CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC KẾ TOÁN THU, CHI TẠI BHXH HUYỆN LƯƠNG TÀI, TỈNH BẮC NINH 1. TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 Khái niệm , vai trò của BHXH.1Khái niệm về BHXH bắt buộc BHXH xuất hiện và phát triển cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay thuộc Cộng hòa liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ bảo hiểm ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Đến nay, BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển.
Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay còn có nhiều khái niệm về BHXH chưa được thống nhất (Nguyễn Huy Ban, 2000). Theo Bộ luật Lao động: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia bảo hiểm xã hội, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội” (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 1999). “Bảo hiểm xã hội là việc tạo ra nguồn thu nhập thay thế trong trường hợp nguồn thu nhập bình thường bị gián đoạn đột ngột hoặc mất hẳn, bảo vệ cho những người lao động làm công ăn lương trong xã hội” (Nguyễn Văn Định, 2005). 6 - “Bảo hiểm xã hội là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần đảm bảo an toàn xã hội” (Bảo hiểm xã hội Việt Nam, 2001).
Khái niệm BHXH được khái quát một cách đầy đủ nhất trong Luật BHXH được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2006 như sau: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. Luật BHXH số 71/2006/QH11 được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 29/6/2006, quy định: “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia”.Vai trò của bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội ra đời và phát triển đã ngày càng khẳng định được vai trò của mình trên nhiều phương diện khác nhau trong thực tế cuộc sống cũng như trong phát triển kinh tế - xã hội. - Đối với người lao động. Mục đích chủ yếu của BHXH là đảm bảo thu nhập cho người lao động và gia đình họ khi gặp những khó khăn trong cuộc sống làm giảm hoặc mất thu nhập.Vì vậy, BHXH có vai trò to lớn đối với người lao động.
Trước hết, đó là điều kiện cho người lao động được cộng đồng tương trợ khi ốm đau, tai nạn… Đồng thời, BHXH cũng là cơ hội để mỗi người thực hiện trách nhiệm tương trợ cho những khó khăn của các thành viên khác. Tham gia BHXH còn giúp người lao động nâng cao hiệu quả trong chi 7 dùng cá nhân, giúp họ tiết kiệm những khoản nhỏ, đều đặn để có nguồn dự phòng cần thiết chi dùng khi già cả, mất sức lao động…góp phần ổn định cuộc sống cho bản thân và cho gia đình (Nguyễn Văn Định, 2005). - Đối với người sử dụng lao động BHXH giúp cho các tổ chức SDLĐ nói chung, hay các doanh nghiệp nói riêng ổn định hoạt động, ổn định sản xuất kinh doanh thông qua việc phân phối các chi phí cho người lao động một cách hợp lư. BHXH tạo điều kiện để người SDLĐ có trách nhiệm với NLĐ, không chỉ khi trực tiếp sử dụng lao động mà trong suốt cuộc đời người lao động, cho đến khi già yếu.
Như vậy, BHXH làm cho quan hệ lao động có tính nhân văn sâu sắc (Nguyễn Văn Định, 2005). - Đối với nền kinh tế - xã hội Đúng như tên gọi đã phản ánh, BHXH luôn mang lại những vai trò to lớn, tác dụng đầu tiên của hình thức bảo hiểm này đối với xã hội là việc tạo ra cơ chế chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng xã hội, củng cố truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội. Hiện nay, khi đã trở thành một cấu phần cơ bản nhất trong hệ thống an sinh xă hội, BHXH là cơ sở để phát triển các bộ phận ASXH khác (Nguyễn Văn Định, 2005). Ở Việt Nam, thông qua chính sách bảo hiểm bắt buộc đối với khu vực chính thức, BHXH còn góp phần làm cho quá trình từ sản xuất nhỏ tiến lên sản xuất lớn nhanh chóng hơn.
Với chức năng của mình, BHXH là một khâu không thể thiếu trong việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh”, góp phần ổn định xã hội, phát triển kinh tế đất nước.Hệ thống chế độ bảo hiểm xã hội + Chế độ Bảo hiểm xã hội theo khuyến cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) Tại kỳ họp thứ 35, Hội nghị toàn thể của ILO được Hội đồng quản trị 8 của Văn phòng Lao động Quốc tế triệu tập tại Giơnevơ ngày 04/6/1952, sau khi quyết định chấp thuận một số đề nghị về các quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội, ngày 28/6/1952, ILO đã thông qua Công ước số 102-Công ước về an toàn xã hội (Quy phạm tối thiểu), đánh dấu một bước ngoặt quan trọng về BHXH trên thế giới. Nội dung của Công ước số 102 về BHXH bao gồm một hệ thống 9 chế độ như sau: 1. Chế độ chăm sóc y tế; 6. Chế độ trợ cấp gia đình; 2.
