Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu x bộ phận cơ thể người trong tiếng việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận so sánh với tiếng anh

Trong tiếng Việt, kết cấu "X + bộ phận cơ thể người" (BPCTN) rất phổ biến. 193 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Trần Trung Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS, TS Trịnh Sâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Cấu Trúc Ngữ Nghĩa Của Kết Cấu "X + Bộ Phận Cơ Thể Người" Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DẪN NHẬP
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu đề tài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lý luận của luận án
• 1.2.1. Ý nghĩa của từ và sự đa nghĩa (Word meaning and polysemy)
• 1.2.2. Lý thuyết nghiệm thân và cơ thể người (The theory of embodiment and body organs)
• 1.2.3. Kết cấu cố định dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận (Idiomatic structures under the cognitive perspective)
• 1.2.4. Sự tương tác ẩn - hoán dụ ý niệm (The interaction bewtween conceptual metaphors and metonymies)
• 2. CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG VIỆT
• 2.1. Tổng quan về khối ngữ liệu khảo sát
• 2.1.1. Số lượng kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt
• 2.1.2. Đặc điểm chung của lớp danh từ chỉ bộ phận cơ thể người tiếng Việt
• 2.1.3. Phân chia lớp từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người tiếng Việt
• 2.2. Hình thức của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt
• 2.2.1. Trật tự của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt
• 2.3. Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt
• 2.3.1. Ẩn dụ ý niệm
• 2.3.2. Hoán dụ ý niệm
• 2.3.3. Một số tương tác thường gặp giữa ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm trong tiếng Việt
• 2.3.3.1. Ẩn dụ từ hoán dụ (metaphor from metonymy)
• 2.3.3.2. Hoán dụ bên trong ẩn dụ (metonymy within metaphor)
• 3. CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG ANH
• 3.1. Tổng quan kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Anh
• 3.1.1. Khái niệm của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Anh
• 3.1.2. Hình thức của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Anh
• 3.1.3. Số lượng kết cấu có từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người tiếng Anh
• 3.2. Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Anh
• 3.2.1. Ẩn dụ ý niệm
• 3.2.2. Hoán dụ ý niệm
• 3.2.3. Một số tương tác thường gặp giữa ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm trong tiếng Anh
• 3.2.3.1. Ẩn dụ từ hoán dụ (metaphor from metonymy)
• 3.2.3.2. Hoán dụ bên trong ẩn dụ (metonymy within metaphor)
• 4. CHƯƠNG 4: SO SÁNH CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG ANH
• 4.1. Hình thức của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.1.1. Điểm tương đồng
• 4.1.2. Điểm khác biệt
• 4.2. Số lượng kết cấu và từ chỉ bộ phận cơ thể tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.3. Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu “X + bộ phận cơ thể người” tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.3.1. Sự tương đồng trong cách tri nhận của người Việt và người Anh
• 4.3.2. Sự khác biệt trong tri nhận của người Việt và người Anh
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cấu Trúc Ngữ Nghĩa X Bộ Phận Cơ Thể

Trong tiếng Việt, kết cấu "X + bộ phận cơ thể người" (BPCTN) rất phổ biến. Chúng đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc ngữ pháp. Nghiên cứu về ngữ cố định và đặc điểm của nó thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học. Các từ chỉ BPCTN tạo nên một trường từ vựng phong phú. Theo Nguyễn Văn Chiến, cách gọi tên BPCTN dựa trên cơ sở văn hóa, hình thành từ mối quan hệ giữa con người và vũ trụ. Con người tự nhận thức bản thân trong mối tương quan với thế giới. Các từ vựng chỉ BPCTN có ý nghĩa định danh, biểu trưng và có thể chuyển loại thành từ đồng âm khác nghĩa. Nhiều từ chỉ BPCTN kết hợp tạo thành từ ghép mang tính biểu trưng cao, chứa đựng đặc trưng văn hóa dân tộc. Một số lượng lớn các từ chỉ BPCTN đã trở thành các vật chiếu để cấu tạo các từ vựng mới, biểu chỉ những khái niệm mới, rộng lớn hơn, liên quan đến thế giới khách quan của con người.

1.1. Đặc Điểm Của Trường Từ Vựng Chỉ Bộ Phận Cơ Thể

Nguyễn Văn Chiến (2004) chỉ ra rằng các từ chỉ BPCTN có ý nghĩa định danh biểu vật, biểu trưng và có thể chuyển loại. Ý nghĩa xã hội của chúng có thể làm từ chuyển loại hẳn thành từ đồng âm khác nghĩa. Nhiều từ chỉ BPCTN kết hợp tạo thành từ ghép mang tính biểu trưng cao, chứa đựng đặc trưng văn hóa dân tộc. Một số lượng lớn các từ chỉ BPCTN đã trở thành các vật chiếu để cấu tạo các từ vựng mới, biểu chỉ những khái niệm mới, rộng lớn hơn, liên quan đến thế giới khách quan của con người. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách sử dụng từ vựng liên quan đến bộ phận cơ thể trong tiếng Việt.

1.2. Vai Trò Biểu Trưng Của Bộ Phận Cơ Thể Trong Tiếng Việt

Nguyễn Đức Tồn (2002) nhấn mạnh rằng việc sử dụng bộ phận cơ thể, đặc biệt là cơ quan nội tạng, để biểu trưng cho thế giới tâm lý, tình cảm là một hiện tượng lý thú trong tiếng Việt. Người Việt coi trọng trục tâm – thận và lấy "lòng" làm biểu tượng cho tình cảm. Thế giới tâm lý, tình cảm của người Việt được biểu trưng bằng BPCTN rất đa dạng và phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi dân tộc có thể gán một số hiện tượng tâm lý cho một số BPCTN nhất định, và ngược lại. Cùng một BPCTN có thể biểu trưng cho những hiện tượng tâm lý khác nhau.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Cấu Trúc Ngữ Nghĩa So Sánh

Nghiên cứu cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + bộ phận cơ thể người" trong tiếng Việt và tiếng Anh đặt ra nhiều thách thức. Việc xác định ranh giới giữa nghĩa đen và nghĩa bóng, giữa ẩn dụ và hoán dụ đòi hỏi sự phân tích sâu sắc. Sự khác biệt về văn hóa và quan niệm giữa người Việt và người Anh có thể ảnh hưởng đến cách họ sử dụng và hiểu các kết cấu này. Việc thu thập và phân tích ngữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau cũng là một công việc tốn thời gian và công sức. Ngoài ra, việc áp dụng các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận một cách phù hợp và chính xác cũng đòi hỏi kiến thức chuyên môn vững chắc.

