CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP 1. Nhiệm vụ của kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh. - Nhiệm vụ của kế toán doanh thu: phản ánh và ghi chép đầy đủ các nghiệp vụ phát sinh của các loại hàng hóa, sản phẩm và dịch vụ bán ra, theo dõi các nghiệp vụ phát sinh liên quan đến các khoản làm giảm doanh thu, đồng thời tính toán, hạch toán chính xác, riêng biệt từng loại doanh thu. - Nhiệm vụ của kế toán chi phí: phản ánh và ghi chép các chi phí phát sinh trong kỳ của doanh nghiệp, hạch toán, tính toán và phân biệt được các loại chi phí trong doanh nghiệp, nếu có các chi phí vượt mức dự toán cần báo cáo với ban quản lý công ty.
- Nhiệm vụ của kế toán xác định kết quả kinh doanh: tổng hợp doanh thu, chi phí nhằm tính toán ra kết quả kinh doanh trong kỳ của doanh nghiệp cũng như việc thực hiện đóng các khoản thuế cho Nhà nước. Nội dung của kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh Khái niệm doanh thu: Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 về doanh thu và thu nhập khác được ban hành và công bố theo Quyết định số 149/2001/QĐ-BTC ngày 31 tháng 12 năm 2001 của Bộ trưởng BTC): Doanh thu là tổng giá trị và lợi ích kinh tế mà doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường của doanh nghiệp góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. Khái niệm chi phí: (Điều 59 Thông tư 133/2016/TT-BTC): 5 Chi phí là những khoản làm giảm lợi ích kinh tế, được ghi nhận tại thời điểm phát sinh hoặc khi có khả năng tương đối chắc chắn sẽ phát sinh trong tương lai không phân biệt đã chi tiền hay chưa. Điều kiện ghi nhận doanh thu Theo điều 57, Thông tư 133/2016/TT-BTC, điều kiện ghi nhận doanh thu: Doanh nghiệp chỉ ghi nhận doanh thu bán hàng khi đồng thời thỏa mãn các điều kiện sau: - Doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu sản phẩm, hàng hóa cho người mua.
- Doanh nghiệp không còn nắm giữ quyền quản lý hàng hóa như người sở hữu hoặc quyền kiểm soát hàng hóa. - Doanh thu được xác định tương đối chắc chắn. Khi hợp đồng quy định người mua được quyền trả lại sản phẩm, hàng hóa đã mua theo những điều kiện cụ thể, doanh nghiệp chỉ được ghi nhận doanh thu khi những điều kiện cụ thể đó không còn tồn tại và người mua không được quyền trả lại sản phẩm, hàng hóa (trừ trường hợp khách hàng có quyền trả lại hàng hóa dưới hình thức đổi lại để lấy hàng hóa, dịch vụ khác). - Doanh nghiệp đã hoặc sẽ thu được lợi ích kinh tế từ giao dịch bán hàng - Xác định được các chi phí liên quan đến giao dịch bán hàng.
Doanh nghiệp chỉ ghi nhận doanh thu cung cấp dịch vụ khi đồng thời thỏa mãn các điều kiện sau: - Doanh thu được xác định tương đối chắc chắn. Khi hợp đồng quy định người mua được quyền trả lại dịch vụ đã mua theo những điều kiện cụ thể, doanh nghiệp chỉ được ghi nhận doanh thu khi những điều kiện cụ thể đó không còn tồn tại và người mua không được quyền trả lại dịch vụ đã cung cấp. 6 - Doanh nghiệp đã hoặc sẽ thu được lợi ích kinh tế từ giao dịch cung cấp dịch vụ đó - Xác định được phần công việc đã hoàn thành vào thời điểm báo cáo. - Xác định được chi phí phát sinh cho giao dịch và chi phí để hoàn thành giao dịch cung cấp dịch vụ đó.
Nguyên tắc kế toán doanh thu Theo điều 56, Thông tư 133/2016/TT-BTC, nguyên tắc ghi nhận doanh thu gồm: Doanh thu là lợi ích kinh tế thu được làm tăng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp trừ phần vốn góp thêm của các cổ đông. Doanh thu được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích kinh tế, được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản được quyền nhận, không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền. Doanh thu và chi phí tạo ra khoản doanh thu đó phải được ghi nhận đồng thời theo nguyên tắc phù hợp. Tuy nhiên trong một số trường hợp, nguyên tắc phù hợp có thể xung đột với nguyên tắc thận trọng trong kế toán, thì kế toán phải căn cứ vào bản chất giao dịch để phản ánh một cách trung thực, hợp lý.
Doanh thu, lãi hoặc lỗ chỉ được coi là chưa thực hiện nếu doanh nghiệp còn có trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ trong tương lai (trừ nghĩa vụ bảo hành thông thường) và chưa chắc chắn thu được lợi ích kinh tế. Việc phân loại các khoản lãi, lỗ là thực hiện hoặc chưa thực hiện không phụ thuộc vào việc đã phát sinh dòng tiền hay chưa. Các khoản lãi, lỗ phát sinh do đánh giá lại tài sản, nợ phải trả không được coi là chưa thực hiện do tại thời điểm đánh giá lại, đơn vị đã có quyền đối với tài sản và đã có nghĩa vụ nợ hiện tại đối với các khoản nợ phải trả, ví dụ: Các khoản lãi, lỗ phát sinh do đánh giá lại tài sản mang đi góp vốn đầu tư vào đơn vị khác, đánh giá lại các tài sản tài chính theo giá trị hợp lý đều được coi là đã thực hiện. Doanh thu không bao gồm các khoản thu hộ bên thứ ba, ví dụ: 7 - Các loại thuế gián thu (thuế GTGT, thuế xuất khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường) phải nộp.
