CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1.1 Chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1.1 Khái niệm về chi thường xuyên ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm ngân sách để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Chi thường xuyên NSNN là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước trong quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực Tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, các đơn vị sự nghiệp… qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, khoa học, công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác về phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh. Để đáp ứng cho các nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước về lập pháp, hành pháp, tư pháp và một số dịch vụ công cộng khác mà nhà nước vẫn phải cung ứng. Cùng với quá trình phát triển kinh tế xã hội, các nhiệm vụ thường xuyên mà nhà nước phải chi trả mỗi năm càng lớn, đã làm phong phú, đa dạng thêm nội dung chi thường xuyên của NSNN.
Tuy vậy trong công tác quản lý chi NSNN người ta có thể lựa chọn một số cách phân loại các hình thức chi để tập hợp chúng vào nội dung chi thường xuyên một cách chặt chẽ, thống nhất và nhanh chóng.2 Phân loại chi thường xuyên ngân sách nhà nước Nếu xét theo từng lĩnh vực chi, bao gồm: Các hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, dạy nghề, y tế, xã hội, văn hóa thông tin văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, môi trường, các sự nghiệp khác do các cơ quan trung ương quản lý: 4 Các trường phổ thông dân tộc nội trú. Đào tạo sau đại học, đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, đào tạo nghề và các hình thức đào tạo, bồi dưỡng khác. Phòng bệnh, chữa bệnh và các hoạt động sự nghiệp y tế khác. Các cơ sở thương binh, người có công với cách mạng, trung tâm bảo trợ xã hội, phòng chống các tệ nạn xã hội và các hoạt động xã hội khác.
Bảo tồn, bảo tàng, thư viện, trùng tu di tích lịch sử đã được xếp hạng, các hoạt động sáng tạo văn học, nghệ thuật và các hoạt động văn hóa khác. Phát thanh, truyền hình và các hoạt động thông tin truyền thông khác. Bồi dưỡng, huấn luyện huấn luyện viên, vận động viên các đội tuyển quốc gia, các giải thi đấu quốc gia và quốc tế, quản lý các cơ sở thi đấu thể dục, thể thao và các hoạt động thể dục, thể thao khác. Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Các sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác. Các hoạt động sự nghiệp kinh tế do các cơ quan trung ương quản lý: Sự nghiệp giao thông: Duy tu, bảo dưỡng, sửa chữa cầu đường, các công trình giao thông khác, lập biển báo và các biện pháp bảo đảm an toàn giao thông trên các tuyến đường. Sự nghiệp nông nghiệp, thủy lợi, ngư nghiệp và lâm nghiệp: bảo dưỡng, sửa chữa các tuyến đê, các công trình thủy lợi, các trạm trại nông nghiệp, ngư nghiệp, lâm nghiệp, công tác khuyến lâm, khuyến nông, khuyến ngư, công tác khoanh nuôi, bảo vệ, phòng chống cháy rừng, bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Điều tra cơ bản.
Đo đạc địa giới hành chính. Đo vẽ bản đồ địa chính. 5 Đo đạc biên giới, cắm mốc biên giới. Đo đạc, lập bản đồ và lưu trữ hồ sơ địa chính.
Định canh, định cư và kinh tế mới. Các hoạt động sự nghiệp môi trường. Các sự nghiệp kinh tế khác. Các nhiệm vụ chi về quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội do ngân sách trung ương bảo đảm theo quy định của Chính phủ.
Hoạt động của Quốc hội, Chủ tịch nước, các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, hệ thống Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân. Hoạt động của cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam. Hoạt động của các cơ quan trung ương của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Trợ giá theo chính sách của Nhà nước.
Phần chi thường xuyên trong các chương trình quốc gia, dự án nhà nước do các cơ quan trung ương thực hiện. Thực hiện chế độ đối với người về hưu, mất sức theo quy định của Bộ Luật Lao động cho các đối tượng thuộc ngân sách trung ương bảo đảm, hỗ trợ Quỹ Bảo hiểm xã hội theo quy định của Chính phủ. Thực hiện các chính sách đối với thương binh, bệnh binh, liệt sỹ, thân nhân liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng và các đối tượng chính sách xã hội khác. Hỗ trợ cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp thuộc Trung ương theo quy định của nhà nước, mặc dù nếu xét riêng từng khoản chi này nó không phát sinh đều đặn và liên tục trong các tháng của năm ngân sách, nhưng nó lại được coi là các giao dịch thường niên tất yếu của nhà nước.