2.1. Khó Khăn Trong Phân Tích Ẩn Dụ Và Hoán Dụ Ý Niệm

Việc phân biệt rõ ràng giữa ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN) trong các kết cấu "X + BPCTN" không phải lúc nào cũng dễ dàng. Một số biểu thức có thể chứa cả hai cơ chế này, hoặc một cơ chế này có thể được xây dựng trên cơ sở cơ chế kia. Ví dụ, biểu thức "trái tim tan vỡ" có thể được hiểu là một ẩn dụ (tình cảm đau khổ là sự tan vỡ) hoặc một hoán dụ (trái tim đại diện cho tình cảm). Việc xác định cơ chế nào đóng vai trò chủ đạo đòi hỏi sự phân tích ngữ cảnh và kiến thức về văn hóa và quan niệm của người bản xứ.

2.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Cách Sử Dụng Ngôn Ngữ

Sự khác biệt về văn hóa và quan niệm giữa người Việt và người Anh có thể dẫn đến sự khác biệt trong cách họ sử dụng và hiểu các kết cấu "X + BPCTN". Ví dụ, một số thành ngữ hoặc tục ngữ liên quan đến bộ phận cơ thể có thể có ý nghĩa khác nhau hoặc không tồn tại trong cả hai ngôn ngữ. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa của cả hai dân tộc để có thể giải thích một cách chính xác và đầy đủ.

III. Phương Pháp Phân Tích Cấu Trúc Ngữ Nghĩa Kết Cấu X BPCTN

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính bao gồm phương pháp miêu tả, phân tích ngữ nghĩa, đối chiếu trường từ vựng – ngữ nghĩa, và đối chiếu. Phương pháp miêu tả được sử dụng để phân tích các miền ý niệm nguồn và đích, từ đó phân tích ngữ nghĩa tri nhận của các yếu tố chỉ BPCTN. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa là phương pháp đặc trưng để nghiên cứu ngữ nghĩa, cấu trúc và cơ chế xây dựng ngữ nghĩa của đối tượng. Phương pháp đối chiếu trường từ vựng – ngữ nghĩa được sử dụng để phân tích trường từ vựng – ngữ nghĩa của kết cấu "X + BPCTN" trong tiếng Việt và tiếng Anh, từ đó tìm ra những tương đồng và khác biệt trong văn hoá, tư duy của người Việt và người Anh. Phương pháp đối chiếu được sử dụng để tìm ra những tương đồng và khác biệt trong văn hoá, tư duy của người Việt và người Anh, lấy tiếng Việt làm trung tâm và tiếng Anh để so sánh.

3.1. Miêu Tả và Phân Tích Ngữ Nghĩa Tri Nhận

Phương pháp miêu tả tập trung vào việc phân tích các miền ý niệm nguồn và đích để hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa tri nhận của các yếu tố chỉ BPCTN. Điều này bao gồm việc xác định các ẩn dụ và hoán dụ được sử dụng, cũng như cách chúng phản ánh kinh nghiệm và quan niệm của con người về cơ thể. Ví dụ, việc phân tích biểu thức "cái đầu lạnh" sẽ bao gồm việc xác định miền nguồn (nhiệt độ) và miền đích (tính cách), cũng như cách ẩn dụ này liên hệ đến quan niệm về lý trí và cảm xúc.

3.2. Đối Chiếu Trường Từ Vựng và Ngữ Nghĩa

Phương pháp đối chiếu trường từ vựng – ngữ nghĩa cho phép so sánh cách tiếng Việt và tiếng Anh sử dụng các từ và cụm từ liên quan đến BPCTN. Điều này giúp xác định những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai ngôn ngữ này biểu đạt các khái niệm liên quan đến cơ thể, cũng như cách chúng phản ánh văn hóa và tư duy của người bản xứ. Ví dụ, việc so sánh các từ chỉ "trái tim" trong cả hai ngôn ngữ có thể tiết lộ những khác biệt trong cách người Việt và người Anh ý niệm hóa tình yêu và cảm xúc.

3.3. Ứng Dụng Phương Pháp Đối Chiếu Ngôn Ngữ

Phương pháp đối chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong việc sử dụng kết cấu "X + BPCTN". Bằng cách so sánh cách hai ngôn ngữ này biểu đạt cùng một khái niệm, người nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn về những đặc trưng riêng của mỗi ngôn ngữ, cũng như cách chúng phản ánh văn hóa và tư duy của người bản xứ. Ví dụ, việc đối chiếu cách hai ngôn ngữ này sử dụng các thành ngữ liên quan đến "bàn tay" có thể tiết lộ những khác biệt trong cách người Việt và người Anh ý niệm hóa sự khéo léo và khả năng.

IV. Ứng Dụng Ngôn Ngữ Học Tri Nhận Vào Phân Tích Ngữ Nghĩa

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) là một ngành học đang phát triển tại Việt Nam, nghiên cứu để miêu tả và giải thích tính hệ thống của ngôn ngữ, cấu trúc và chức năng của nó, cũng như trả lời cho câu hỏi bằng cách nào mà chức năng này được ngôn ngữ thể hiện. NNHTN tìm ra câu trả lời cho câu hỏi liệu ngôn ngữ có phản ánh các mô hình tư duy của chúng ta hay không? Nghiên cứu ngôn ngữ dưới cách nhìn của NNHTN phải liên hệ với sử dụng, với cách thức mà con người ý niệm hóa và phạm trù hoá. NNHTN giải quyết mối quan hệ giữa ngôn ngữ với tư duy và các trải nghiệm của con người trong thế giới tự nhiên. Để giải quyết những giả thuyết đã đặt ra, NNHTN đã dựa trên, xây dựng và phát triển một số các nguyên lý cơ bản nhất bao gồm nghiên cứu cấu trúc và tổ chức của ngôn ngữ (Ngữ pháp học tri nhận), nghiên cứu các khía cạnh của tư duy, tổ chức và cấu trúc của ý niệm (Ngữ nghĩa học tri nhận).

