CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VÀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI Trong chương này chúng ta sẽ tìm hiểu những lý thuyết chung về cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái để làm cơ sở cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái trong những chương sau. Cán cân thương mại 1. Khái niệm về cán cân thương mại Khái niệm về cán cân thương mại đã có rất nhiều học giả và các nhà kinh tế, các cuốn sách, từ điển kinh tế trong nước và quốc tế nghiên cứu và đưa ra. Những tác giả của cuốn “Thuật ngữ thương mại” (language of trade) đã định nghĩa cán cân thương mại là “một bộ phận của cán cân thanh toán, hoặc số thặng dư hay thâm hụt từ việc so sánh chỉ tiêu nhập khẩu hàng hoá và tiền thu được từ xuất khẩu hàng hoá của một nước” 1.
Theo Từ điển Bách khoa của Việt Nam thì cán cân thương mại lại được hiểu như là bảng cân đối thương mại khi cho rằng “ cán cân thương mại là bảng cân đối tổng hợp xuất nhập khẩu của một nước trong một thời kì nhất định (thường là một năm); thể hiện mối quan hệ kinh tế của một nước trong quan hệ quốc tế; có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế quốc dân, cho phép đánh giá và phân tích mối liên hệ giữa kihả năng sản xuất với nhu cầu tiêu dùng của xã hội (bao gồm cả hàng hoá và dịch vụ)2. Định nghĩa thứ nhất đã chỉ rõ được vị trí của cán cân thương mại là một bộ phận của cán cân thanh toán, điều này rất quan trọng bởi vì từ đây, chúng ta có thể tìm được mối quan hệ giữa các bộ phận trong cán cân thanh toán để từ đó có những khoản có thể bù đắp cho cán cân thương mại khi bị 1 Vũ Thế Hùng, Nguyễn Văn Hà, Minh Long (dịch). Thuật ngữ thương mại, NXB Chính trị quốc gia. tr 29 2 Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 1.
Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. tr 141, 350 8 thâm hụt hoặc những thặng dư trong cán cân thương mại đi về đâu, tuy nhiên, nếu chỉ coi cán cân thương mại là “số thặng dư hay thâm hụt” thì đó sẽ là một thiếu sót. Còn định nghĩa thứ hai trong từ điển Bách khoa Việt Nam đã nói rõ thực chất cán cân thương mại là một bảng cân đối, phản ánh những số liệu về xuất khẩu và nhập khẩu của một quốc gia chứ không chỉ phản ánh riêng mỗi “số thặng dư hay thâm hụt”, đồng thời phần nào đó định nghĩa này cũng nói được ý nghĩa của cán cân thương mại khi nêu ra mối liên hệ giữa khả năng sản xuất của cán cân thương mại và nhu cầu tiêu dùng. Tổng hợp từ những định nghĩa ở trên và quan điểm của Chính phủ Việt Nam, chúng ta có thể đưa ra một định nghĩa tương đối hoàn chỉnh về cán cân thương mại như sau: Cán cân thương mại là một bộ phận của cán cân thanh toán, cán cân thương mại là bảng cân đối tổng hợp xuất nhập khẩu hàng hoá của một quốc gia trong thời kì nhất định (thường là một năm).
Cán cân thương mại có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế quốc dân, góp phần chủ yếu cho phép đánh giá và phân tích mối liên hệ giữa khả năng sản xuất với nhu cầu tiêu dùng của xã hội; giữa tiết kiệm và đầu tư trong nền kinh tế quốc dân. Khi kim ngạch xuất khẩu hàng hoá lớn hơn kim ngạch nhập khẩu hàng hoá, cán cân thương mại được gọi là thặng dư, trong trường hợp ngược lại, cán cân sẽ bị thâm hụt. Cán cân thương mại là cân bằng khi kim ngạch xuất khẩu hàng hoá bằng kim ngạch nhập khẩu hàng hoá. Thực tế rất khó để đạt được mức thương mại cân bằng, đặc biệt là những nước đang phát triển, nhưng đôi khi thâm hụt thương mại chưa phải đã là dấu hiệu tồi cho nền kinh tế.
