Nghiên cứu về chà vá chân xám tại Quảng Nam giúp xác định các yếu tố quan trọng đối với sự tồn tại của loài trong môi trường sống bị chia cắt, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu Xã Tam Mỹ Tây và môi trường sống bị chia cắt

Xã Tam Mỹ Tây là một khu vực miền núi với môi trường sống của chà vá chân xám bị chia cắt bởi hoạt động nông nghiệp và lâm nghiệp. Quần thể chà vá chân xám ở đây sống trong các khu rừng nhỏ, cô lập, tạo ra những thách thức đặc biệt cho sự tồn tại của chúng. Nghiên cứu của Bùi Văn Tuấn (2021) tập trung vào việc hiểu rõ cách chà vá chân xám thích nghi với môi trường sống này và những yếu tố nào ảnh hưởng đến sinh sản và phân bố của chúng.

II. Thách thức bảo tồn Mất sinh cảnh sống và nguy cơ tuyệt chủng

Tình trạng mất sinh cảnh sống do phá rừng, chuyển đổi đất cho nông nghiệp và khai thác gỗ là một trong những thách thức lớn nhất đối với bảo tồn chà vá chân xám. Điều này dẫn đến phân mảnh môi trường sống, cô lập các quần thể và làm giảm sự đa dạng di truyền. Săn bắn trái phép, mặc dù bị pháp luật nghiêm cấm, vẫn tiếp tục đe dọa các quần thể chà vá chân xám, đặc biệt ở các khu vực ít được bảo vệ. Theo Bùi Văn Tuấn (2021), các khu rừng ở xã Tam Mỹ Tây đang bị bao quanh bởi các rẫy trồng cây keo và hoàn toàn không có sự liên kết với nhau. Do vậy các đàn chà vá chân xám ở xã TMT được xem như phân bố trong các ốc đảo.

2.1. Tác động của phân mảnh môi trường sống lên quần thể chà vá chân xám

Khi môi trường sống bị phân mảnh, các quần thể chà vá chân xám trở nên cô lập và dễ bị tổn thương hơn trước các yếu tố như săn bắn, bệnh tật, và biến động môi trường. Sự thiếu kết nối giữa các khu rừng cũng hạn chế khả năng di cư và tìm kiếm bạn tình, làm giảm đa dạng di truyền và tăng nguy cơ giao phối cận huyết.

2.2. Các mối đe dọa từ săn bắn và buôn bán trái phép

Săn bắn trái phép là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với chà vá chân xám, đặc biệt ở các khu vực nơi pháp luật thực thi còn yếu và người dân địa phương thiếu nhận thức về tầm quan trọng của bảo tồn. Thị trường buôn bán trái phép động vật hoang dã cũng khuyến khích hoạt động săn bắn, đẩy loài đến bờ vực tuyệt chủng. Theo thống kê của Trung tâm giáo dục thiên nhiên (ENV) từ năm 2008 đến năm 2013, đã tịch thu được 28 cá thể chà vá chân xám trong 21 vụ vi phạm.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái Điều tra quan sát và phân tích

Nghiên cứu của Bùi Văn Tuấn (2021) sử dụng một loạt các phương pháp nghiên cứu sinh thái để thu thập dữ liệu về chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây. Các phương pháp này bao gồm điều tra phỏng vấn người dân địa phương, khảo sát phân bố quần thể, quan sát hành vi bằng máy quay phim, và phân tích thành phần thức ăn. Các kết quả từ nghiên cứu này cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm sinh thái của chà vá chân xám trong môi trường sống bị chia cắt.

3.1. Điều tra phỏng vấn người dân địa phương

Việc phỏng vấn người dân địa phương là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về phân bố, số lượng, và các mối đe dọa đối với chà vá chân xám. Thông tin từ người dân có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách loài sử dụng môi trường sống của chúng và những thay đổi đã xảy ra trong quần thể theo thời gian.

3.2. Quan sát hành vi và phân tích thành phần thức ăn

Việc sử dụng máy quay phim để quan sát hành vi của chà vá chân xám cho phép các nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu chi tiết về chế độ ăn uống, tương tác xã hội, và sử dụng không gian. Phân tích thành phần thức ăn giúp xác định các loài thực vật quan trọng đối với sự sống còn của chà vá chân xám và hiểu rõ hơn về cách chúng thích nghi với môi trường sống bị chia cắt.

