MỞ ĐẦU Hoá học là môn khoa học thực nghiệm. Thực hành hoá học giúp sinh viên kiểm chứng bằng thực nghiệm những khái niệm, những nguyên lí, những định luật.và phát triển năng lực nghiên cứu cho sinh viên. Phòng thí nghiệm được bố trí rộng rãi, thoáng, có đủ ánh sáng. Trang bị gồm bàn làm việc, dụng cụ thí nghiệm, hoá chất.Mỗi phòng thí nghiệm thường bố trí khoảng 10 - 12 sinh viên làm việc.
Từng nhóm thí nghiệm có giảng viên hướng dẫn. Có những thí nghiệm do từng sinh viên tiến hành riêng rẽ, một số thí nghiệm do tính chất phức tạp cần làm theo nhóm 2 - 3 người. Mục tiêu của Thực hành Hoá học đại cương giúp sinh viên hiểu rõ nguyên tắc của các phương pháp thực nghiệm. Làm quen với các dụng cụ, thiết bị, các loại hoá chất đồng thời cũng biết được điều rủi ro ảnh hưởng tới sức khoẻ và sự an toàn.
Mặt khác trong từng bài thí nghiệm có mục "Vấn đề an toàn" để nhắc nhở sinh viên khi sử dụng các thiết bị điện; các hoá chất độc, chất ăn da, chất gây bỏng, chất dễ cháy dễ nổ; các dụng cụ thuỷ tinh dễ vỡ. Đồng thời có giới thiệu cách sơ cứu khi gặp tai nạn ở phòng thí nghiệm, cách làm báo cáo kết quả sau mỗi bài thí nghiệm. QUY TẮC BẢO HIỂM KHI LÀM THÍ NGHIỆM. Sinh viên vào phòng thí nghiệm phải mặc áo choàng, phải có các thiết bị bảo hiểm khác: đeo khẩu trang, giăng cao su, kính bảo hiểm khi cần thiết.
Sinh viên phải nắm được quy tắc bảo hiểm khi làm việc với chất độc, chất ăn da, chất gây bỏng, chất dễ cháy dễ nổ, cũng như cách sơ cứu khi gặp tai nạn. Phải học sử dụng những thiết bị cấp cứu thông thường khi cháy: chăn, vòi nước, bình cứu hoá. Không được làm thí nghiệm mà giáo viên không hướng dẫn, không được làm việc khi không có cán bộ hướng dẫn trong phòng. Tất cả các loại hoá chất không được ngửi, nếm, sờ tay.
Không được ăn, uống, hút thuốc trong phòng thí nghiệm. Không được hút pipet bằng mồm, nhất thiết phải dùng quả bóp cao su. Không để các chất dễ cháy, dễ nổ (xăng, dầu hoả, benzen, cồn, ete.) gần ngọn lửa đèn cồn, đèn khí. Khi đun dung dịch trong cốc, bình nón phải có lưới amiăng.
Đun hoá chất trong ống nghiệm phải quay miệng ống nghiệm về phía không có người. Không dùng các dụng cụ thuỷ tinh đã bị sứt hay vỡ. Khi lắp ống dẫn hay nhiệt kế vào nút cao su phải làm trơn bằng glixrin hay nước. Nút cao su được khoan lỗ có kích thước nhỏ hơn một chút so với ống dẫn hoặc nhiệt kế.
Tay trái cầm nút cao su, tay phải dùng khăn nắm chặt phần cuối ống dẫn hay nhiệt kế đút dần vào để tránh thuỷ tinh bị vỡ gây sát thương. Pha loãng axit hoặc bazơ đặc, phải đổ axit hoặc bazơ vào nước, rót chậm từng lượng nhỏ, khuấy đều, tuyệt đối không được đổ nước vào axit hay bazơ đặc. CÁCH SƠ CỨU KHI BỊ TAI NẠN. Khi bị thương.
Khi bị đứt tay, chảy máu nhẹ dùng bông thấm máu vết thương rồi bôi thuốc sát trùng (cồn 900, thuốc tím loãng, cồn iot. Vết thương động mạch, dùng dây cao su hay khăn tay buộc chặt phía trên vết thương, giữ vết thương khỏi nhiễm trùng, dùng bông sạch phủ lên vết thương rồi băng lại, nếu máu ra nhiều phải đưa đến phòng y tế. Khi bị hỏng. Bị bỏng vật nóng (thuỷ tinh, kim loại, nước sôi.) không rửa nước, không làm vỡ những nốt phồng trên vết bỏng.