6 Các khoản chi thường xuyên khác theo quy định của pháp luật. Theo nội dung kinh tế của các khoản chi thường xuyên: Các khoản chi cho người thuộc khu vực hành chính, sự nghiệp, như: Tiền lương, tiền công, phụ cấp lương, các khoản đóng góp theo lương và các khoản thanh toán khác cho cá nhân. Ngoài ra ở một số đơn vị đặc thù là các trường còn có các khoản chi về học bổng cho học sinh và sinh viên theo chế độ nhà nước quy định cho các trường cụ thể và mức học bổng mỗi sinh viên được hưởng. Các khoản chi về nghiệp vụ chuyên môn được đảm bảo bằng nguồn kinh phí thường xuyên của NSNN ở mỗi ngành là rất khác nhau.
Được tính vào chi nghiệp vụ chuyên môn phải là những khoản chi mà xét về nội dung kinh tế của nó phải thực sự phục cho hoạt động này. Ví dụ: Thanh toán dịch vụ công cộng, vật tư văn phòng, thông tin, tuyên truyền, liên lạc, hội nghị thuộc về quy định trong quản lý hành chính…các chi phí về nguyên vật liệu, vật liệu, chi phí về năng lượng, nhiên liệu, chi phí thuê chuyên gia hay thuê giáo viên để tư vấn, đào tạo đội ngũ nghiên cứu… Chính vì vậy quá trình hạch toán các khoản chi thường xuyên phát sinh tại mỗi đơn vị hành chính sự nghiệp cần có sự phân định theo nội dung kinh tế của nghiệp vụ phát sinh một cách rõ ràng chuẩn xác. Các khoản chi mua sắm sửa chữa: Trong quá trình hoạt động các đơn vị hành chínhsự nghiệp còn được NSNN cấp kinh phí để mua sắm thêm các tài sản hay sửa chữa các tài sản trong quá trình sử dụng, nhằm phục vụ cho nhu cầu hoạt động và nâng cao hiệu suất sử dụng các tài sản đó. Các khoản chi khác: Bao gồm các mục của mục lục NSNN không nằm trong 3 nhóm mục chi thanh toán cho cá nhân, chi nghiệp vụ chuyên môn, chi mua sắm sửa chữa.
Việc phân loại theo nội dung kinh tế là tiêu thức được dùng phổ biến nhất trong mỗi khâu của chu trình NSNN. Thông qua việc phân loại chi thường xuyên các nhà quản lý có thể thu thập được các thông tin về tình hình quản lý biên chế và quỹ lương, tình 7 hình sử dụng kinh phí vào đạt được tới mức nào…để kịp thời có được các biện pháp nhằm hạn chế những sai lệch và bất cập có thể xảy ra.3 Đặc điểm chi thường xuyên ngân sách nhà nước Chi thường xuyên của NSNN ngày càng chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng chi NSNN do đó hoạt động này liên quan đến nhiều đối tượng và tác động đến lợi ích của nhiều chủ thể kinh tế- xã hội. Chi thường xuyên có các đặc điểm sau: Nguồn lực tài chính trang trải cho các khoản chi thường xuyên được phân bổ tương đối đều giữa các quý trong năm, giữa các tháng trong quý và giữa các năm trong kỳ kế hoạch. Việc sử dụng kinh phí thường xuyên được thực hiện thông qua hai hình thức cấp phát thanh toán và cấp tạm ứng.
Cũng như các khoản chi khác của Ngân sách nhà nước, việc sử dụng kinh phí thường xuyên phải đúng mục đích, tiết kiệm và có hiệu quả. Chi thường xuyên chủ yếu chi cho con người, sự việc nên nó không làm tăng thêm tài sản hữu hình của đơn vị sử dụng ngân sách. Hiệu quả của chi thường xuyên không thể đánh giá, xác định cụ thể như chi cho đầu tư phát triển. Hiệu quả của nó không đơn thuần về mặt kinh tế mà được thể hiện qua sự ổn định chính trị – xã hội từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.4 Vai trò chi thường xuyên ngân sách nhà nước Chi thường xuyên có vai trò quan trọng trong nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước.
Thông qua chi thường xuyên đã giúp cho bộ máy nhà nước duy trì hoạt động bình thường để thực hiện tốt chức năng quản lý của Nhà nước, quản lý kinh tế, đảm bảo quốc phòng, an ninh, an toàn xã hội, đảm bảo sự toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Thực hiện tốt nhiệm vụ chi thường xuyên còn có ý nghĩa rất lớn trong việc phân phối và sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính của đất nước, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích luỹ và tiêu dùng. Chi thường xuyên hiệu quả và tiết kiệm sẽ làm tăng tích luỹ vốn Ngân sách nhà nước để chi cho 8 đầu tư phát triển, thúc đẩy nền kinh tế phát triển, nâng cao niềm tin của nhân dân vào vai trò quản lý điều hành của nhà nước.2 Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách nhà nước là quá trình những cơ quan có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi Ngân sách nhà nước theo các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định và trên cơ sở những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong từng giai đoạn.