4.1. Vai Trò Của Ngôn Ngữ Học Tri Nhận Trong Nghiên Cứu

NNHTN cung cấp một khung lý thuyết mạnh mẽ để phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + BPCTN". Bằng cách tập trung vào cách con người ý niệm hóa và phạm trù hóa thế giới, NNHTN cho phép người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách các ẩn dụ và hoán dụ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa. Ví dụ, việc áp dụng các nguyên tắc của NNHTN có thể giúp giải thích tại sao một số BPCTN lại được sử dụng phổ biến hơn những BPCTN khác trong các biểu thức ẩn dụ.

4.2. Mối Liên Hệ Giữa Ngôn Ngữ Tư Duy và Trải Nghiệm

NNHTN nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm của con người. Theo NNHTN, ngôn ngữ không chỉ là một công cụ để truyền đạt thông tin, mà còn là một phương tiện để hình thành và tổ chức tư duy. Các biểu thức ngôn ngữ mà chúng ta sử dụng phản ánh cách chúng ta ý niệm hóa thế giới xung quanh, và những ý niệm này được hình thành dựa trên kinh nghiệm và tương tác của chúng ta với thế giới. Ví dụ, việc sử dụng các ẩn dụ liên quan đến BPCTN có thể phản ánh cách chúng ta trải nghiệm và hiểu về cơ thể của mình.

V. So Sánh Cấu Trúc Ngữ Nghĩa Tiếng Việt và Tiếng Anh

Luận án so sánh cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + BPCTN" trong tiếng Việt và tiếng Anh để tìm ra những tương đồng và khác biệt. Sự tương đồng có thể phản ánh những quan niệm chung của con người về cơ thể và thế giới, trong khi sự khác biệt có thể phản ánh những đặc trưng riêng của văn hóa và tư duy của mỗi dân tộc. Việc so sánh này giúp hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ phản ánh và định hình văn hóa và tư duy.

5.1. Điểm Tương Đồng Trong Cách Tri Nhận

Một số ẩn dụ và hoán dụ liên quan đến BPCTN có thể xuất hiện trong cả tiếng Việt và tiếng Anh, cho thấy những điểm tương đồng trong cách con người ý niệm hóa cơ thể và thế giới. Ví dụ, việc sử dụng "trái tim" để biểu trưng cho tình yêu và cảm xúc là một hiện tượng phổ biến trong cả hai ngôn ngữ. Điều này có thể phản ánh những quan niệm chung của con người về vai trò của trái tim trong cơ thể và trong đời sống tinh thần.

5.2. Điểm Khác Biệt Trong Văn Hóa và Tư Duy

Một số ẩn dụ và hoán dụ liên quan đến BPCTN có thể chỉ xuất hiện trong một trong hai ngôn ngữ, hoặc có ý nghĩa khác nhau trong mỗi ngôn ngữ. Điều này có thể phản ánh những khác biệt trong văn hóa và tư duy của người Việt và người Anh. Ví dụ, một số thành ngữ liên quan đến "đầu" có thể có ý nghĩa khác nhau trong tiếng Việt và tiếng Anh, phản ánh những khác biệt trong cách hai dân tộc này ý niệm hóa trí tuệ và sự thông minh.

VI. Đóng Góp Mới và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về BPCTN

Luận án góp phần làm rõ lý luận cho khoa học NNHTN, đặc biệt là trong xác định cấu trúc ngữ nghĩa tri nhận của các kết cấu cố định. Luận án giúp xác định các tiêu chí để nhận diện và phân loại kết cấu "X + BPCTN" trong tiếng Việt và tiếng Anh, chỉ ra các đặc điểm về hình thức cũng như ngữ nghĩa. Luận án cung cấp một nguồn ngữ liệu các kết cấu "X + BPCTN" cùng với ngữ nghĩa tri nhận của chúng để có thể sử dụng trong giảng dạy tiếng Việt, tiếng Anh hay trong biên soạn từ điển.

6.1. Đóng Góp Vào Lý Thuyết Ngôn Ngữ Học Tri Nhận

Luận án này đóng góp vào sự phát triển của lý thuyết NNHTN bằng cách cung cấp một phân tích chi tiết về cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + BPCTN". Bằng cách áp dụng các nguyên tắc của NNHTN, luận án này giúp làm sáng tỏ cách con người ý niệm hóa cơ thể và cách những ý niệm này được phản ánh trong ngôn ngữ.

6.2. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Giảng Dạy và Biên Soạn Từ Điển

Nguồn ngữ liệu và phân tích ngữ nghĩa tri nhận được cung cấp trong luận án này có thể được sử dụng trong giảng dạy tiếng Việt và tiếng Anh, cũng như trong biên soạn từ điển. Ví dụ, giáo viên có thể sử dụng các ví dụ và giải thích trong luận án này để giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng các ẩn dụ và hoán dụ liên quan đến BPCTN. Các nhà biên soạn từ điển có thể sử dụng thông tin này để cung cấp định nghĩa chính xác và đầy đủ hơn cho các từ và cụm từ liên quan đến cơ thể.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu (mã số: 9222024) với đề tài "Cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu X + bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận (so sánh với tiếng Anh)" do nghiên cứu sinh Trần Trung Hiếu thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Trịnh Sâm.