3.3. Ứng dụng bẫy ảnh để nghiên cứu tập tính uống nước

Bẫy ảnh đã được sử dụng để ghi lại hành vi uống nước của chà vá chân xám ở Hòn Dồ. Việc này cho phép thu thập dữ liệu liên tục mà không gây ảnh hưởng đến hành vi tự nhiên của loài. Bẫy ảnh giúp xác định tần suất uống nước, thời gian uống nước, và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến hành vi này.

IV. Kết quả nghiên cứu Phân bố cấu trúc đàn và đặc điểm sinh thái

Nghiên cứu của Bùi Văn Tuấn (2021) đã xác định được 12 đàn chà vá chân xám với số lượng khoảng 99-104 cá thể ở 9 khu rừng nhỏ tại xã Tam Mỹ Tây. Cấu trúc đàn chủ yếu là bầy đơn đực (OMU) và bầy nhiều đực và nhiều cái (MM/MFMU). Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy chà vá chân xám hoạt động trong ngày từ 5:00 đến 18:00 và dành phần lớn thời gian cho hoạt động xã hội và nghỉ ngơi. Thành phần thức ăn chủ yếu là lá non và quả.

4.1. Phân bố quần thể và cấu trúc đàn

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể chà vá chân xám ở xã Tam Mỹ Tây bị phân tán trong các khu rừng nhỏ, cô lập. Cấu trúc đàn đa dạng, cho thấy sự linh hoạt trong cách chà vá chân xám thích nghi với môi trường sống bị chia cắt. Việc hiểu rõ cấu trúc đàn và phân bố quần thể là rất quan trọng để phát triển các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

4.2. Quỹ thời gian hoạt động và thành phần thức ăn

Nghiên cứu cho thấy chà vá chân xám dành phần lớn thời gian trong ngày cho hoạt động xã hội và nghỉ ngơi, cho thấy tầm quan trọng của các hoạt động này đối với sự gắn kết xã hội và phục hồi năng lượng. Thành phần thức ăn chủ yếu là lá non và quả, cho thấy sự thích nghi của chà vá chân xám với nguồn thức ăn sẵn có trong môi trường sống của chúng.

4.3. Tập tính uống nước liên quan đến nhiệt độ trong mùa khô

Nghiên cứu đã ghi nhận hành vi uống nước của chà vá chân xám, đặc biệt trong mùa khô. Dữ liệu cho thấy có mối liên hệ giữa nhiệt độ tăng cao và tần suất uống nước. Hành vi này có thể là một sự thích nghi để đối phó với tình trạng thiếu nước trong mùa khô.

V. Đề xuất bảo tồn Phục hồi sinh cảnh và nâng cao nhận thức cộng đồng

Để bảo tồn chà vá chân xám hiệu quả tại xã Tam Mỹ Tây, cần thực hiện các biện pháp phục hồi sinh cảnh, kết nối các khu rừng bị chia cắt, và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn loài. Các biện pháp này cần được thực hiện một cách bền vững và có sự tham gia của người dân địa phương.

5.1. Phục hồi và kết nối môi trường sống

Các biện pháp phục hồi môi trường sống có thể bao gồm trồng cây bản địa, loại bỏ cây xâm lấn, và tạo hành lang xanh để kết nối các khu rừng bị chia cắt. Việc này sẽ giúp tăng diện tích môi trường sống cho chà vá chân xám và tạo điều kiện cho chúng di chuyển và tìm kiếm bạn tình.

5.2. Nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn chà vá chân xám là rất quan trọng để đảm bảo sự hỗ trợ và tham gia của người dân địa phương. Các hoạt động nâng cao nhận thức có thể bao gồm tổ chức các buổi nói chuyện, chiếu phim, và các hoạt động giáo dục môi trường.

VI. Kết luận Nghiên cứu sinh thái đóng vai trò then chốt trong bảo tồn

Nghiên cứu sinh thái của Bùi Văn Tuấn (2021) đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm sinh thái của chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây, một khu vực với môi trường sống bị chia cắt. Các kết quả nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển các chiến lược bảo tồn hiệu quả và đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài động vật quý hiếm này.

6.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo về chà vá chân xám

Cần có thêm các nghiên cứu về đa dạng di truyền, tương tác xã hội, và tác động của biến đổi khí hậu lên quần thể chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin quan trọng để đưa ra các quyết định quản lý và bảo tồn tốt hơn.