Sau đó bôi vadơlin và băng vết bỏng lại. Có thể dùng axit picric hoặc tananh 2% bôi lên vết bỏng. Bị bỏng axit đặc như H2SO4 đặc, kiềm đặc phải rửa bằng vòi nước máy cho chảy mạnh từ 3 - 5 phút. Sau đó rửa lại vết thương do axit bằng dung dịch NaHCO3 2%, vết thương do kiềm bằng dung dịch CH3COOH 2%.
Khi bị axit bắn vào mắt, dùng bình cầu tia rửa mắt nhiều lần bằng nước, sau rửa bằng dung dịch borac 2%. Nếu là kiềm rửa bằng dung dịch CH3COOH 2%. Bị bỏng bởi photpho phải ngâm lâu trong dung dịch thuốc tím hoặc dung dịch CuSO4 5%, sau đó nhúng băng trước khi buộc vết thương bằng dung dịch CuSO4 5% rồi đưa đến phòng y tế để lấy hết photpho còn lại trong vết bỏng. Không bôi vadơlin lên vết bỏng vì photpho hoà tan trong chất này.
Brom lỏng rơi lên da phải nhiều lần benzen hoặc dung dịch natri tiosunfat 5%, thấm khô, bôi vadơlin, băng lại và đưa đến phòng y tế. Khi bị ngộ độc. Hít phải khí độc như H2S, Cl2, Br2, NO2.đưa ngay nạn nhân ra chỗ thoáng khí. Nếu cần dùng bình oxi để thở.
Ăn uống phải chất độc, nhanh chóng cho nạn nhân nôn ra rồi đưa đến phòng y tế cấp cứu. Khi bị cháy. Quần áo đang mặc trên người bị cháy với diện tích lớn, tuyệt đối không được chạy hoặc ra chỗ gió, phải nằm xuống đất mà lăn; cháy ở diện tích bé dùng khăn ướt, nước để dập tắt. Nếu xảy ra cháy lớn trong phòng thí nghiệm phải dùng bình chữa cháy.
Khi cháy các hoá chất, tuỳ loại mà dùng các phương pháp chữa cháy thích hợp. Để khi cần có thể sơ cứu, các phòng thí nghiệm cần có tủ thuốc với những thuốc thông dụng cần thiết: cồn 900, cồn iot 3%, dung dịch NaHCO3 2%, dung dịch CH3COOH 2%, dung dịch thuốc tím 5%, dung dịch CuSO4 5%, dung dịch Na2S2O3 5%, vadơlin, các loại bông, băng, gạc đã tẩy trùng. CÁCH VIẾT BÁO CÁO KẾT QUẢ THỰC HÀNH. Sau khi làm thí nghiệm xong, sinh viên phải viết báo cáo kết quả thực hành (thường gọi là bài tường trình).
Bài tường trình cần viết ngắn gọi để cho người đọc có thể dễ dàng theo dõi và hiểu được mục đích, đối tượng nghiên cứu, phương pháp sử dụng, điều kiện thí nghiệm và kết quả đạt được. Mẫu bài tường trình gồm những phần sau: 1. Tên thí nghiệm. Mục đích thí nghiệm: Nêu rõ nội dung và những kĩ năng phải đạt được.
Nguyên tắc: Mô tả tóm tắt nguyên tắc của phương pháp thực nghiệm, không trình bày dài dòng về lí thuyết hoặc quá chi tiết về cách tiến hành vì những điều đó đã sẵn có trong giáo trình thực hành. Nếu có sự thay đổi thiết bị sử dụng, đối tượng nghiên cứu, trình tự thí nghiệm so với giáo trình này cần ghi rõ. Các số liệu thực nghiệm. 5 - Các kết quả: Dựa trên các số liệu thực nghiệm thu được để tính toán kết quả đưa ra dưới dạng bảng số, đồ thị.
6 - Bàn luận: Đưa ra các phương pháp tính toánh, tính sai số, tìm hiểu những nguyên nhân sai số và ý nghĩa của các kết quả nhận được (cách lập bảng, vẽ đồ thị, tính sai số được nêu trong phần phụ lục). 7 - Câu hỏi: Sinh viên phải trả lời và giải đáp tất cả các câu hỏi và bài tập đã đưa ra trong bài thí nghiệm bao gồm các câu hỏi và bài tập trước khi đến phòng thí nghiệm và sau khi làm thí nghiệm. MỘT SỐ DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM VÀ CÁC KĨ THUẬT CƠ BẢN TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM 1. MỘT SỐ DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM.