Về tính cấp thiết, trong hệ thống tiếng Việt tồn tại một số lượng lớn các kết cấu thuộc dạng "X + bộ phận cơ thể người" (BPCTN). Đây là các đơn vị ngôn ngữ có hình thức cấu tạo riêng biệt, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ngữ và thể hiện phương thức tư duy biểu trưng của người Việt. Các từ ngữ chỉ BPCTN tạo thành một trường từ vựng phong phú, phản ánh cách thức con người tự nhận thức bản thân như một tiểu vũ trụ trung tâm để phóng chiếu ra thế giới khách quan và ngược lại. Ngôn ngữ học tri nhận xem ngôn ngữ là sự phản ánh các mô hình tư duy, gắn liền với quá trình ý niệm hóa, phạm trù hóa và trải nghiệm nghiệm thân của con người. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận từ ngữ chỉ BPCTN ở cấp độ thành ngữ bốn tiếng hoặc dừng lại ở việc phân tích từng ẩn dụ riêng lẻ, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu hai hình vị "X + BPCTN" dưới góc nhìn tương tác giữa ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm trong sự đối sánh với tiếng Anh. Do đó, luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là vận dụng các lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận để phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt và tiếng Anh; phân tích các ánh xạ ý niệm của ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN); xác định cơ chế và mô hình tri nhận; phân tích mối tương tác giữa ADYN và HDYN; đồng thời so sánh, đối chiếu nhằm chỉ ra những tương đồng và khác biệt trong tư duy và đặc trưng văn hóa giữa hai dân tộc Việt và Anh.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được cụ thể hóa qua 3 câu hỏi nghiên cứu:

1. Các mô hình ánh xạ, cơ chế tri nhận và mô hình tri nhận của các ADYN và HDYN trong các kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt và tiếng Anh được biểu hiện cụ thể như thế nào?
2. Ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm có vai trò như thế nào trong quá trình ý niệm hóa của các kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt và tiếng Anh?
3. Mô hình tri nhận và đặc trưng văn hóa dân tộc của người Việt và người Anh có gì khác biệt?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt, kết cấu "X + BPCTN" tiếng Anh, cùng các ADYN và HDYN vận hành trong các kết cấu này.

Phạm vi nghiên cứu:

• Ngữ liệu tiếng Việt: Khảo sát trọng tâm các kết cấu gồm hai hình tiết; có kết hợp liên hệ đến các kết cấu bốn hình tiết (thực chất là ngữ đoạn hai hình tiết kép) nhằm phục vụ việc biện giải ngữ nghĩa.
• Ngữ liệu tiếng Anh: Khảo sát các kết cấu "X + BPCTN" gồm hai hoặc nhiều từ, trong đó yếu tố X kết hợp với từ chỉ BPCTN tạo thành một cụm từ hoặc nửa mệnh đề.
• Phạm vi bộ phận cơ thể: Luận án không khảo sát toàn bộ các cơ quan giải phẫu sinh lý học mà lựa chọn 20 từ chỉ BPCTN có tần suất xuất hiện tiêu biểu trong cả hai ngôn ngữ.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính:

Thứ nhất, các nghiên cứu nền tảng về ngôn ngữ học tri nhận trên thế giới:

• Lakoff và Johnson (1980, 2003) với Metaphors We Live By đặt nền móng cho lý thuyết ẩn dụ ý niệm, cấu trúc ý niệm và hoán dụ ý niệm; tiếp đó là công trình Philosophy In The Flesh: The Embodied Mind And Its Challenge To Western Thought (1999) khẳng định bản chất tri nhận dựa trên trải nghiệm nghiệm thân qua các giác quan và bộ phận cơ thể.
• Langacker (1987) với Foundations of Cognitive Grammar (tập 1 và 2) xác lập các nguyên lý của ngữ pháp học tri nhận.
• Croft và Cruse (2004) với Cognitive Linguistics, Evans và Green (2006) với Cognitive Linguistics: An Introduction, Geeraerts và Cuyckens (2007) với The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics tổng kết các nguyên lý phạm trù hóa, tính nguyên mẫu và mạng lưới tỏa tia.
• Fauconnier (1994) với lý thuyết không gian tinh thần (Mental Spaces) và Fauconnier cùng Turner (1995) với lý thuyết hòa trộn ý niệm.
• Dirven và Pörings (2002), Barcelona (2003) với Metaphor and Metonymy At The Crossroads: A Cognitive Perspective phân tích chi tiết ranh giới và các cấp độ tương tác giữa ADYN và HDYN.
• Kövecses (2010) với Metaphor: A Practical Introduction phân tích miền nguồn, miền đích và tri thức quy ước, đồng thời dẫn số liệu của Réka Benczes chỉ ra hơn 2.000 trong tổng số 12.000 thành ngữ có sử dụng yếu tố BPCTN.

Thứ hai, các nghiên cứu về từ chỉ BPCTN dưới góc nhìn tri nhận và văn hóa:

• Tuyển tập do Sharifian, Dirven, Yu và Niemeier (2008) chủ biên (Culture, Body and Language: Conceptualizations of Internal Organs Across Cultures and Languages) tập hợp các nghiên cứu của Siahaan (về ý niệm "hati/gan" trong tiếng Indonesia), Cliff Goddard (đối chiếu "heart" trong tiếng Anh và "hati" trong tiếng Mã Lai), Ibarretxe-Antuñano (về bốn cơ quan nội tạng trong tiếng Basque), Ning Yu (về ý niệm "tim/tâm" trong tiếng Hán), cùng các tác giả Yoshihiko Ikegami, Debra J. Occhi, Kyung-Joo Yoon, Gevaert. Các tác giả chỉ ra rằng trong văn hóa phương Đông, tim vừa là cơ quan tư duy vừa là trung tâm cảm xúc; trong khi ở văn hóa phương Tây (Anglo-Saxon), đầu là biểu tượng của lý trí và đối lập với tim là trung tâm cảm xúc.