6.2. Vai trò của quản lý và chính sách trong bảo tồn loài

Các chính sách và quy định về bảo tồn cần được thực thi một cách nghiêm ngặt và có sự phối hợp giữa các cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ, và người dân địa phương. Quản lý hiệu quả môi trường sống và ngăn chặn săn bắn trái phép là rất quan trọng để bảo vệ chà vá chân xám khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Loài Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea Nadler, 1997) là loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của Việt Nam, hiện được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Sách Đỏ Việt Nam. Quần thể loài trong tự nhiên ước tính chỉ còn dưới 2.000 cá thể và đối mặt với nguy cơ suy giảm trên 50% trong 30 năm tới do mất sinh cảnh sống và nạn săn bắt trái phép. Phần lớn các đàn linh trưởng sinh sống ở các cánh rừng tự nhiên có độ cao từ 900m đến 1.300m. Tuy nhiên, tại xã Tam Mỹ Tây, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, các đàn Chà vá chân xám lại phân bố ở đai độ cao thấp bất thường từ 110m đến 600m trong những vạt rừng tự nhiên nghèo kiệt, bị cô lập giữa các vùng rừng trồng keo sản xuất.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học của tác giả Bùi Văn Tuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Hà Thăng Long tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, được thực hiện nhằm giải quyết bài toán cấp bách về bảo tồn loài linh trưởng đặc hữu này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ hiện trạng quần thể, cấu trúc bầy đàn, đặc điểm thảm thực vật và các chỉ số sinh thái học hành vi của loài trong điều kiện sinh cảnh bị chia cắt nghiêm trọng. Phạm vi nghiên cứu thực địa được triển khai trong 110 ngày, kéo dài từ tháng 1 năm 2020 đến tháng 3 năm 2021 tại 9 khoảnh rừng tự nhiên phân tán với tổng diện tích ước tính khoảng 86,0 ha, trong đó khu vực trọng điểm là Hòn Dồ có diện tích 10,57 ha. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chính xác để chính quyền tỉnh Quảng Nam cùng các tổ chức bảo tồn thiết lập hành lang sinh thái, ngăn chặn suy thoái nguồn gen và nâng cao tỷ lệ sống sót của các cá thể non lên trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Thuyết Đảo sinh thái học (Island Biogeography Theory) và Thuyết Phân mảnh sinh cảnh (Habitat Fragmentation Theory). Hai lý thuyết này luận giải cơ chế suy thoái quần thể và biến đổi hành vi thích nghi khi sinh cảnh tự nhiên bị chia cắt thành các đảo sinh thái biệt lập bao quanh bởi môi trường nhân tạo. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp Lý thuyết Tổ sinh thái (Ecological Niche Theory) và mô hình phân bố loài MaxEnt để đánh giá sự phân tầng không gian và giới hạn chịu đựng sinh thái của linh trưởng ăn lá ở đai độ cao thấp.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Đơn vị một con đực sống cùng nhiều con cái (One Male Unit - OMU); Đơn vị đa đực đa cái (Multi-Male/Multi-Female Unit - MM/MFMU); Quỹ thời gian hoạt động (Activity Budget) đại diện cho tỷ lệ phân bổ thời gian cho các tập tính sinh tồn; Sinh cảnh ốc đảo (Habitat Island) biểu thị các khoảnh rừng tự nhiên bị cô lập hoàn toàn bởi rừng trồng keo; và Bảo tồn nguyên vị (In-situ Conservation) định hướng duy trì và phục hồi quần thể ngay tại sinh cảnh bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện qua 110 ngày điều tra thực địa. Khảo sát hiện trạng sử dụng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc với cỡ mẫu 50 người, bao gồm cán bộ kiểm lâm địa bàn, cán bộ nông lâm nghiệp xã và người dân địa phương. Điều tra cấu trúc thảm thực vật được thực hiện dọc theo 1.800m tuyến khảo sát và 4 ô tiêu chuẩn (OTC) kích thước 10m x 50-60m tại Hòn Dồ. Dữ liệu tập tính được trích xuất từ 115 giờ video chọn lọc trong tổng số hơn 200 giờ ghi hình bằng máy quay chuyên dụng Nikon Coolpix P1000 gắn chân máy tại 5 trạm quan sát ngụy trang.