Dụng cụ thuỷ tinh Trong phòng thí nghiệm có nhiều loại dụng cụ thuỷ tinh, theo công dụng của chúng, có thể chia thành ba loại: (i) Dụng cụ thuỷ tinh không chia độ: ống nghiệm, cốc, bình cầu, bình hình nón, chậu thuỷ tinh, phễu, mặt kính đồng hồ.(ii) Dụng cụ thuỷ tinh có chia độ: ống đo, cốc, buret, pipet, bình định mức. Dụng cụ thuỷ tinh có tác dụng đặc biệt: bình kíp, bình tinh chế, ống sinh hàn, bình chứa khí, bình hút ẩm. Dụng cụ thuỷ tinh không chia độ (hình 1.) Ống nghiệm: Có nhiều loại ống nghiệm và kích thước khác nhau, có ống nghiệm thường, ống nghiệm có nhánh. Ống nghiệm dùng chủ yếu làm các thí nghiệm lượng nhỏ.
Cốc thuỷ tinh: Có dạng cao, thấp với dung tích khác nhau từ 50ml đến 1 hoặc 2 lít. Có hai loại: cốc có mỏ và cốc không mỏ. Bình hình nón: thành mỏng đều, đáy bằng, miệng hẹp, cũng có thể đun được như cốc thuỷ tinh. Bình hình nón chủ yếu dùng để chuẩn độ.
Bình cầu: có hai loại, bình cầu đáy bằng và đáy tròn. Cổ bình có thể dài, ngắn, rộng, hẹp. Có loại bình cầu không nhánh và có nhánh (còn gọi là bình Wurtz). Bình cầu đáy bằng dùng để pha hoá chất, để đun nóng các chất lỏng.
Bình cầu đáy tròn dùng để cất, đun sôi hoặc những thí nghiệm cần đun nóng. Bình cầu có nhánh dùng để điều chế các chất khí. Phễu: Dùng để lọc và rót chất lỏng. Phễu thuỷ tinh có nhiều kích thước khác nhau.
Phễu thường dùng ở phòng thí nghiệm có đường kính từ 6 đến 10cm. Phễu giọt: loại phễu có nút đậy và khoá nhám, cuống dài dùng cho thí nghiệm cần thêm vào hỗn hợp phản ứng từng lượng nhỏ hoặc từng giọt. Nên bôi vadơlin vào chỗ nhám của nút để khoá cho kín và dễ mở. Khi không sử dụng, lót giấy vào nút và khoá để cho chỗ thuỷ tinh nhám lâu ngày không gắn chặt với nhau.
Chậu thuỷ tinh: Dụng cụ hình trụ thành đứng, thấp, đáy bằng có dung tích và đường kính khác nhau. Chậu thuỷ tinh để đựng nước khi thí nghiệm, đựng hoá chất sau phản ứng, dùng làm bay hơn các dung dịch nên còn gọi là chậu kết tinh. Không được rót nước sôi cũng như đun lửa trực tiếp chậu thuỷ tinh. Việc đun nóng chậu thuỷ tinh chỉ thực hiện trong bình cách thuỷ.
Dụng cụ thủy tinh không chia độ: 1. chậu thủy tinh; 2. bình cầu đáy bằng; 8. bình cầu đáy tròn; 9.
bình cầu có nhánh. Dụng cụ thuỷ tinh có chia độ (hình 1. Ống đo (hay còn gọi là ống đong): thường là hình trụ, được chia độ thành ml hoặc 1/10ml. Có hai kiểu chia độ: chia độ để lấy số lượng chất lỏng đổ vào ống đo thì độ 0 ở phía dưới, nếu chia độ để lấy số lượng chất lỏng rót ra thì độ 0 ở phía trên.
Các ống đo hình trụ có dung tích từ 5ml, 10ml đến 1 lít, ít khi lớn hơn. Khi dùng các ống đo cần chú ý độ chính xác phép đo thể tích phụ thuộc vào đường kính ống đo, ống đo càng rộng, độ chính xác càng kém. Đôi khi còn dùng cốc đo để đo thể tích chất lỏng. Không được đun nóng ống đo, cốc đo cũng như không được đo chất lỏng đang nóng.
2 Bình định mức: Dùng để pha những dung dịch có nồng độ xác định hay để đong một thể tích chất lỏng tương đối chính xác. Bình định mức là bình cầu đáy bằng, cổ dài, có ngấn và nút nhám. Ngấn ở cổ bình xác định dung tích chất lỏng chứa trong bình ở 200C.