Thứ ba, tình hình nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận và từ chỉ BPCTN tại Việt Nam:

• Về lý thuyết đại cương và ứng dụng: Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2006, 2007), Lê Quang Thiêm (2006), Diệp Quang Ban (2008), Nguyễn Thiện Giáp (2011), Trịnh Sâm (2011, 2013, 2019), Nguyễn Văn Hiệp và Nguyễn Hoàng An (2014).
• Các luận án tiến sĩ vận dụng ngôn ngữ học tri nhận: Phan Thế Hưng (2009), Nguyễn Văn Hán (2012), Lê Thị Thanh Tâm (2010), Hà Thanh Hải (2011), Nguyễn Thị Dự (2004), Lý Lan (2012), Trần Thị Phương Lý (2012), Lê Thị Kiều Vân (2012), Nguyễn Văn Hải (2012), Nguyễn Hoàng Phương (2016), Trần Vũ Tuân (2016), Trần Thế Phi (2016), Ngô Tuyết Phượng (2017), Nguyễn Tiến Dũng (2019), Nguyễn Thị Hương (2017).
• Các công trình chuyên sâu về BPCTN: Nguyễn Ngọc Vũ (2008) nghiên cứu thành ngữ có yếu tố BPCTN trong tiếng Anh và tiếng Việt (giới hạn ở 6 bộ phận vùng đầu và tim); Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) đối chiếu ẩn dụ tên gọi BPCTN tiếng Việt và tiếng Hán (chỉ khảo sát ADYN, chưa khảo sát HDYN); các bài báo của Nguyễn Văn Chiến (1994, 2004), Nguyễn Đức Tồn (2002, 2008), Hoàng Văn Hành (1990), Trịnh Sâm (2014), Nguyễn Thu Hạnh và Nguyễn Tiến Long (2019).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù các công trình đi trước đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, nhưng vẫn tồn tại những khoảng trống:

1. Luận án của Nguyễn Ngọc Vũ (2008) chỉ giới hạn ở thành ngữ và khảo sát 6 bộ phận (hầu hết thuộc vùng đầu); luận án của Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) chỉ nghiên cứu ADYN mà bỏ qua HDYN.
2. Chưa có công trình nào tiến hành mô hình hóa tri nhận tiếng Việt với tư cách là các đơn vị phạm vi ý niệm và văn hóa dân tộc một cách hoàn chỉnh.
3. Chưa có công trình nào miêu tả chi tiết mối tương tác đa chiều giữa ADYN và HDYN (hiện tượng ẩn - hoán dụ / metaphtonymy) trong các kết cấu hai hình vị "X + BPCTN" tiếng Việt và đặt trong thế đối sánh có hệ thống với tiếng Anh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các trụ cột của ngôn ngữ học tri nhận:

• Ý nghĩa của từ và sự đa nghĩa: Tiếp thu quan điểm của Evans và Green (2006) cùng Kövecses (2010), luận án nhìn nhận từ vựng là những phạm trù tỏa tia (radial categories). Quá trình mở rộng ngữ nghĩa từ nghĩa nguyên mẫu đến các nét nghĩa xa hơn được thúc đẩy bởi các cơ chế tri nhận có tính hệ thống như ADYN và HDYN.
• Lý thuyết nghiệm thân (Embodiment theory): Dựa trên Evans (2007), Evans và Green (2006) và Trịnh Sâm (2019), luận án phân biệt ba dạng thức tương tác nghiệm thân: nghiệm thân sinh lý (tương tác với chính cơ thể), nghiệm thân tự nhiên (tương tác với môi trường vật chất khách quan) và nghiệm thân văn hóa/xã hội (kinh nghiệm tích lũy từ cộng đồng diễn ngôn và truyền thống văn hóa).
• Quan niệm về kết cấu cố định: Kế thừa các nghiên cứu của Langlotz (2006), Croft và Cruse (2004), Nunberg, Sag và Wasow (1994), Evans và Green (2006), cùng quan điểm của các nhà ngữ học Việt Nam như Nguyễn Văn Tu (1976), Diệp Quang Ban (1989), Nguyễn Tài Cẩn (1996), Đỗ Hữu Châu (1997, 1998), luận án định nghĩa: Kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt là tổ hợp gồm hai hình vị, gồm yếu tố X đứng trước và một danh từ chỉ BPCTN đứng sau, có tính vững chắc về cấu tạo, hoàn chỉnh về ngữ nghĩa, mang tính biểu trưng thành ngữ, là đơn vị có sẵn hoạt động trong câu tương đương một từ. Quá trình tạo nghĩa của kết cấu được giải thích qua mô hình lăng trụ của Geeraerts (2003).
• Sự tương tác giữa ẩn dụ và hoán dụ ý niệm (Metaphtonymy): Luận án vận dụng phân loại của Barcelona (2003) và Goossens (1990) để xem xét các dạng tương tác:
  • Tương tác ở cấp độ ý niệm: Sự kích hoạt ADYN từ HDYN (ẩn dụ từ hoán dụ) và sự kích hoạt HDYN bên trong ADYN (hoán dụ bên trong ẩn dụ).
  • Tương tác ở cấp độ văn bản: Sự đồng hiện tương thích giữa ADYN và HDYN trong cùng một biểu thức ngôn ngữ.
  • Các dạng tích hợp và chồng: Hoán dụ bên trong ẩn dụ (nguồn trong đích hoặc đích trong nguồn), ẩn dụ bên trong hoán dụ, ẩn dụ từ hoán dụ, hoán dụ từ ẩn dụ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp miêu tả: Phân tích cấu trúc miền nguồn và miền đích nhằm làm rõ ngữ nghĩa tri nhận của các yếu tố BPCTN.
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: Phân tích cơ chế xây dựng ngữ nghĩa, các tầng nghĩa đen và nghĩa biểu trưng của kết cấu.
• Phương pháp đối chiếu trường từ vựng – ngữ nghĩa: Xác lập và phân tích các trường từ vựng "X + BPCTN" tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phương pháp đối chiếu: Lấy tiếng Việt làm trung tâm phân tích, đối chiếu với tiếng Anh để làm sáng tỏ nét tương đồng và dị biệt về tư duy và văn hóa.
• Kỹ thuật thống kê: Phân loại, lập bảng tần số và tỷ lệ phần trăm số lượng kết cấu theo từng bộ phận và nhóm vùng cơ thể.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Ngữ liệu văn chương: Thu thập từ 29 tác phẩm văn học nhiều tập, gồm 18 tác phẩm văn học Việt Nam, 3 tác phẩm văn học Anh - Mỹ và 8 tác phẩm dịch hai chiều (3 tác phẩm Anh - Mỹ dịch sang tiếng Việt, 5 tác phẩm Việt Nam dịch sang tiếng Anh).
• Ngữ liệu từ điển: 8 cuốn từ điển đối chuẩn (2 từ điển tiếng Việt và 6 từ điển tiếng Anh, trong đó có 4 từ điển trực tuyến).
• Khối dữ liệu thực nghiệm: Phần phụ lục gồm 1.242 ngữ cảnh trích dẫn cụ thể (796 ngữ cảnh tiếng Việt và 446 ngữ cảnh tiếng Anh). Tổng số kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt được nhận diện và phân tích là 572 kết cấu thuộc 20 từ chỉ bộ phận cơ thể.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