Phương pháp lấy mẫu tập tính cá thể tiêu điểm (Focal-Animal Sampling) theo dõi liên tục mỗi cá thể trong 7 phút 30 giây với khoảng cách ghi nhận 30 giây/mẫu quan sát, thu được 554 mẫu quan sát ở các nhóm tuổi trưởng thành, nhỡ và non. Phương pháp ghi nhận tự do (Ad-libitum) được kết hợp để thu thập các tập tính hiếm. Hành vi uống nước được theo dõi liên tục 24/24 giờ bằng hệ thống bẫy ảnh (Camera Trap) tự động tại các hố nước ĐN1, ĐN2, ĐN3. Phương pháp phân tích số liệu sử dụng kiểm định phi tham số Chi bình phương (Chi-square test) trên phần mềm SPSS 20 để đánh giá mức độ sai khác có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) giữa các biến tập tính, thành phần thức ăn với các biến độ tuổi, giới tính và mùa trong năm. Tọa độ không gian được định vị bằng máy Garmin 64S và xử lý bản đồ chuyên đề trên MapInfo 15.0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu ghi nhận chính xác 12 đàn Chà vá chân xám với tổng số từ 99 đến 104 cá thể phân bố rải rác tại 9 khoảnh rừng tự nhiên biệt lập trên địa bàn xã Tam Mỹ Tây. Hòn Dồ là nơi có mật độ quần thể lớn nhất với 31 cá thể (chiếm khoảng 29,8% tổng quần thể), tiếp theo là Hòn Ông với 16 cá thể và Hòn Nhọn với 15 cá thể. Cấu trúc bầy đàn tồn tại ở hai dạng chính là đàn đơn đực (OMU) và đàn đa đực đa cái (MM/MFMU), trong đó ghi nhận sự gia tăng tích cực của 7 cá thể con non mới sinh trong năm 2020.

Thứ hai, thảm thực vật tại Hòn Dồ ghi nhận tính đa dạng cao với 148 loài thực vật bậc cao thuộc 47 họ và 28 bộ. Cấu trúc rừng có mật độ cây đường kính ngang ngực từ 5cm trở lên đạt 821 cây/ha; trong đó tầng cây gỗ nhỏ có đường kính dưới 25cm chiếm 77,8% và cây có chiều cao vút ngọn từ 5m đến 15m chiếm trên 70,0% tổng số cây điều tra.

Thứ ba, quỹ thời gian hoạt động ban ngày (từ 5:00 đến 18:00) của loài tại Hòn Dồ thể hiện cấu trúc đặc thù: hoạt động xã hội chiếm tỷ lệ cao nhất với 35,53%, tiếp theo là nghỉ ngơi chiếm 29,60%, hoạt động ăn chiếm 23,47% và hoạt động di chuyển chiếm tỷ lệ thấp nhất với 11,40%. Tỷ lệ các hoạt động này có sự khác biệt rõ rệt theo từng nhóm tuổi và giới tính (p < 0,001).

Thứ tư, danh mục thức ăn của loài tại Hòn Dồ bao gồm 60 loài thực vật bậc cao, trong đó lá non (chiếm 52,3%) và quả (chiếm 21,8%) là hai thành phần chủ đạo cấu thành hơn 74,1% khẩu phần ăn. Đáng chú ý, loài đã thích nghi sử dụng cả chồi non của cây keo ngoại lai (Acacia sp.). Hệ thống bẫy ảnh đã ghi lại 40 video chứa 40 sự kiện độc lập ghi nhận cá thể xuống đất uống nước tại hố nước ĐN2 trong mùa khô khi nhiệt độ môi trường lên tới 35°C.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với quần thể Chà vá chân xám tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh (nơi cá thể dành 37,01% thời gian nghỉ ngơi, 25,81% di chuyển và 25,14% cho hoạt động xã hội), quần thể tại Hòn Dồ dành tỷ lệ thời gian cho hoạt động xã hội cao hơn đáng kể (35,53%) và thời gian di chuyển giảm sâu xuống mức 11,40%. Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ diện tích sinh cảnh Hòn Dồ quá nhỏ hẹp (chỉ 10,57 ha rừng tự nhiên), khiến phạm vi kiếm ăn bị thu hẹp, buộc các cá thể tăng cường tương tác xã hội để duy trì trật tự và gắn kết bầy đàn.

