Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục đại học Việt Nam đang trải qua bước chuyển mình sâu sắc sau khi triển khai Nghị quyết số 29/NQ-TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Tính đến năm 2017, Chính phủ đã thí điểm giao quyền tự chủ cho 23 trường đại học công lập, trong đó tự chủ tài chính là trọng tâm hàng đầu. Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội là một trong những cơ sở giáo dục đại học công lập đầu tiên được giao tự chủ, đứng trước thách thức phải hoàn thành mục tiêu tự chủ toàn diện vào năm 2021. Đặc thù của nhà trường là đơn vị sự nghiệp công lập có thu, vừa thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực dệt may cho cả nước, vừa vận hành một nhà máy sản xuất may mặc xuất khẩu quy mô 500 lao động với doanh thu thường niên đạt khoảng 60 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ việc công tác kế toán của trường vẫn duy trì mô hình kế toán đơn vị sự nghiệp truyền thống, chưa kịp thời thích ứng với cơ chế tự chủ tài chính và quy định mới tại Thông tư 107/2017/TT-BTC của Bộ Tài chính. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng tổ chức công tác kế toán giai đoạn 2016 - 2018, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện bộ máy, chứng từ, tài khoản, sổ sách và báo cáo tài chính. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội (xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, Hà Nội). Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn, hướng tới mục tiêu cắt giảm 30% thời gian luân chuyển chứng từ, tối ưu hóa 100% công tác tính giá thành sản phẩm may mặc xuất khẩu, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị tài chính công và cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định tại Nghị định số 16/2015/NĐ-CP và Luật Kế toán năm 2015. Khung lý thuyết phân loại đơn vị sự nghiệp công lập thành 3 nhóm dựa trên mức độ tự đảm bảo chi hoạt động thường xuyên, đồng thời xác lập vị trí của các đơn vị dự toán cấp I, cấp II và cấp III trong phân cấp ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, luận văn vận dụng lý thuyết tổ chức hệ thống kế toán hành chính sự nghiệp theo Thông tư 107/2017/TT-BTC, kết hợp mô hình hạch toán kép cho hệ thống tài khoản trong bảng (từ loại 1 đến loại 9) và phương pháp ghi chép đơn đối với hệ thống tài khoản ngoài bảng (loại 0).

Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm: đơn vị sự nghiệp công lập có thu, chứng từ kế toán bắt buộc, hệ thống tài khoản kế toán đối ứng, hình thức sổ kế toán và hệ thống báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước. Khung phân tích cấu trúc bộ máy kế toán được xem xét qua 3 mô hình cơ bản: mô hình tổ chức bộ máy kế toán tập trung, mô hình tổ chức bộ máy kế toán phân tán và mô hình tổ chức bộ máy kế toán hỗn hợp. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá tính hiệu quả của tổ chức kế toán dựa trên 3 nguyên tắc nền tảng: nguyên tắc thống nhất, nguyên tắc phù hợp với đặc điểm hoạt động đào tạo kết hợp sản xuất, và nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả trong quản lý chi phí tài chính công.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo tài chính tổng hợp, báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước và hồ sơ sổ sách kế toán của Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội trong giai đoạn 2016 - 2018. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp trong năm 2018. Cỡ mẫu khảo sát gồm 45 cán bộ quản lý thuộc các phòng, khoa chuyên môn và toàn bộ 15 nhân viên kế toán đang công tác tại phòng Tài chính - Kế toán của trường. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu thuận tiện, đảm bảo 100% đối tượng tham gia khảo sát đều trực tiếp thực hiện hoặc thụ hưởng các quy trình luân chuyển chứng từ và hạch toán kế toán.

Phương pháp phân tích số liệu chủ đạo bao gồm: phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp chuyên gia. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả là nhằm hệ thống hóa, phản ánh khách quan cấu trúc thực trạng thu chi, số lượng nhân sự và tỷ lệ đánh giá về độ phù hợp của hệ thống chứng từ. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để đối chiếu việc tuân thủ các quy định tại Thông tư 107/2017/TT-BTC với thực tế hạch toán tại trường qua các năm. Phương pháp chuyên gia thông qua việc xin ý kiến tham vấn chuyên sâu của lãnh đạo đơn vị và cán bộ kế toán kỳ cựu giúp xác định chính xác các điểm nghẽn trong tính giá thành sản phẩm may mặc. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được thực hiện trong khung thời gian từ năm 2018 đến đầu năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng tổ chức công tác kế toán tại Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

