Tổng quan nghiên cứu

Quản lý đầu tư công trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn giữ vai trò then chốt đối với sự phát triển kinh tế hạ tầng tại tỉnh Quảng Ninh. Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Thủy lợi Đông Triều hiện đảm nhận nhiệm vụ quản lý hơn 50% tổng nguồn vốn đầu tư công thuộc lĩnh vực thủy lợi từ ngân sách thị xã Đông Triều, trực tiếp vận hành hệ thống gồm 18 hồ chứa với dung tích khoảng 39 triệu m3 nước. Bên cạnh những đóng góp quan trọng, công tác quản lý đầu tư công tại doanh nghiệp vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn như chất lượng thi công chưa đồng đều, chi phí thực tế đôi khi vượt dự toán ban đầu và tiến độ giải ngân tại một số hạng mục còn chậm trễ.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa nguồn lực công, nâng cao hiệu quả quản lý chu trình dự án từ khâu chuẩn bị, lập kế hoạch, thẩm định đến thi công và quyết toán. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng giai đoạn 2017-2021 và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện đến năm 2025. Phạm vi không gian nghiên cứu được xác định tại thị xã Đông Triều, bao gồm mạng lưới công trình phục vụ tưới tiêu cho 19 xã, phường trên địa bàn.

Ý nghĩa của nghiên cứu gắn liền với các chỉ số kinh tế kỹ thuật thiết thực: đảm bảo an toàn vận hành hệ thống cấp nước cho 6.041 ha diện tích gieo trồng và tiêu thoát nước cho 4.048 ha diện tích lưu vực. Luận văn đóng góp khung giải pháp giúp giảm thiểu thất thoát vốn ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn hơn 301,727 tỷ đồng tổng tài sản mà doanh nghiệp đang quản lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý kinh tế công và lý thuyết quản lý chu trình dự án đầu tư xây dựng cơ bản. Nền tảng pháp lý và lý luận được xây dựng dựa trên các quy định trọng yếu của Luật Đầu tư công năm 2019, Luật Xây dựng năm 2014, Luật Thủy lợi năm 2015, cùng hệ thống văn bản hướng dẫn như Nghị định 40/2020/NĐ-CP và Nghị định 15/2021/NĐ-CP của Chính phủ.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh bốn khái niệm cốt lõi:

  • Đầu tư công ngành thủy lợi: Hoạt động chi ngân sách nhà nước nhằm kiến tạo kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp, phòng chống thiên tai và ứng phó biến đổi khí hậu.
  • Chủ đầu tư trực tiếp quản lý: Mô hình quản lý dự án trong đó doanh nghiệp nhà nước sử dụng bộ máy chuyên môn nội bộ để trực tiếp điều hành các khâu triển khai theo Thông tư 06/1998 và Thông tư 65/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
  • Chu trình quản lý đầu tư công: Chuỗi hoạt động liên hoàn gồm lập kế hoạch trung hạn - hàng năm, lập báo cáo kinh tế kỹ thuật, thẩm định phê duyệt, tổ chức đấu thầu, giám sát thi công và thanh quyết toán chi phí.
  • Tiêu chí đánh giá hiệu quả: Bộ chỉ số đo lường mức độ chuẩn xác trong lập kế hoạch, tỷ lệ cắt giảm chi phí qua thẩm định, tỷ lệ tiết kiệm trong đấu thầu và tiến độ bàn giao công trình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính, báo cáo giám sát đánh giá dự án của Công ty TNHH MTV Thủy lợi Đông Triều giai đoạn 2017-2021, kết hợp các báo cáo kinh tế xã hội của Ủy ban nhân dân thị xã Đông Triều và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các dự án đầu tư công, sửa chữa, nâng cấp hệ thống thủy lợi do công ty làm chủ đầu tư trong giai đoạn 5 năm khảo sát. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ tổng thể được áp dụng nhằm loại bỏ sai số chọn mẫu, phản ánh chính xác bức tranh quản trị nguồn vốn.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, tổng hợp phân tích định lượng và so sánh đối chiếu đa chiều theo chuỗi thời gian 2017-2021. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đánh giá mức độ biến động của các chỉ tiêu tài chính, tỷ lệ giải ngân và tiến độ thực tế so với kế hoạch vốn. Nghiên cứu cũng thực hiện phân tích so sánh đối chiếu với các mô hình thực tiễn tại Công ty TNHH MTV Thủy lợi Miền Đông Quảng Ninh và Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Bắc Nam Hà để rút ra bài học kinh nghiệm sát thực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng quản lý đầu tư công tại Công ty TNHH MTV Thủy lợi Đông Triều giai đoạn 2017-2021 thể hiện những kết quả và tồn tại nổi bật qua các khía cạnh:

Thứ nhất, quy mô nguồn vốn và cơ sở vật chất tăng trưởng đáng kể. Doanh nghiệp duy trì quản lý 18 hồ đập, 5 trạm bơm tưới với 15 tổ máy có tổng lưu lượng 18.000 m3/h, cùng 5 trạm bơm tiêu với 42 tổ máy có công suất 147.000 m3/h. Tổng giá trị tài sản hữu hình tăng từ mức vốn điều lệ ban đầu 75,895 tỷ đồng lên tới 301,727 tỷ đồng vào năm 2021, phản ánh sự mở rộng hạ tầng thủy nông của thị xã.

Thứ hai, công tác đấu thầu và thẩm định dự toán đã đạt được tỷ lệ tiết kiệm ngân sách nhất định, dao động từ 3% đến 5% trên tổng mức dự toán được duyệt qua các gói thầu xây lắp. Đa số các dự án sau thẩm định đều được cắt giảm chi phí bất hợp lý, đảm bảo tuân thủ định mức kinh tế kỹ thuật hiện hành.

Thứ ba, tiến độ thực hiện và giải ngân quyết toán vốn đầu tư công đạt mức khá, tỷ lệ quyết toán công trình cơ bản đạt trên 90% kế hoạch giao. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 20% số gói thầu sửa chữa kênh mương và nâng cấp trạm bơm bị chậm tiến độ từ 2 đến 6 tháng so với phê duyệt ban đầu.

Thứ tư, cơ cấu nhân sự quản lý dự án còn mỏng so với khối lượng nhiệm vụ. Trong tổng số 97 cán bộ công nhân viên của công ty tính đến ngày 31/12/2021, Phòng Kỹ thuật - Tư vấn chỉ có 4 người và Phòng Kế hoạch - Tài chính có 5 người, dẫn đến tình trạng quá tải trong công tác giám sát hiện trường và lập hồ sơ thanh quyết toán vào các tháng cao điểm.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu cho thấy sự phụ thuộc chặt chẽ giữa hiệu quả đầu tư công ngành thủy lợi với điều kiện ngoại cảnh và năng lực quản trị nội bộ. Nguyên nhân chủ quan của việc chậm tiến độ và phát sinh chi phí bắt nguồn từ khâu khảo sát địa chất, thủy văn ban đầu chưa thật sự chi tiết, buộc phải điều chỉnh thiết kế bản vẽ thi công nhiều lần. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ số và phần mềm chuyên dụng trong quản lý tiến độ còn hạn chế. Về mặt khách quan, diễn biến phức tạp của mưa bão trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh cùng biến động giá nguyên vật liệu xây dựng (thép, xi măng, cát) giai đoạn 2020-2021 đã tác động trực tiếp đến tiến độ thi công của các nhà thầu.

Dữ liệu phân tích có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng tổng hợp so sánh vốn phân bổ giai đoạn 2017-2021 và biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ hoàn thành tiến độ so với kế hoạch năm. Minh chứng từ bài học nạo vét luồng vào cảng Đầm Buôn (sông Đầm Hà) của đơn vị bạn kéo dài 5 năm do vướng mắc xử lý hơn 757.504 m3 bùn đất nạo vét cho thấy: nếu không kiểm soát tốt khâu phối hợp giải phóng mặt bằng và bãi đổ thải ngay từ bước lập báo cáo nghiên cứu khả thi, dự án sẽ chịu rủi ro đình trệ nghiêm trọng. Kết quả này củng cố các kết luận trong công trình của các chuyên gia kinh tế xây dựng trước đây về tính cấp thiết của việc kiểm soát rủi ro chi phí và năng lực nhà thầu trong đầu tư công.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý đầu tư công tại Công ty TNHH MTV Thủy lợi Đông Triều đến năm 2025, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