Tập tính uống nước dưới mặt đất được ghi nhận là phản ứng sinh thái quan trọng giúp loài thích ứng với điều kiện khô hạn gay gắt. Trong mùa khô từ tháng 5 đến tháng 8, nhiệt độ trung bình tháng đạt 29,8°C và lượng mưa giảm mạnh dưới 45mm, lượng nước tích lũy trong thức ăn lá cây không đủ đáp ứng nhu cầu trao đổi chất, buộc loài phải rời bỏ tán cây an toàn để xuống các vũng nước mặt đất bù nước. Các dữ liệu định lượng này có thể được mô hình hóa tối ưu qua biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu quỹ thời gian, biểu đồ cột chồng minh họa biến động thành phần 4 nhóm thức ăn qua từng tháng, cùng bảng ma trận thống kê phân bố 12 đàn theo cấp tuổi và giới tính để phục vụ công tác giám sát sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phục hồi và kết nối hành lang sinh cảnh xanh: Tiến hành trồng bổ sung các loài cây bản địa là thức ăn ưa thích của linh trưởng nhằm kết nối 9 khoảnh rừng tự nhiên phân tán (Hòn Dồ, Hòn Ông, Hòn Dương Bông, Hòn Nhọn), mở rộng diện tích sinh cảnh liên tục từ 10,57 ha lên 86,0 ha; mục tiêu hoàn thành trong giai đoạn 2022 - 2025 do Ủy ban nhân dân huyện Núi Thành và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Nam chủ trì thực hiện.

Thứ hai, tăng cường tuần tra và triệt phá bẫy bắt động vật hoang dã: Nâng cao tần suất tuần tra của Tổ tuần tra thôn bản (TTTB) từ 10 ngày/tháng lên 18 ngày/tháng, kiểm soát 100% việc sử dụng súng săn tự chế tại các vùng đệm; thực hiện liên tục từ năm 2022 do Ủy ban nhân dân xã Tam Mỹ Tây phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm địa bàn căn cứ theo Điều 244 Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2017.

Thứ ba, thiết lập mạng lưới cấp nước nhân tạo mùa khô: Xây dựng 10 hố nước tự nhiên lát đá tương tự mô hình hố nước ĐN2 tại các hốc đá trên đỉnh núi Hòn Dồ và Hòn Ông, duy trì tiếp nước định kỳ từ tháng 4 đến tháng 8 hàng năm; đảm bảo 100% các đàn linh trưởng tiếp cận nguồn nước uống an toàn do Ban quản lý rừng cộng đồng phối hợp thực hiện.

Thứ tư, chuyển đổi sinh kế vùng đệm gắn với du lịch sinh thái có kiểm soát: Tập huấn chuyển đổi mô hình kinh tế nông lâm kết hợp cho 100% hộ dân sở hữu rẫy keo giáp ranh rừng tự nhiên, chi trả dịch vụ môi trường rừng và tổ chức các tour trải nghiệm quan sát linh trưởng có kiểm soát; lộ trình thực hiện từ năm 2023 đến 2026 do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Nam cùng các tổ chức bảo tồn quốc tế tài trợ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm nhà nghiên cứu sinh thái học và chuyên gia linh trưởng học: Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về phản ứng thích nghi hành vi của linh trưởng ăn lá trong sinh cảnh phân mảnh cực hạn; phục vụ xây dựng các mô hình toán học dự báo biến động quần thể Colobinae tại Đông Nam Á.

Nhóm cán bộ quản lý lâm nghiệp và hoạch định chính sách bảo tồn: Cán bộ Chi cục Kiểm lâm và Sở Nông nghiệp có thể sử dụng số liệu trữ lượng 99-104 cá thể và bản đồ phân bố để hoàn thiện hồ sơ thành lập Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Chà vá chân xám Tam Mỹ Tây.

Nhóm các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ môi trường: Các chuyên gia của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) hay Quỹ Bảo tồn Linh trưởng Quốc tế có căn cứ thực địa vững chắc để giải ngân các dự án tài trợ trồng rừng kết nối hành lang và nâng cao năng lực bảo vệ rừng cộng đồng.

Nhóm học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Quản lý tài nguyên rừng: Tài liệu là hình mẫu phương pháp luận về việc ứng dụng công nghệ bẫy ảnh tự động, kỹ thuật quay phim tầm xa lấy mẫu cá thể tiêu điểm và phương pháp kiểm định thống kê SPSS trong nghiên cứu tập tính động vật hoang dã.