  • Thứ nhất, về mô hình tổ chức bộ máy: Nhà trường đang áp dụng mô hình tổ chức bộ máy kế toán tập trung với 1 phòng Tài chính - Kế toán duy nhất. Tuy nhiên, hơn 70% nhân viên kế toán phản ánh tình trạng quá tải công việc do phải kiêm nhiệm đồng thời công tác hạch toán sự nghiệp đào tạo và theo dõi hoạt động sản xuất kinh doanh của nhà máy may quy mô 500 lao động.
  • Thứ hai, về hệ thống chứng từ kế toán: Trường đã áp dụng đầy đủ danh mục chứng từ bắt buộc theo Thông tư 107/2017/TT-BTC, nhưng quy trình luân chuyển chứng từ còn chậm. Khoảng 25% các nghiệp vụ thanh toán chi tiền mặt và chuyển khoản bị kéo dài thời gian xử lý do thiếu sự kết nối thông tin trực tuyến giữa các khoa, phòng với phòng Tài chính - Kế toán.
  • Thứ ba, về tổ chức hệ thống tài khoản và tính giá thành: Nhà trường chưa mở đầy đủ các tài khoản chi tiết cấp 2 và cấp 3 cho các tài khoản chi phí sản xuất kinh doanh (TK 154) và giá vốn hàng bán (TK 632). Do đó, kế toán chưa theo dõi và tính toán được giá thành sản phẩm chi tiết theo từng mã hàng gia công may mặc xuất khẩu, dẫn đến sai lệch trong việc ghi nhận chi phí thực tế của doanh thu 60 tỷ đồng mỗi năm.
  • Thứ tư, về hệ thống sổ sách và báo cáo kế toán: Trường áp dụng hình thức kế toán trên máy vi tính nhưng mức độ tích hợp phần mềm kế toán giữa khối đào tạo và khối xưởng sản xuất chỉ đạt khoảng 60% công suất thiết kế. Việc lập và nộp báo cáo tài chính hàng năm thường sát hạn mức 90 ngày, công tác công khai thông tin tài chính nội bộ chưa được thực hiện định kỳ và đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc trường đang trong giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang cơ chế tự chủ hoàn toàn theo lộ trình đến năm 2021. Sự thay đổi đột ngột của hệ thống văn bản pháp lý, đặc biệt là việc chuyển đổi sang Thông tư 107/2017/TT-BTC từ năm 2018, khiến đội ngũ kế toán gặp khó khăn trong việc cập nhật nghiệp vụ. So sánh với các nghiên cứu tại các trường đại học công lập tự chủ khác, những tồn tại về việc chậm bóc tách chi phí và ách tắc luân chuyển chứng từ là thách thức chung của khối trường đại học có phát sinh hoạt động dịch vụ khoa học công nghệ hoặc sản xuất thực nghiệm.

Để minh họa trực quan các kết quả này, số liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua các phương tiện sau:

  • Biểu đồ tròn (Pie chart) phản ánh cơ cấu nguồn thu năm 2018 của trường, thể hiện tỷ trọng giữa nguồn thu sự nghiệp đào tạo và nguồn thu sản xuất kinh doanh may mặc 60 tỷ đồng.
  • Biểu đồ cột (Bar chart) so sánh thời gian luân chuyển trung bình của 4 loại chứng từ chính (thu tiền mặt, chi tiền mặt, thanh toán chuyển khoản và tạm ứng) trước và sau khi thực hiện chuẩn hóa quy trình.
  • Bảng tổng hợp đối chiếu kết quả khảo sát 45 cán bộ quản lý và 15 nhân viên kế toán về mức độ hài lòng đối với việc tổ chức hệ thống sổ sách kế toán và công tác công khai tài chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý tài chính trong bối cảnh tự chủ, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

  • Tái cấu trúc mô hình tổ chức bộ máy kế toán sang mô hình hỗn hợp (kết hợp tập trung và phân tán). Thành lập 1 tổ kế toán phụ trách riêng hoạt động sản xuất kinh doanh tại nhà máy may mặc, giảm 40% áp lực xử lý dữ liệu dồn về phòng trung tâm. Thời gian hoàn thành trong Quý I/2020 do Hiệu trưởng và Kế toán trưởng trực tiếp chỉ đạo.
  • Chuẩn hóa và số hóa toàn diện quy trình luân chuyển chứng từ kế toán. Ban hành quy chế luân chuyển chứng từ mới, áp dụng phần mềm quản lý hồ sơ điện tử nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt thanh toán từ 5 ngày xuống dưới 48 giờ. Thời gian triển khai trong 6 tháng đầu năm 2020 do Trưởng phòng Tài chính - Kế toán chủ trì thực hiện.
  • Hoàn thiện hệ thống tài khoản kế toán chi tiết và phương pháp tính giá thành sản phẩm. Mở chi tiết các tài khoản cấp 2, cấp 3 cho TK 154 và TK 642 theo từng mã hàng gia công xuất khẩu và từng ngành đào tạo, nâng độ chính xác của báo cáo phân tích giá thành lên 98%. Thời hạn hoàn thành trước tháng 9/2020 do đội ngũ kế toán phần hành đảm nhiệm.
  • Nâng cấp phần mềm kế toán và tổ chức đào tạo nâng cao trình độ nhân sự. Tích hợp dữ liệu kế toán giữa khối đào tạo và xưởng may xuất khẩu, nâng tỷ lệ tự động hóa lập Báo cáo tài chính lên trên 85%, đồng thời tổ chức 2 khóa tập huấn chuyên sâu về Thông tư 107/2017/TT-BTC trong năm học 2020 - 2021 do Nhà trường phối hợp cùng đơn vị cung cấp phần mềm thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban Giám hiệu và Trưởng phòng Tài chính - Kế toán tại các trường đại học công lập đang thực hiện tự chủ tài chính: Cung cấp khung tham chiếu thực tiễn để xây dựng mô hình bộ máy kế toán phù hợp và thiết lập quy chế chi tiêu nội bộ hiệu quả.
  • Kế toán trưởng và cán bộ kế toán tại các đơn vị sự nghiệp có thu, có hoạt động sản xuất kinh doanh gắn liền với thực hành, đào tạo: Tham khảo phương pháp hạch toán bóc tách chi phí, phương pháp tính giá thành sản phẩm và cách thức thiết lập tài khoản chi tiết theo Thông tư 107/2017/TT-BTC.
  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán, Quản trị tài chính công: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính trong việc đánh giá tổ chức kế toán đơn vị sự nghiệp.
  • Các chuyên viên quản lý và hoạch định chính sách tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính: Nắm bắt những khó khăn, vướng mắc thực tiễn từ cơ sở khi áp dụng chính sách tự chủ đại học và chế độ kế toán mới, từ đó hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao các trường đại học công lập khi chuyển sang cơ chế tự chủ bắt buộc phải hoàn thiện lại tổ chức công tác kế toán? Tự chủ tài chính đòi hỏi đơn vị phải tự cân đối thu chi và chịu trách nhiệm giải trình cao trước xã hội. Với nguồn thu sản xuất kinh doanh đạt khoảng 60 tỷ đồng mỗi năm, việc hoàn thiện công tác kế toán giúp kiểm soát chặt chẽ dòng tiền, tránh thất thoát chi phí và đảm bảo vận hành minh bạch theo đúng quy định pháp luật.

