I. Toàn cảnh quyết định làm việc bán thời gian của sinh viên HCMUTE
Thực trạng việc làm thêm cho sinh viên đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống sinh viên HCMUTE. Không chỉ tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM (HCMUTE), mà trên toàn thành phố, xu hướng này ngày càng phổ biến. Sinh viên không còn chỉ tập trung vào việc học trên giảng đường. Họ chủ động tìm kiếm các công việc part-time để đáp ứng nhiều mục tiêu khác nhau. Một nghiên cứu khoa học sinh viên EUREKA lần thứ 25 năm 2023 đã đi sâu phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định làm việc bán thời gian của sinh viên tại trường. Nghiên cứu này chỉ ra rằng, quyết định đi làm thêm không phải là một lựa chọn ngẫu nhiên. Nó chịu sự tác động của một tổ hợp các yếu tố phức tạp, từ nhu cầu tài chính, mong muốn tích lũy kinh nghiệm, đến việc sử dụng thời gian rảnh. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện hơn, từ đó đưa ra quyết định đúng đắn. Một quyết định phù hợp sẽ giúp sinh viên cân bằng học và làm, tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu các tác động tiêu cực đến kết quả học tập. Ngược lại, nếu không cân nhắc kỹ lưỡng, việc làm thêm có thể tạo ra áp lực học tập và ảnh hưởng đến định hướng nghề nghiệp lâu dài. Do đó, việc phân tích sâu các nhân tố này mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn quan trọng.
1.1. Bối cảnh việc làm thêm cho sinh viên tại TP.HCM
Thị trường lao động tại TP.HCM, đặc biệt là khu vực Thành phố Thủ Đức, mang lại nhiều cơ hội việc làm tại Thủ Đức cho sinh viên. Sự phát triển năng động của các ngành dịch vụ, bán lẻ, và giáo dục tạo ra một thị trường lao động bán thời gian sôi động. Sinh viên có thể dễ dàng tìm thấy các công việc đa dạng như gia sư, nhân viên phục vụ, bán hàng, hay cộng tác viên nội dung. Bối cảnh này thúc đẩy sinh viên tham gia vào lực lượng lao động sớm hơn. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra thách thức về việc lựa chọn công việc phù hợp với ngành học và lịch trình cá nhân. Một công việc không chỉ mang lại thu nhập sinh viên mà còn phải đóng góp vào sự phát triển kỹ năng mềm và kinh nghiệm làm việc.
1.2. Tầm quan trọng của công việc part time trong đời sống sinh viên
Công việc bán thời gian đóng một vai trò đa diện. Về mặt kinh tế, nó giúp sinh viên trang trải một phần chi phí sinh hoạt, giảm bớt gánh nặng hỗ trợ từ gia đình. Về mặt phát triển cá nhân, đây là cơ hội vàng để rèn luyện các kỹ năng quan trọng như giao tiếp, giải quyết vấn đề, và đặc biệt là quản lý thời gian. Kinh nghiệm thực tế từ các công việc này là một điểm cộng lớn trong CV khi ra trường, giúp sinh viên tự tin hơn trước nhà tuyển dụng. Hơn nữa, môi trường làm việc thực tế giúp sinh viên sớm hình thành tác phong chuyên nghiệp và hiểu rõ hơn về định hướng nghề nghiệp của bản thân. Tóm lại, tác động của việc làm thêm là rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến cả hiện tại và tương lai của sinh viên.