Chương 1 (dài 32 trang) hệ thống hóa toàn bộ lịch sử nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận, từ chỉ BPCTN và kết cấu cố định trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tác giả xây dựng khung lý thuyết vững chắc về phạm trù tỏa tia, tính đa nghĩa, lý thuyết nghiệm thân ba mức độ (sinh lý, tự nhiên, văn hóa), mô hình lăng trụ tạo nghĩa của kết cấu cố định và các mô hình tương tác ADYN – HDYN (Goossens 1990, Barcelona 2003). Chương này làm rõ cơ sở lý luận cho thấy BPCTN là miền nguồn lý tưởng để tri nhận các khái niệm trừu tượng.

CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG VIỆT

Chương 2 (dài 54 trang) tập trung khảo sát 572 kết cấu "X + BPCTN" tiếng Việt thuộc 20 bộ phận cơ thể.

Tác giả phân loại ngữ liệu theo vị trí giải phẫu và vùng không gian cơ thể:

• Phân loại bên trong và bên ngoài: Nhóm bộ phận bên ngoài gồm 11 bộ phận với 397 kết cấu (chiếm 69%); nhóm bộ phận bên trong gồm 9 bộ phận với 175 kết cấu (chiếm 31%).
• Phân loại theo 4 vùng: Vùng đầu, vùng ngực, vùng bụng và vùng tứ chi.

Số liệu thống kê chi tiết số lượng kết cấu của 20 từ chỉ BPCTN tiếng Việt được tổng hợp trong bảng dưới đây:

STT	Từ chỉ bộ phận cơ thể	Số lượng kết cấu	Tỷ lệ (%)
1	Mặt	89	15,56
2	Tay	73	12,76
3	Miệng/Mồm/Mỏ/Mõm/Mép	62	10,84
4	Mắt	59	10,31
5	Lòng	56	9,79
6	Chân/Giò/Cẳng	29	5,07
7	Gan	27	4,72
8	Bụng	25	4,37
9	Tai	24	4,20
10	Đầu	23	4,02
11	Dạ	16	2,80
12	Ruột	16	2,80
13	Lưng	15	2,62
14	Tâm/Tim	14	2,45
15	Họng	11	1,92
16	Mũi	11	1,92
17	Cổ	7	1,22
18	Gáy	5	0,87
19	Lưỡi	5	0,87
20	Óc	5	0,87
Tổng cộng	20 bộ phận	572	100,0

Về cấu trúc ngữ pháp và trật tự, luận án phân tích đặc điểm kết hợp của yếu tố X (động từ, tính từ, danh từ) với BPCTN.

Về cấu trúc ngữ nghĩa, chương 2 làm sáng tỏ các mô hình tri nhận lý tưởng (ICM):

• Mô hình tri nhận lý tưởng "CON NGƯỜI VIỆT" và "CHỨC NĂNG CỦA BỘ PHẬN CƠ THỂ".
• Các ADYN tiêu biểu: "BỤNG" LÀ VẬT CHỨA, "ĐẦU" LÀ VẬT CHỨA, TRÍ TUỆ/TRI THỨC LÀ ÁNH SÁNG.
• Các HDYN: BPCTN THAY CHO CHỨC NĂNG, BPCTN THAY CHO CON NGƯỜI/HOẠT ĐỘNG.
• Các dạng tương tác: Ẩn dụ từ hoán dụ (ví dụ các biểu thức cảm xúc hình thành từ biến đổi sinh lý), hoán dụ bên trong ẩn dụ (sự mở rộng HDYN bên trong miền nguồn hoặc miền đích của ADYN).

CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG ANH

Chương 3 (dài 44 trang) phân tích các kết cấu "X + BPCTN" trong tiếng Anh được tổ chức dưới dạng cụm từ hoặc mệnh đề.

Chương này chỉ ra các mô hình tri nhận đặc trưng trong tiếng Anh:

• Mô hình tri nhận lý tưởng: "CON NGƯỜI LÀ CON VẬT" (Humans are animals), "TRÍ TUỆ LÀ HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN", "CON NGƯỜI ANH", "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI VÀ CHỨC NĂNG CỦA BỘ PHẬN CƠ THỂ".
• Các ánh xạ ADYN và HDYN tiêu biểu: "TRÁI TIM LÀ VẬT CHỨA", ADYN "NHIỆT ĐỘ LÀ CẢM XÚC" xuất phát từ HDYN "nhiệt độ lạnh của cơ thể thay cho sự buồn bã", ADYN "TÍCH CỰC/NHIỀU LÀ HƯỚNG LÊN, TIÊU CỰC/ÍT LÀ HƯỚNG XUỐNG" xuất phát từ HDYN "dáng vẻ đi xuống của cơ thể thay cho sự buồn bã".
• Tương tác ẩn - hoán dụ: Phân tích sự mở rộng HDYN bên trong đích của ADYN CON NGƯỜI LÀ CON VẬT và ADYN TRÁI TIM LÀ VẬT CHỨA; cơ chế ẩn dụ từ hoán dụ và hoán dụ bên trong ẩn dụ.