Những biện pháp điều chỉnh cán cân thương mại Cán cân thương mại có ý nghĩa rất lớn đối với nền kinh tế, nó thể hiện rất rõ mối liên hệ giữa sản xuất và tiêu dùng, giữa tiết kiệm và đầu tư, nhờ vậy chúng ta có thể thấy được sự thay đổi của những nhân tố trong nền kinh tế sẽ có tác động theo chiều hướng nào đối với cán cân thương mại. Trong phần này chúng ta sẽ nghiên cứu kỹ hơn về việc điều chỉnh cán cân thương mại 9 được thực hiện thông qua biện pháp nào cùng với mức độ tác động của sự biến đổi những nhân tố trong nền kinh tế đối với cán cân thương mại. Thông thường, quá trình điều chỉnh cán cân thương mại được thực hiện thông qua 2 biện pháp chính: điều chỉnh tỷ giá và điều chỉnh thu nhập. Biện pháp điều chỉnh tỷ giá Tỷ giá hối đoái là mức giá mà ở đó đồng tiền của một quốc gia được trao đổi với đồng tiền của một quốc gia khác 3.
Trong thương mại, giá cả là một nhân tố vô cùng quan trọng quyết định hành vi mua hàng. Vì vậy, biện pháp điều chỉnh tỷ giá có tác động trực tiếp tới cán cân thương mại. Một đồng tiền của một quốc gia có thể được nâng giá hay giảm giá tuỳ thuộc vào chính sách thương mại của quốc gia đó. Trong trường hợp cán cân thương mại của một quốc gia bị thâm hụt thì thông thường việc phá giá đồng tiền là một biện pháp nhằm cải thiện cán cân thương mại giúp quốc gia đó tăng cường xuất khẩu và giảm nhập khẩu do giá hàng hoá xuất khẩu tính bằng đồng ngoại tệ sẽ rẻ hơn tương đối.
Ngược lại, trong trường hợp một quốc gia sử dụng biện pháp thắt chặt tiền tệ với mục đích điều chỉnh yếu tố kinh tê vĩ mô khác như kiềm chế lạm phát thì đồng tiền của quốc gia đó sẽ lên giá tương đối so với đồng tiền khác, điều này sẽ làm giảm xuất khẩu và tăng cường nhập khẩu, sẽ tác động không tốt đến cán cân thương mại. Biện pháp điều chỉnh thu nhập Thu nhập có mối quan hệ trực tiếp tới cầu nhập khẩu của một quốc gia. Thu nhập tăng sẽ làm cho nhu cầu về hàng hoá và dịch vụ của người dân đối với cả hàng trong nước và hàng nhập khẩu tăng lên, vì vậy sẽ làm tăng nhập khẩu. Trong một chế độ tỷ giá cố định, khi một quốc gia có cán cân thương mại thâm hụt thường xuyên sẽ dẫn đến việc giảm thu nhập và sau đó là giảm nhập khẩu.
Ngược lại, khi một quốc gia có cán cân thương mại thặng dư sẽ làm tăng thu nhập và kéo theo đó là tăng nhập khẩu. Như thế những tác động của thu nhập tới nhập khẩu sẽ điều chỉnh cán cân thương mại, kéo về vị trí cân bằng. McGraw – Hill Inc. tr 145 1 0 Tóm lại, thông qua cái nhìn tổng quan về cán cân thương mại ở trên có thể cho ta thấy, cán cân thương mại có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với nền kinh tế, nó phản sức cạnh tranh và trình độ phát triển kinh tế của một quốc gia cũng như chính sách kinh tế vĩ mô của nền kinh tế đó.