  • Điểm đặc thù lớn nhất trong tổ chức kế toán tại Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội là gì? Đặc thù lớn nhất là sự kết hợp song song giữa hoạt động đào tạo sự nghiệp và hoạt động sản xuất gia công may mặc xuất khẩu quy mô 500 lao động. Kế toán vừa phải tuân thủ mục lục ngân sách nhà nước, vừa phải hạch toán chi phí sản xuất và tính giá thành chi tiết như một doanh nghiệp may mặc độc lập.

  • Thông tư 107/2017/TT-BTC mang lại những thay đổi căn bản nào cho công tác kế toán tại đơn vị? Thông tư 107 chuẩn hóa hệ thống chứng từ bắt buộc, quy định phương pháp hạch toán kép cho tài khoản trong bảng (loại 1 đến 9) kết hợp hạch toán đơn tài khoản ngoài bảng (loại 0). Đồng thời, thông tư quy định thống nhất biểu mẫu Báo cáo tài chính và Báo cáo quyết toán ngân sách với thời hạn nộp chặt chẽ trong 90 ngày.

  • Giải pháp nào giúp giải quyết triệt để tình trạng chậm trễ trong luân chuyển chứng từ kế toán tại trường? Nhà trường cần ban hành quy trình luân chuyển chứng từ chuẩn hóa có quy định mốc thời gian tối đa cho từng bước duyệt chi, kết hợp ứng dụng phần mềm tiếp nhận hồ sơ điện tử. Biện pháp này giúp giảm thiểu khoảng 30% đến 40% thời gian luân chuyển giấy tờ giữa các phòng, khoa và bộ phận kế toán.

  • Vì sao nhà trường cần thiết lập hệ thống tài khoản chi tiết để tính giá thành theo từng mã hàng may mặc? Việc mở tài khoản chi tiết cho TK 154 theo từng đơn hàng giúp xác định chính xác định mức tiêu hao nguyên vật liệu, chi phí nhân công và chi phí chung cho 500 lao động may. Điều này đảm bảo tính đúng giá thành, cung cấp thông tin kịp thời để đàm phán giá gia công và tối ưu hóa lợi nhuận.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức công tác kế toán trong đơn vị sự nghiệp công lập giáo dục đại học tự chủ tài chính.
  • Công trình phản ánh sâu sắc thực trạng tổ chức kế toán tại Trường Đại học Công nghiệp Dệt May Hà Nội giai đoạn 2016 - 2018, chỉ rõ những bất cập trong mô hình tập trung và việc tính giá thành sản xuất.
  • Đề xuất mô hình tổ chức bộ máy kế toán hỗn hợp giúp tối ưu hóa công tác quản lý tài chính cho nhà máy may xuất khẩu quy mô 500 lao động và 60 tỷ đồng doanh thu hàng năm.
  • Xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ về chuẩn hóa quy trình chứng từ, chi tiết hóa hệ thống tài khoản và nâng cấp phần mềm kế toán theo Thông tư 107/2017/TT-BTC.
  • Cung cấp lộ trình thực thi rõ ràng từ năm 2020 đến năm 2021, tạo tiền đề vững chắc để nhà trường chuyển đổi thành công sang mô hình tự chủ đại học toàn diện.

Các cơ sở giáo dục đại học, nhà nghiên cứu và cán bộ kế toán quản trị có thể khai thác, áp dụng ngay các phát hiện và giải pháp từ luận văn để nâng cao năng lực quản trị tài chính và hiện đại hóa công tác kế toán tại đơn vị mình.