CHƯƠNG 4: SO SÁNH CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA KẾT CẤU “X + BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG ANH

Chương 4 (dài 28 trang) tiến hành đối chiếu toàn diện hai ngôn ngữ trên cả bình diện hình thức, số lượng và cấu trúc ngữ nghĩa tri nhận:

• Về hình thức: Tiếng Việt sử dụng cấu trúc hai hình tiết chặt chẽ, trật tự cố định, mang tính đơn lập; tiếng Anh sử dụng các cụm từ hoặc ngữ vị ngữ đa dạng, có quán từ và biến tố ngữ pháp.
• Về số lượng và phân bố vùng: So sánh tỷ lệ xuất hiện của các bộ phận bên ngoài, bên trong, vùng đầu, vùng ngực, vùng bụng và tứ chi ở hai ngôn ngữ.
• Về tri nhận tương đồng: Cả hai dân tộc đều có những trải nghiệm nghiệm thân sinh lý phổ quát giống nhau, sử dụng mắt/tai để tri nhận tri giác, tay/chân để tri nhận hoạt động hành vi, tim/lòng làm vật chứa cảm xúc.
• Về tri nhận khác biệt:
  • Người Việt đặc biệt coi trọng các cơ quan nội tạng vùng bụng như lòng, bụng, gan, dạ, ruột để biểu đạt thế giới nội tâm, tâm lý, tính cách và cảm xúc (chiếm tỷ lệ lớn trong ngữ liệu tiếng Việt).
  • Người Anh tri nhận head (đầu) là trung tâm tuyệt đối của lý trí, tư duy, sự kiểm soát; đối lập với heart (tim) là trung tâm của tình cảm; ít khi sử dụng các cơ quan nội tạng vùng bụng như gan, ruột để biểu trưng cho tâm lý, tính cách như người Việt. Đồng thời, tiếng Anh có xu hướng sử dụng mạnh mẽ mô hình tri nhận so sánh con người với con vật hoặc hiện tượng tự nhiên.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án góp phần làm sáng tỏ và phát triển lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận, đặc biệt là lý thuyết xác định cấu trúc ngữ nghĩa của các kết cấu cố định hai hình vị.
2. Luận án xây dựng và cụ thể hóa các mô hình tri nhận lý tưởng (ICM), cơ chế ánh xạ ý niệm và mô hình tương tác đa dạng giữa ADYN và HDYN (metaphtonymy) trên ngữ liệu cụ thể của tiếng Việt và tiếng Anh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Luận án xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện và phân loại các kết cấu "X + BPCTN" trong tiếng Việt và tiếng Anh; chỉ rõ đặc trưng hình thức kết hợp và các tầng bậc ngữ nghĩa tri nhận của chúng.
2. Luận án cung cấp bộ ngữ liệu thực nghiệm phong phú gồm 572 kết cấu tiếng Việt và 1.242 ngữ cảnh trích dẫn có đối chiếu, hỗ trợ trực tiếp cho công tác nghiên cứu ngữ nghĩa học, biên soạn từ điển đối chiếu Anh - Việt, cũng như nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và giảng dạy tiếng Anh cho người Việt.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Vận dụng các phát hiện về mô hình tri nhận BPCTN vào việc thiết kế bài giảng thành ngữ và ngữ cố định trong chương trình đại học ngành Ngôn ngữ học, Sư phạm Ngữ văn và Ngôn ngữ Anh.
• Đề xuất các nhà biên soạn từ điển học cần bổ sung các nét nghĩa biểu trưng tri nhận và các chuyển di ẩn - hoán dụ vào phần giải nghĩa của các mục từ chỉ bộ phận cơ thể người.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án (dựa trên giới hạn nghiên cứu được tác giả nêu trong văn bản):

• Luận án mới chỉ khảo sát 20 từ chỉ BPCTN có tần suất xuất hiện tiêu biểu, chưa thể bao quát toàn bộ hệ thống các cơ quan nội tạng, lục phủ ngũ tạng theo giải phẫu sinh lý học.
• Về ngữ liệu tiếng Việt, luận án tập trung khảo sát cấu trúc hai hình tiết, chỉ liên hệ đến kết cấu bốn hình tiết để biện giải mà chưa khảo sát toàn diện mọi biến thể ngữ pháp phức hợp khác.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang toàn bộ các bộ phận cơ thể còn lại của con người.
• Nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi ngữ nghĩa tri nhận của kết cấu "X + BPCTN" trong các thể loại diễn ngôn chuyên biệt khác (như diễn ngôn chính trị, báo chí, mạng xã hội) hoặc đối chiếu tiếng Việt với các ngôn ngữ phương Đông khác như tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Hàn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngôn ngữ học và Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về phân tích ngữ nghĩa tri nhận, các mô hình ánh xạ ADYN, HDYN và mô hình tương tác ẩn - hoán dụ (Chương 1 và Chương 2).
• Giảng viên, giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và giảng dạy tiếng Anh (EFL/TESOL): Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu sâu sắc giúp giải thích bản chất văn hóa và tư duy đằng sau các thành ngữ, quán ngữ chỉ bộ phận cơ thể, giúp người học tránh lỗi dịch thô vụng (Chương 4).
• Các nhà biên soạn từ điển học: Tham khảo hệ thống 572 kết cấu ngữ nghĩa tiếng Việt và 1.242 trích dẫn ngữ cảnh thực tế được thống kê chi tiết trong phần Phụ lục (dài 251 trang).

Câu hỏi thường gặp

1. Kết cấu "X + bộ phận cơ thể người" tiếng Việt được luận án định nghĩa như thế nào?
Trả lời: Luận án định nghĩa đây là tổ hợp gồm hai hình vị, trong đó yếu tố X đứng trước và một danh từ chỉ BPCTN đứng sau. Kết cấu này có tổ chức nội tại, có tính vững chắc về cấu tạo, hoàn chỉnh về ngữ nghĩa, mang tính biểu trưng thành ngữ, là đơn vị có sẵn trong ngôn ngữ và hoạt động trong câu với chức năng cú pháp tương đương một từ.

2. Trong 572 kết cấu tiếng Việt được khảo sát, những bộ phận cơ thể nào có số lượng kết cấu xuất hiện nhiều nhất và ít nhất?
Trả lời: Ba bộ phận có số lượng kết cấu nhiều nhất là Mặt (89 kết cấu, chiếm 15,56%), Tay (73 kết cấu, chiếm 12,76%) và Miệng/Mồm/Mỏ/Mõm/Mép (62 kết cấu, chiếm 10,84%). Ba bộ phận có số lượng kết cấu ít nhất là Gáy (5 kết cấu), Lưỡi (5 kết cấu) và Óc (5 kết cấu), mỗi bộ phận chỉ chiếm 0,87%.