Chế độ trợ cấp ốm đau; 7. Chế độ trợ cấp thai sản; 3. Chế độ trợ cấp thất nghiệp; 8. Chế độ trợ cấp tàn tật; 4.
Chế độ trợ cấp tuổi già; 9. Chế độ trợ cấp tiền tuất. Chế độ trợ cấp TNLĐ hoặc BNN; 1. Quỹ bảo hiểm xã hội 1.Khái niệm quỹ BHXH Quỹ bảo hiểm xã hội là một trong những nội dung quan trọng của hệ thống BHXH.
Theo mục đích của BHXH, quỹ BHXH phải đảm nhận chi những khoản chủ yếu như: trả trợ cấp theo các chế độ BHXH (khoản chi này chiếm tỷ trọng lớn nhất); chi phí cho bộ máy hoạt động BHXH chuyên nghiệp (tiền lương, đào tạo…) chi phí bảo đảm các cơ sở vật chất cần thiết và chi phí quản lý khác (Đỗ Văn Sinh, 2005).Nguồn hình thành và mục đích sử dụng quỹ BHXH Quỹ BHXH được hình thành từ các nguồn sau đây (Đỗ Văn Sinh, 2005): - Người sử dụng lao động đóng góp; - Người lao động đóng góp; - Nhà nước hỗ trợ thêm; - Lãi đầu tư quỹ nhàn rỗi - Các nguồn khác (như cá nhân và các tổ chức từ thiện ủng hộ,. Quỹ BHXH được sử dụng chủ yếu cho các mục đích sau đây (Đỗ 9 Văn Sinh, 2005): - Chi trả trợ cấp các chế độ BHXH; - Chi hoạt động đầu tư quỹ nhàn rỗi; - Chi phí quản lý BHXH; - Chi khác. Trong các nội dung chi nêu trên thì chi trả trợ cấp cho các chế độ BHXH là lớn nhất và quan trọng nhất. Khoản chi này được thực hiện theo luật định và phụ thuộc vào phạm vi trợ cấp của từng hệ thống BHXH.
Về nguyên tắc, có thu mới có chi, thu trước chi sau. Vì vậy, quỹ BHXH chỉ chi cho các chế độ trong phạm vi có nguồn thu, về nguyên tắc thu của chế độ nào thì chi ở chế độ đó. Ngoài ra, quỹ BHXH luôn có một bộ phận dự phòng và bộ phận này cũng được sử dụng để chi phí cho hoạt động đầu tư quỹ nhàn rỗi để bảo toàn và tăng trưởng quỹ. Chi quản lý cũng là một khoản chi tất yếu, song phải được quản lý chặt chẽ và tiết kiệm (Đỗ Văn Sinh, 2005).
Các loại hình BHXH và phân cấp quản lý BHXH 1.Các loại hình BHXH Các loại hình BHXH: Được chia thành BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. "BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người SDLĐ phải tham gia"[11]. Các đối tượng tham gia được quy định cụ thể tại Luật BHXH năm 2014. Khi tham gia BHXH bắt buộc, người SDLĐ có trách nhiệm đóng BHXH cho NLĐ và NLĐ tham gia BHXH bắt buộc hưởng các chết độ BHXH sau: 1.
Chế độ trợ cấp ốm đau. Chế độ thai sản. Chế độ trợ TNLĐ & BNN 4. Chế độ tử tuất 5.
Chế độ hưu trí " BHXH tự nguyện: là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất. Đối tượng tham gia là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc"[11]. Phân cấp quản lýBHXH Hệ thống bộ máy BHXH được tổ chức quản lý theo 3 cấp tương ứng với BHXH các cấp: Ở Trung ương là ban thu, ban chi- BHXH Việt Nam; ở cấp tỉnh là Phòng thu, Phòng KHTC- BHXH tỉnh, ở cấp huyện là Bộ phận thu, bộ phận KHTC-BHXH huyện. CÔNG TÁC KẾ TOÁN THU, CHI QUỸ BHXH Bảo hiểm xã hội ra đời, tồn tại và phát triển là một nhu cầu khách quan.
Nền kinh tế hàng hóa càng phát triển, việc thuê mướn lao động trở nên phổ biến thì càng đòi hỏi sự phát triển đa dạng của BHXH. Quản lý BHXH bắt buộc bao gồm quản lý thu BHXH bắt buộc và quản lý chi BHXH bắt buộc (Nguyễn Thanh Phương, 2013). Nếu xem xét một cách toàn diện thì BHXH hàm chứa và phản ánh những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, Bảo hiểm xã hội là hoạt động dịch vụ công mang tính xã hội cao, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động.