Khi một quốc gia có cán cân thương mại thặng dư là khi quốc gia đó có tiềm lực, khả năng đạt mức tăng trưởng cao, chính sách kinh tế ổn định, nếu một quốc gia bị thâm hụt thương mại thì quốc gia đó luôn phải điều chỉnh chính sách kinh tế của mình sao cho có thể cải thiện cán cân thương mại về mức cân bằng. Tuy nhiên, đối với nhiều quốc gia thâm hụt thương mại chưa chắc đã là dấu hiệu xấu của nền kinh tế, nhưng nếu thâm hụt liên tục trong dài hạn thì quốc gia đó cần phải điều chỉnh chính sách kinh tế của mình. Có nhiều yếu tố có thể tác động tới cán cân thương mại như tác động của tiêu dùng, của đầu tư, của tiết kiệm, tác động trực tiếp từ xuất khẩu, nhập khẩu và đặc biệt là tỷ giá hối đoái. Tỷ giá hối đoái có mối quan hệ mật thiết tới cán cân thương mại vì thực thế cán cân thương mại là thể hiện tình hình ngoại thương với các quốc gia và tỷ giá hối đoái là sự định giá đồng tiền nội tệ so với đồng ngoại tệ, điều này rất quan trọng trong hoạt động ngoại thương của một quốc gia.
Trong phần tiếp theo chúng tôi sẽ trình bày rõ hơn về tỷ giá hối đoái cũng như tác động của nó tới xuất nhập khẩu, là hai yếu tố quan trọng của cán cân thương mại. Cơ chế điều hành tỷ giá - những vấn đề cơ bản trong việc lựa chọn tỷ giá 1. Một số vấn đề cơ bản về tỷ giá 1.1 Khái niệm về tỷ giá Tỷ giá hối đoái là giá cả của một đồng tiền được tính bằng một đồng tiền khác4 Tỷ giá được niêm yết theo hai phương pháp: 4 Henz Richz và M. Rodeiguez (1996), Thị trường hối đoái và thị trường tiền tệ, NXB Chính trị quốc gia, tr.
15 1 1 - Yết giá trực tiếp đồng nội tệ: tức là việc niêm yết giá trong đó đồng nội tệ là đồng tiền yết giá còn đồng ngoại tệ là đồng tiền định giá cho đồng nội tệ, ví dụ 1USD = 17,782 VND tại Việt Nam - Yết giá gián tiếp đồng nội tệ: là việc niêm yết giá trong đó đồng ngoại tệ là đồng tiền yết giá còn đồng nội tệ là đồng tiền định giá cho đồng ngoại tệ, ví dụ 1USD = 17,780 VND tại Mỹ 1.2 Tầm quan trọng của tỷ giá trong nền kinh tế mở Tỷ giá tuy là một loại giá cả giống như bất kỳ một loại giá cả hàng hoá nào khác trong nền kinh tế nhưng nó có tầm quan trọng rất lớn, nó liên quan đến mọi hoạt động của kinh tế vĩ mô mà khi Chính phủ của bất cứ quốc gia nào muốn điều chỉnh chính sách kinh tế vĩ mô cần phải quan tâm. Xét về khía cạnh kinh tế, tỷ giá luôn được coi là một loại giá cả quốc tế có tác động toàn diện đến mọi hoạt động kinh tế đối ngoại của các quốc gia và do đó, nó cũng tác động mạnh tới các hoạt động kinh tế đối nội. Xét về khía cạnh chính trị, tỷ giá còn thể hiện chủ quyền quốc gia về mặt tiền tệ. Vì vậy, trong một nền kinh tế mở, tỷ giá luôn đóng vai trò quan trọng nhất.
Tỷ giá trở thành mối quan tâm đặc biệt trong nền kinh tế mở xuất phát từ việc nó được sử dụng để phục vụ chiến lược thương mại quốc tế, làm tăng vị thế cạnh tranh của quốc gia đó.