3. Tỷ lệ phân bố giữa kết cấu chỉ bộ phận cơ thể bên ngoài và bên trong trong tiếng Việt là bao nhiêu?
Trả lời: Nhóm từ chỉ BPCTN ở bên ngoài chiếm ưu thế với 11 bộ phận và 397 kết cấu (tỷ lệ 69%); nhóm từ chỉ BPCTN ở bên trong gồm 9 bộ phận với 175 kết cấu (tỷ lệ 31%).

4. Khác biệt cốt lõi trong tri nhận văn hóa giữa người Việt và người Anh qua từ chỉ bộ phận cơ thể là gì?
Trả lời: Người Việt coi trọng các cơ quan nội tạng vùng bụng (lòng, bụng, gan, dạ, ruột) làm trung tâm biểu đạt tâm lý, tình cảm, phẩm chất và tính cách; trong khi người Anh tri nhận head (đầu) là trung tâm tuyệt đối của lý trí và tư duy, đối lập với heart (tim) là trung tâm của cảm xúc, hầu như không dùng các cơ quan vùng bụng để biểu đạt tâm lý.

5. Khối ngữ liệu thực nghiệm của luận án được xây dựng từ những nguồn nào?
Trả lời: Ngữ liệu được trích xuất từ 29 tác phẩm văn chương nhiều tập (18 tác phẩm Việt Nam, 3 tác phẩm Anh - Mỹ, 8 tác phẩm dịch Anh - Việt và Việt - Anh) cùng 8 cuốn từ điển đối chuẩn (2 từ điển tiếng Việt, 6 từ điển tiếng Anh). Tổng cộng có 1.242 ngữ cảnh thực tế được lập danh mục ở phần Phụ lục (796 ngữ cảnh tiếng Việt và 446 ngữ cảnh tiếng Anh).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Trung Hiếu là công trình nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc ngữ nghĩa của kết cấu "X + bộ phận cơ thể người" trong tiếng Việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận trong sự đối sánh với tiếng Anh. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết nghiệm thân, ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm và các mô hình tương tác metaphtonymy với khối ngữ liệu thực nghiệm gồm 572 kết cấu và 1.242 ngữ cảnh trích dẫn, luận án đã làm sáng tỏ các quy luật ý niệm hóa và mô hình tri nhận lý tưởng của hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần hoàn thiện lý luận về ngữ nghĩa học tri nhận đối với các kết cấu cố định mà còn chỉ ra những tương đồng phổ quát và dị biệt mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc giữa người Việt và người Anh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận  Tổng quan về ngôn ngữ học tri nhận Có thể nói, một trong những công trình đầu tiên giới thiệu về NNHTN và làm cho nó được chính thức thừa nhận như là một ngành khoa học độc lập đó là công trình Metaphores We Live By do Lakoff và Johnson (1980) nghiên cứu và công bố, tái bản vào năm 2003.

Công trình này cung cấp cho chúng ta những tri thức ban đầu nhưng rất quan trọng của NNHTN, đặc biệt là lý thuyết về ẩn dụ ý niệm, đã đặt nền tảng cho các nghiên cứu về sau như ý niệm, cấu trúc của ý niệm, các loại ẩn dụ ý niệm, nhân cách hóa, hoán dụ ý niệm, bản chất của cấu trúc ẩn dụ ý niệm, cơ sở của cấu trúc ẩn dụ ý niệm v. Tiếp sau công trình này thì có các tác giả Langacker (1987) với các công trình Foundations of Cognitive Grammar Cuốn 1 và 2 trình bày các nội dung lý thuyết về ngữ pháp học tri nhận cái mà cũng đã đặt nền tảng cho những công trình về sau này. Trong đó ông đã chỉ ra rằng, nguyên nhân cơ bản làm xuất hiện các cấu trúc ngữ pháp là các quá trình tri nhận. Về sau đó có nhiều tác giả khác bắt đầu phát triển và nghiên cứu các vấn đề tổng quan về NNHTN, trong số đó tiêu biểu có Croft và Cruse (2004) với Cognitive Linguistics; Evans và Green (2006) với Cognitive Linguistics: An Introduction hay Geeraerts và Cuyckens (2007) với The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics v.

Croft và Cruse (2004; tr.1-4) cho rằng, NNHTN là một ngành học nghiên cứu về ngôn ngữ bắt đầu xuất hiện từ những năm 1970 và trở nên phổ biến từ những năm 1980 với rất nhiều những công trình nghiên cứu có liên quan, đầu tiên là về ngữ nghĩa học, cú pháp học và từ vựng học; về sau còn có thêm thụ đắc ngôn ngữ, ngữ âm học và ngôn ngữ học lịch sử. Evans và Green (2006; tr.5) khi trình bày các nghiên cứu tổng quan về NNHTN cũng cho rằng, một trong những lý do quan trọng tại sao chúng ta lại nghiên cứu về NNHTN là vì chúng ta cho rằng, ngôn ngữ chính là những mô hình tư duy. Vì thế, theo quan điểm của NNHTN, nghiên cứu ngôn ngữ chính là nghiên cứu các mô hình ý niệm hoá. Điểm khác biệt quan trọng nhất của NNHTN so với 8 các ngành nghiên cứu ngôn ngữ khác đó là NNHTN thừa nhận rằng ngôn ngữ phản ánh các thuộc tính cơ bản, cụ thể và các nét khu biệt trong sắp xếp của tư duy con người.

Cũng nghiên cứu về những vấn đề cơ bản nhất, tổng quát nhất về NNHTN, Geeraerts và Cuyckens (2007; tr. 3) đã kết luận rằng, NNHTN gắn chặt với khả năng tri nhận phổ quát của con người. NNHTN đảm nhận một nhiệm vụ quan trọng là tiến hành phân tích các cơ sở ý niệm và kinh nghiệm luận của các phạm trù ngôn ngữ học: các cấu trúc ngôn ngữ hình thức được nghiên cứu không phải vì tính tự trị của chúng mà là vì sự phản ánh các cấu trúc ý niệm phổ quát, các nguyên lý của phạm trù hoá, cơ chế xử lý thông tin và các tác động đến từ môi trường và kinh nghiệm luận.