Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Cơ sở lý luận về BHXH, công tác thu BHXH bắt buộc 1. Khái niệm về BHXH Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập và nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau. BHXH đã xuất hiện và phát triển theo cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại.
Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ BHXH ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi nó là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống chính sách bảo đảm an sinh xã hội. Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay còn có nhiều khái niệm về BHXH, chưa có khái niệm thống nhất. Bởi lẽ BHXH là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học khác nhau như kinh tế, xã hội, pháp lý… Theo từ điển Bách khoa: “BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội.
Công ước 102 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm về BHXH như sau: “BHXH là sự bảo vệ xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 kiện không thuận lợi, những rủi ro xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Khái niệm này đã phản ánh được sự kết hợp hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội. Còn theo khái niệm của BHXH Việt Nam: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với người lao động thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già và chết. Đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế cho các thân nhân trong gia đình người lao động, để góp phần ổn định cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình, góp phần an toàn xã hội”.
Như vậy có thể khái quát về BHXH như sau: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần cho người lao động, khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm suy giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết; gắn liền với quá trình tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành bởi các bên tham gia BHXH đóng góp vào việc sử dụng quỹ đó cung cấp tài chính nhằm đảm bảo mức sống cơ bản cho bản thân người lao động và những người ruột thịt (bố, mẹ, vợ/chồng, con) của người lao động trực tiếp phải nuôi dưỡng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Khái niệm về thu BHXH bắt buộc Theo quy định của pháp luật về BHXH, khi tham gia BHXH bắt buộc, các bên tham gia đều có trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH bắt buộc. Đây là điều kiện để các đối tượng được hưởng chế độ BHXH, đảm bảo nguyên tắc có đóng BHXH, thì được hưởng chế độ BHXH. Tổ chức BHXH có trách nhiệm tổ chức thu và quản lý tiền đóng BHXH của người tham gia theo quy định của pháp luật.
Thu BHXH luôn gắn với quyền lực của Nhà nước bằng hệ thống pháp luật. Do vậy, có thể hiểu khái niệm thu BHXH bắt buộc như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 “Thu BHXH bắt buộc là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng BHXH theo mức quy định. Trên cơ sở đó hình thành một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích đảm bảo cho việc chi trả các chế độ BHXH và hoạt động của tổ chức sự nghiệp BHXH”. Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc: đó là những người lao động và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia đóng góp vào Quỹ BHXH theo quy định của pháp luật.
Theo điểm 2 Điều 3 Luật số 58/2014/QH13 Luật BHXH được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 20 tháng 11 năm 2014, qui định: “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia”. Cơ sở thực tiễn thực hiện công tác thu của thu BHXH bắt buộc 1. Vai trò của thu BHXH bắt buộc Công tác thu BHXH bắt buộc gắn chặt với công tác chi BHXH, làm tốt công tác thu sẽ góp phần đảm bảo sự ổn định, tăng trưởng quỹ BHXH đồng thời tạo lập nguồn quỹ để chi trả các chế độ BHXH cho người lao động. Nguồn quỹ BHXH bắt buộc được coi là xương sống của hệ thống BHXH, quỹ BHXH là cơ sở quan trọng và quyết định mọi hoạt động của cơ quan BHXH, vì vậy công tác thu BHXH bắt buộc phải được đặt lên hàng đầu.