Thứ nhất, kiện toàn cơ cấu bộ máy và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ quản lý dự án. Ban Giám đốc và Phòng Tổ chức - Hành chính chủ trì tổ chức đào tạo định kỳ về nghiệp vụ quản lý dự án, đấu thầu qua mạng và thẩm định dự toán cho 100% cán bộ thuộc Phòng Kỹ thuật - Tư vấn và Phòng Kế hoạch - Tài chính. Mục tiêu đến hết năm 2023, toàn bộ chuyên viên trực tiếp phụ trách dự án đều sở hữu chứng chỉ hành nghề quản lý dự án xây dựng hạng III trở lên.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao chất lượng công tác lập, thẩm định hồ sơ báo cáo kinh tế kỹ thuật. Phòng Kỹ thuật - Tư vấn phối hợp các đơn vị tư vấn khảo sát địa chất, thủy văn chặt chẽ ngay từ đầu, áp dụng phần mềm chuyên ngành để kiểm soát sai số dự toán dưới mức 3% trước khi trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Timeline triển khai đồng bộ từ quý I/2023 đến năm 2025.

Thứ ba, siết chặt kỷ cương đấu thầu và quản lý hợp đồng xây lắp. Hội đồng đấu thầu công ty thực hiện công khai 100% các gói thầu đủ điều kiện trên Hệ thống Mạng Đấu thầu Quốc gia, sàng lọc nghiêm ngặt năng lực tài chính và thiết bị của nhà thầu. Phấn đấu nâng tỷ lệ tiết kiệm ngân sách nhà nước qua đấu thầu đạt từ 5% đến 7% trên mỗi dự án trong giai đoạn 2023-2025.

Thứ tư, thiết lập quy trình kiểm tra, giám sát hiện trường đa tầng và quản lý chi phí thanh quyết toán nghiêm ngặt. Phòng Quản lý nước - Quản lý công trình kết hợp đơn vị giám sát độc lập lập báo cáo tiến độ tuần và tháng, kiên quyết xử lý phạt vi phạm hợp đồng nếu nhà thầu chậm tiến độ quá 15 ngày không có lý do chính đáng. Mục tiêu bảo đảm tỷ lệ giải ngân đạt 98% đến 100% kế hoạch vốn hằng năm theo đúng quy định của Kho bạc Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho bốn nhóm đối tượng:

Thứ nhất, ban lãnh đạo và cán bộ nghiệp vụ tại các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên khai thác công trình thủy lợi trên toàn quốc. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng luận văn như tài liệu tham chiếu thực tiễn để tái cấu trúc quy trình quản lý dự án, nâng cao chất lượng lập kế hoạch vốn trung hạn và kiểm soát chi phí thi công các công trình trạm bơm, hồ đập.

Thứ hai, các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương, bao gồm Ủy ban nhân dân thị xã Đông Triều, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài chính. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng từ cấp cơ sở, phục vụ công tác rà soát, hoàn thiện cơ chế phân cấp phân quyền và giám sát thanh quyết toán vốn đầu tư công.

Thứ ba, các doanh nghiệp xây lắp, đơn vị tư vấn thiết kế và giám sát công trình thủy lợi. Luận văn cung cấp hướng dẫn rõ nét về các yêu cầu kỹ thuật, hồ sơ nghiệm thu chất lượng công trình và quy trình quản trị rủi ro phát sinh trong thi công ngoài hiện trường.