- Số tiền người bán hàng đại lý thu hộ bên chủ hàng do bán hàng đại lý. - Các khoản phụ thu và phí thu thêm ngoài giá bán đơn vị không được hưởng - Các trường hợp khác: Thời điểm, căn cứ để ghi nhận doanh thu kế toán và doanh thu tính thuế có thể khác nhau tùy vào từng tình huống cụ thể. Doanh thu tính thuế chỉ được sử dụng để xác định số thuế phải nộp theo quy định của pháp luật, Doanh thu ghi nhận trên sổ kế toán để lập Báo cáo tài chính phải tuân thủ các nguyên tắc kế toán và tùy theo từng trường hợp không nhất thiết phải bằng số đã ghi trên hóa đơn bán hàng. Doanh thu được ghi nhận chỉ bao gồm doanh thu của kỳ báo cáo.
Các tài khoản phản ánh doanh thu không có số dư, cuối kỳ kế toán phải kết chuyển doanh thu để xác định kết quả kinh doanh. Kế toán doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ Theo Điều 57 Thông tư 133/2016/TT-BTC, ban hành ngày 26/08/2016: 1. Chứng từ và tài khoản sử dụng - Chứng từ: + Hóa đơn GTGT (mẫu 01 – GTKT) + Hóa đơn bán hàng (mẫu 02 – GTTT) + Các chứng từ thanh toán (Phiếu thu, Giấy báo có của ngân hàng) + Phiếu xuất kho (mẫu 02 – VT) + Bảng kê bán lẻ hàng hóa, dịch vụ, hàng hóa gửi đi bán đã tiêu thụ. - Tài khoản sử dụng: Tài khoản 511 – Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ: Tài khoản này dùng để phản ánh doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ của doanh nghiệp trong một kỳ kế toán của hoạt động sản xuất kinh doanh từ các giao dịch và các nghiệp vụ sau: 8 + Bán hàng: Bán sản phẩm do doanh nghiệp sản xuất ra, bán hàng hoá mua vào và bán bất động sản đầu tư.
+ Cung cấp dịch vụ: Thực hiện công việc đã thoả thuận theo hợp đồng trong một kỳ hoặc nhiều kỳ kế toán như cung cấp dịch vụ vận tải, du lịch, cho thuê TSCĐ theo phương thức cho thuê hoạt động. Tài khoản 511 không có số dư cuối kỳ và có 4 tài khoản cấp 2: + TK 5111: Doanh thu bán hàng hoá + TK 5112: Doanh thu bán các thành phẩm + TK 5113: Doanh thu cung cấp dịch vụ + TK 5118: Doanh thu khác 1. Trình tự hạch toán TK 111, 112, 131 511 TK 111, 112, 131 Các khoản giảm trừ doanh thu Doanh thu BH & CCDV TK 333 Các khoản thuế phải nộp khi BH và CCDV (Trường hợp chưa tách ngay các khoản thuế phải nộp tại thời điểm ghi nhận doanh thu) Các khoản thuế phải nộp khi BH&CCDV (Trường hợp tách ngay các khoản thuế phải nộp tại thời điểm ghi nhận doanh thu 9 Sơ đồ 1. Trình tự hạch toán doanh thu BH&CCDV 1.
Kế toán các khoản giảm trừ doanh thu - Chứng từ: + Hóa đơn GTGT, hóa đơn bán hàng + Phiếu giao hàng + Phiếu nhập kho, phiếu xuất kho + Phiếu chi. - Tài khoản sử dụng: Áp dụng theo thông tư 133/2016/TT-BTC, doanh nghiệp khi phát sinh các khoản giảm trừ doanh thu sẽ hạch toán vào tài khoản 511 thay cho tài khoản 521 theo Quyết định 48/2006/QĐ-BTC đã áp dụng trước đây. Tài khoản sử dụng: TK 511 - Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ - Trình tự hạch toán: TK 111,112,131 TK 511 111,112,131 Khi phát sinh hàng bán bị trả lại, GGHB, Doanh thu bán hàng và chiết khấu thương mại. cung cấp dịch vụ TK 333 TK 333 Giảm thuế GTGT Các khoản thuế phải nộp phải nộp Sơ đồ 1.
Trình tự hạch toán giảm giá hàng bán 1. Kế toán doanh thu hoạt động tài chính 10 Theo Điều 58 Thông tư 133/2016/TT-BTC, ban hành ngày 26/08/2016: - Chứng từ: + Phiếu thu + Giấy báo Có + Các chứng từ khác có liên quan - Tài khoản sử dụng Tài khoản 515 - Doanh thu hoạt động tài chính: Tài khoản này dùng để phản ánh doanh thu tiền lãi, tiền bản quyền, cổ tức, lợi nhuận được chia và doanh thu hoạt động tài chính khác của doanh nghiệp. - Trình tự hạch toán TK 911 TK 515 TK 111,112 Lãi tiền gửi, lãi bán ngoại tệ, chiết khấu thanh toán được hưởng TK 121,128 Lãi đầu tư ngắn hạn, dài hạn TK 221,222 Kết chuyển doanh Cổ tức, lợi nhuận dùng để tiếp tục đầu tư thu tài chính TK 331 Thanh toán sớm được hưởng chiết khấu TK 413 Kết chuyển lãi chênh lệch tỷ giá hối đoái Sơ đồ 1. Trình tự hạch toán doanh thu hoạt động tài chính 11 1.