Câu hỏi thường gặp

Loài Chà vá chân xám tại Tam Mỹ Tây có điểm gì khác biệt về sinh cảnh so với các khu vực khác? Thông thường loài sinh sống ở các cánh rừng thường xanh núi cao từ 900m đến 1.300m, nhưng tại Tam Mỹ Tây chúng thích nghi ở độ cao thấp từ 110m đến 600m trong những vạt rừng tự nhiên chỉ rộng 10,57 ha bị bao bọc bởi đồi keo sản xuất.

Cấu trúc đàn của Chà vá chân xám tại khu vực nghiên cứu được tổ chức như thế nào? Quần thể gồm 12 đàn có quy mô từ 5 đến 31 cá thể, tổ chức theo 2 kiểu cấu trúc: đàn đơn đực (OMU) gồm một con đực trưởng thành sống cùng nhiều con cái và con non, và đàn đa đực đa cái (MM/MFMU) hình thành do sự sáp nhập của các đàn nhỏ.

Tại sao Chà vá chân xám tại Hòn Dồ lại có hành vi xuống đất uống nước? Hành vi này được kích hoạt vào mùa khô khi nhiệt độ môi trường vượt 35°C và lượng mưa trung bình tháng giảm xuống thấp, khiến lượng nước tích tụ trong 60 loài thực vật thức ăn không đủ đáp ứng nhu cầu giải nhiệt của cơ thể.

Hành vi săn bắt và buôn bán Chà vá chân xám bị xử lý theo khung pháp lý nào? Loài thuộc Nhóm IB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và được bảo vệ nghiêm ngặt theo Điều 244 Bộ luật Hình sự năm 2017; mọi hành vi săn bắt, tàng trữ hoặc buôn bán có thể bị phạt tiền đến 15 tỷ đồng hoặc phạt tù lên tới 15 năm.

Giải pháp cấp bách nhất để cứu quần thể Chà vá chân xám Tam Mỹ Tây là gì? Giải pháp quan trọng nhất là phục hồi và kết nối 86,0 ha rừng tự nhiên nhằm xóa bỏ tình trạng ốc đảo cô lập, mở rộng vùng kiếm ăn và ngăn ngừa triệt để nguy cơ suy thoái do giao phối cận huyết ở các thế hệ con non.

Kết luận

• Xác định chính xác sự hiện diện của 12 đàn Chà vá chân xám với tổng số 99 đến 104 cá thể tại 9 khoảnh rừng tự nhiên phân tán thuộc xã Tam Mỹ Tây, trong đó Hòn Dồ sở hữu mật độ lớn nhất với 31 cá thể.
• Khảo sát toàn diện thảm thực vật Hòn Dồ với 148 loài thực vật bậc cao, mật độ 821 cây/ha, ghi nhận 60 loài cây cung cấp thức ăn cho linh trưởng với lá non và quả chiếm trên 74,1% khẩu phần.
• Định lượng chi tiết quỹ thời gian hoạt động ngày với tỷ lệ hành vi xã hội chiếm ưu thế 35,53%, di chuyển chiếm 11,40% và phát hiện tập tính uống nước mặt đất qua 40 video bẫy ảnh tự động trong mùa khô.
• Nhận diện các mối đe dọa sinh tồn nghiêm trọng bao gồm suy thoái môi trường do phân mảnh đồi keo, rào cản chia cắt giao thông và nguy cơ săn bắn trái phép bằng súng tự chế.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp khả thi gồm quy hoạch hành lang xanh 86,0 ha, nâng tuần tra lên 18 ngày/tháng, bổ sung 10 hố nước nhân tạo và phát triển sinh kế du lịch cộng đồng giai đoạn 2022 - 2026.