Thứ tư, học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản trị kinh doanh, Kinh tế đầu tư. Đây là case study thực tiễn điển hình về mô hình doanh nghiệp nhà nước trực tiếp quản lý dự án công ích, phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình quản lý dự án đầu tư công nào đang được áp dụng tại Công ty Thủy lợi Đông Triều? Doanh nghiệp đang vận hành theo mô hình chủ đầu tư trực tiếp quản lý dự án căn cứ theo Thông tư 06/1998 và Thông tư 65/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Công ty sử dụng bộ máy chuyên môn nội bộ gồm Phòng Kỹ thuật - Tư vấn và Phòng Kế hoạch - Tài chính để trực tiếp quản lý, giám sát và thực hiện thủ tục đầu tư.

Trở ngại lớn nhất trong việc kiểm soát tiến độ các dự án thủy lợi tại địa phương là gì? Trở ngại lớn nhất là tác động bất lợi của thời tiết mưa bão ngoài trời và công tác giải phóng mặt bằng. Thực tế tại địa phương cho thấy các dự án kênh mương thường đi qua đất canh tác của người dân, nếu khâu đền bù và xử lý khối lượng nạo vét không được thống nhất sớm sẽ dẫn tới nguy cơ chậm tiến độ kéo dài từ vài tháng đến nhiều năm.

Luận văn sử dụng công cụ nào để đánh giá hiệu quả tiết kiệm ngân sách trong đấu thầu? Nghiên cứu sử dụng công thức tính tỷ lệ tiết kiệm ngân sách bằng cách so sánh số ngân sách cắt giảm sau đấu thầu với giá gói thầu trong kế hoạch vốn được phê duyệt. Tỷ lệ này tại doanh nghiệp giai đoạn 2017-2021 đạt mức trung bình từ 3% đến 5%, phản ánh hiệu quả thương thảo và tính cạnh tranh của các gói thầu xây lắp.

Doanh nghiệp cần giải pháp gì để khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân sự chuyên trách dự án? Công ty cần thực hiện chuẩn hóa năng lực cho đội ngũ 9 cán bộ chuyên môn thuộc hai phòng Kỹ thuật và Kế hoạch thông qua các khóa đào tạo nghiệp vụ quản lý dự án. Đồng thời, trong các dự án nhóm B hoặc công trình có yêu cầu kỹ thuật phức tạp, doanh nghiệp cần thuê các đơn vị tư vấn quản lý chuyên nghiệp để hỗ trợ giám sát.

Việc hoàn thiện quản lý đầu tư công mang lại lợi ích kinh tế xã hội cốt lõi nào cho thị xã Đông Triều? Hoạt động này giúp bảo toàn và phát triển khối tài sản hơn 301 tỷ đồng, tối ưu hóa năng lực trữ nước của 18 hồ đập với 39 triệu m3 nước. Điều này bảo đảm tưới tiêu ổn định cho hơn 6.041 ha đất sản xuất, bảo vệ an toàn dân sinh cho 19 xã, phường và tạo nền tảng vững chắc thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Kết luận

Tổng kết những nội dung cốt lõi của công trình nghiên cứu:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận, tiêu chí đánh giá và khung chính sách pháp luật về quản lý đầu tư công tại các doanh nghiệp nhà nước ngành thủy lợi.
  • Phân tích thực chứng toàn diện kết quả quản lý nguồn vốn và vận hành hệ thống hạ tầng thủy nông tại thị xã Đông Triều giai đoạn 2017-2021 với quy mô tài sản đạt 301,727 tỷ đồng.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn về nhân sự chuyên trách, chất lượng khảo sát thiết kế ban đầu và rủi ro chậm tiến độ thi công do yếu tố thiên tai, biến động giá.
  • Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi từ kiện toàn bộ máy, nâng cao chất lượng thẩm định, siết chặt đấu thầu đến số hóa giám sát thi công hướng tới năm 2025.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn trong việc bảo đảm an ninh nguồn nước cho 19 xã phường, phục vụ 6.041 ha đất canh tác và nâng cao hiệu quả chi tiêu công.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp giải pháp đồng bộ giúp doanh nghiệp thủy lợi tối ưu hóa nguồn vốn nhà nước. Các đơn vị liên quan cần sớm ban hành lộ trình áp dụng quy chuẩn giám sát mới ngay trong niên độ ngân sách 2023-2024 để đưa các kiến nghị vào thực tế sản xuất.