Thu BHXH bắt buộc có vai trò định hướng đề ra chiến lược dài hạn, trung hạn, ngắn hạn đối với toàn hệ thống nhằm đạt được mục tiêu đề ra trong công tác thu BHXH. Thu BHXH bắt buộc góp phần khắc phục sự sai lệch của hệ thống thông qua công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát. Vì quá trình thực hiện giữa kết quả với mục tiêu đề ra luôn có sự sai lệch, để kết quả này gắn với mục tiêu thì công tác thu mới đạt hiệu quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Ý Nghĩa thu BHXH bắt buộc * Ý nghĩa của BHXH đối với nền kinh tế Trong nền kinh tế tại các doanh nghiệp luôn luôn tồn tại mâu thuẫn giữa người sử dụng lao động và người lao động. Khi BHXH ra đời đã góp phần gắn bó và điều hòa được những mâu thuẫn giữa giới chủ và người lao động. Điều này làm người lao động yên tâm hơn với công việc mình làm, và từ đó nâng cao năng xuất lao động cá nhân, cũng chính là nâng cao năng xuất lao động xã hội. Vì vậy nó có vai trò tích cực trong thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế.
Mặt khác BHXH phát triển có nghĩa là nguồn quỹ nhàn rỗi cũng phát triển, quỹ này có vai trò đặc biệt trong đầu tư phát triển nền kinh tế. Cho nên đây cũng là yếu tố rất quan trọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Có thể nói BHXH có mối quan hệ rất chặt với nền kinh tế, nó góp phần gắn bó lợi ích giữa người lao động, chủ sử dụng lao động, Nhà nước, từ đó góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Chính sự an toàn này là một nhân tố cơ bản dẫn đến ổn định và tăng trưởng nền kinh tế.
* Ý nghĩa đối với người lao động Mục đích chủ yếu của chính sách BHXH là nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ. Khi người lao động bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm, thực chất đây là một trong những chính sách đối với con người nhằm đáp ứng một trong những quyền và nhu cầu hiển nhiên của con người, nhu cầu an toàn về việc làm, an toàn lao động, an toàn xã hội… Đây cũng chính là mục đích của người lao động khi tham gia đóng quỹ BHXH. Có thể nói BHXH mang một ý nghĩa rất lớn đối với họ, tùy vào từng chế độ nó đã hỗ trợ bù đắp một phần thu nhập khi người lao động gặp rủi ro, thai sản hay nghỉ hưu. Sau đây là ý nghĩa của 5 chế độ BHXH đối với người lao động: + Chế độ trợ cấp ốm đau: Chế độ này đã giúp người lao động có được khoản trợ cấp thay thế phần thu nhập bị mất do phải nghỉ làm việc khi bị ốm đau.
Trong cuộc sống không ai tránh khỏi các rủi ro về sức khỏe, vì vậy khi tham gia BHXH tức là người lao động đã đảm bảo cho tương lai của mình ngay cả khi mức sức lao động vĩnh viễn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 + Chế độ trợ cấp thai sản: Chế độ này không chỉ giúp cho lao động nữ có được khoản tiền trợ cấp mà cả lao động nam cũng được hưởng chế độ theo quy định khi vợ sinh con, thay thế cho phần thu nhập bị mất do không làm việc vì sinh con, hơn nữa chế độ này cũng quy định thời gian nghỉ trước và sau khi sinh con nhằm đảm bảo sức khỏe cho sản phụ. Chế độ này rất ưu đãi cho lao động nữ khi đi làm vì phụ nữ nào lập gia đình cũng phải sinh con mà thời gian sinh con thường rất dài nhưng họ vẫn được đảm bảo thu nhập trong thời gian nghỉ đó. + Chế độ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp: Triển khai chế độ này ở nước ta trong những năm vừa qua đã góp phần không nhỏ đảm bảo thu nhập, ổn định cuộc sống cho những người lao động không may bị tai nạn lao động hoặc bị ảnh hưởng do tiếp súc với công việc hàng ngày.
Chế độ này thể hiện trách nhiệm của người sử dụng lao động khi người lao động gặp rủi trong quá trình lao động. + Chế độ hưu trí: Đây là chế độ nhằm cung cấp một khoản trợ cấp thay thế cho phần thu nhập không được nhận nữa do hết tuổi lao động về hưu, nhưng số tiền trợ cấp thấp hơn so với thu nhập bình thường. + Chế độ tử tuất: Đây là một trong những chế độ BHXH mang tính nhân đạo nhất.