Công trình nghiên cứu thạc sĩ của tác giả Bùi Văn Tuấn là đóng góp khoa học đặc biệt giá trị cho kho tàng dữ liệu sinh thái học linh trưởng Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận thực tiễn trong công tác cứu hộ và bảo tồn nguyên vị các loài thú nguy cấp. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và tổ chức bảo tồn hãy chung tay ứng dụng ngay các khuyến nghị của luận văn để bảo vệ an toàn cho quần thể Chà vá chân xám Tam Mỹ Tây trước nguy cơ tuyệt chủng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về khả năng có một taxon thứ 3 trong giống Pygathrix [26]. Sau này, Roos và Nadler (2001) đã nghiên cứu trình tự ADN trong ty thể các loài trong giống Chà vá và kết quả góp phần khẳng định có 3 loài trong giống Pygathrix gồm P. Kết quả phân tích di truyền học cho thấy, loài P. cinerea có mối quan hệ gần với loài P.

nemaeus hơn là loài P.2 Hiện trạng phân bố của 3 loài Chà vá Cả 3 loài trong giống Pygathrix đều phân bố dọc theo dãy Trường Sơn (Annamite Mountain Range) theo hướng từ Bắc đến Nam và trải rộng trên 3 quốc gia gồm Lào, Việt Nam, và Campuchia (Hình 1. nemaeus có ghi nhận ở cả 3 quốc gia [42]. nigripes phân bố ở phía Nam Việt Nam và phía Đông của Campuchia [46] và loài P. cinerea được xem là chỉ có ở Việt Nam [55].

Phân vùng địa lý của 3 loài Chà vá và nguyên nhân dẫn đến sự phân vùng vẫn đang được nghiên cứu và cập nhật. 8 Nguồn: Dữ liệu vector từ website của IUCN threatened list of species cập nhật năm 2020 Hình 1. Bản đồ phân bố của 3 loài Chà vá trên thế giới. Từ dữ liệu tọa độ địa lý các điểm phân bố của 3 loài Chà vá, Bett và cộng sự (2011) đã sử dụng mô hình toán học Maxent để xác định tổ sinh thái (ecological niches) của từng loài và nguyên nhân dẫn đến sự hình thành các vùng này.

Mô hình dự đoán tổ sinh thái dựa trên các chỉ số môi trường sống (ENMs) của Maxent cho thấy tổ sinh thái của 3 loài phân bố theo độ cao theo hướng từ Bắc đến Nam. Cụ thể, loài P. nemaeus phân bố từ 210N đến 120N, P. 9 cinerea phân bố từ 160N đến 140N, loài P.

nigripes thì phân bố từ 110N đến 13. cinerea hình thành từ loài P. nemaeus nên tổ sinh thái hoàn toàn nằm chồng lên tổ sinh thái ở phía Nam của loài P. nemaeus ở khu vực Tây Nguyên, Việt Nam.

Kết quả này cũng phù hợp với các bằng chứng di truyền học về con lai giữa 2 loài này đã được xác định ở Quảng Nam và Đông Bắc Campuchia. Trong khi đó, giữa 2 loài P. nigripes thì có sự tách biệt rõ ràng về tổ sinh thái. Bett và cộng sự (2011) cho rằng, mô hình phân bố này cũng giống như các loài thú khác trong khu vực.

Nguyên nhân có thể là tác động từ rào cản về địa lý, chia cắt vùng sống trong thời gian dài, hoặc biến đổi khí hậu trong lịch sử [31]. Các nghiên cứu khác có sử dụng Maxent đều cho rằng, kết quả của mô hình phụ thuộc vào tính chính xác của nguồn dữ liệu đầu vào, đặc biệt là dữ liệu tọa độ phân bố của các loài và các lớp dữ liệu thuộc tính về môi trường sống và khí hậu [110] [90] [31]. Mới đây, nhóm nghiên cứu của Viện sinh thái học Miền Nam (SIE) đã phát hiện một đàn CVCX có 5 cá thể ở rừng phòng hộ Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên. Đây cũng là điểm xa nhất về phía Nam của loài này (13030'N) và nằm sâu bên trong vùng phân bố của loài Chà vá chân đen [5].

Theo Hoàng Minh Đức và cộng sự (2015), có thể quần thể CVCX ở đây lớn hơn so với số lượng đã quan sát được. Những ghi nhận mới này sẽ góp phần làm rõ thêm về phân vùng địa lý của loài và cần được bổ sung vào trong các nghiên cứu ứng dụng Maxent trong tương lai. Đặc điểm sinh học Cả 3 loài Chà vá (Hình 1.2) đều có bộ lông có 3-5 màu và sặc sỡ hơn so với các loài linh trưởng khác ở khu vực Châu Á. Cả 3 loài đều có đuôi dài màu trắng.

cinerea có chiều dài đuôi bằng với chiều dài thân đầu.