II. Top thách thức ảnh hưởng quyết định làm thêm của sinh viên SPKT
Quyết định đi làm thêm của sinh viên SPKT làm thêm luôn đi kèm với nhiều thách thức đáng kể. Thách thức lớn nhất chính là việc duy trì sự cân bằng học và làm. Chương trình học tại HCMUTE đòi hỏi sự tập trung cao và khối lượng kiến thức lớn. Khi dành thời gian cho công việc bán thời gian, sinh viên có nguy cơ giảm thời gian tự học, làm bài tập và nghỉ ngơi. Điều này có thể trực tiếp ảnh hưởng kết quả học tập. Một áp lực khác là áp lực học tập vốn có. Việc phải hoàn thành các đồ án, bài tập lớn đúng hạn trong khi vẫn phải đảm bảo lịch làm việc là một bài toán khó. Nhiều sinh viên phải đối mặt với tình trạng căng thẳng, mệt mỏi kéo dài. Bên cạnh đó, các khó khăn khi đi làm thêm không chỉ dừng lại ở học thuật. Sinh viên có thể gặp phải những vấn đề như môi trường làm việc không tốt, quyền lợi lao động không được đảm bảo, hoặc công việc không phù hợp với kỳ vọng. Những trải nghiệm tiêu cực này có thể ảnh hưởng đến tâm lý và động lực của sinh viên. Việc nhận diện và chuẩn bị tinh thần đối mặt với những thách thức này là bước đầu tiên để sinh viên có thể đưa ra quyết định làm thêm một cách khôn ngoan và bền vững.
2.1. Áp lực học tập và nhu cầu cân bằng học và làm
Chương trình đào tạo kỹ thuật tại HCMUTE có đặc thù nặng về thực hành và lý thuyết chuyên sâu. Điều này tạo ra một áp lực học tập không nhỏ. Sinh viên phải dành nhiều thời gian trên phòng thí nghiệm, xưởng thực hành và thư viện. Khi quyết định làm thêm, quỹ thời gian này bị thu hẹp đáng kể. Nhu cầu cân bằng học và làm trở thành ưu tiên hàng đầu. Nếu quản lý không tốt, sinh viên dễ rơi vào tình trạng quá tải. Kết quả học tập sa sút là hậu quả dễ thấy nhất. Việc cân bằng đòi hỏi kỹ năng quản lý thời gian xuất sắc và sự kỷ luật cao độ, một thách thức lớn đối với nhiều bạn trẻ.
2.2. Những khó khăn khi đi làm thêm mà sinh viên phải đối mặt
Bên cạnh áp lực học tập, sinh viên còn đối mặt với nhiều khó khăn khi đi làm thêm từ môi trường bên ngoài. Một số sinh viên có thể gặp phải các công việc lừa đảo, yêu cầu đặt cọc hoặc công việc không đúng như mô tả. Môi trường làm việc không lành mạnh, xung đột với đồng nghiệp hoặc quản lý cũng là một vấn đề. Thêm vào đó, việc di chuyển giữa trường học và nơi làm việc cũng tiêu tốn thời gian và sức lực, đặc biệt với những công việc ở xa. Những khó khăn này đòi hỏi sinh viên phải trang bị kỹ năng tìm hiểu thông tin, tự bảo vệ bản thân và có khả năng thích ứng linh hoạt.
III. Yếu tố tài chính tác động quyết định làm việc bán thời gian
Yếu tố tài chính là một trong những động lực chính thúc đẩy sinh viên tìm kiếm công việc part-time. Theo nghiên cứu tại HCMUTE, nhóm nhân tố về Chi tiêu cá nhân (Personal Expenditure) và Thu nhập (Income) có tác động mạnh mẽ đến quyết định này. Nhu cầu tài chính cá nhân của sinh viên ngày càng tăng. Các khoản chi tiêu không chỉ giới hạn ở học phí và sinh hoạt phí cơ bản. Sinh viên cần tiền cho tài liệu học tập, các khóa học kỹ năng, hoạt động ngoại khóa và giao lưu bạn bè. Khi khoản hỗ trợ từ gia đình không đủ để trang trải, làm thêm trở thành giải pháp tất yếu. Nghiên cứu chỉ ra rằng các biến quan sát như "Chi phí cá nhân vượt quá hỗ trợ gia đình" và "Gia đình không đủ khả năng hỗ trợ" có trọng số cao. Điều này khẳng định áp lực tài chính là nguyên nhân hàng đầu. Hơn nữa, việc có một khoản thu nhập sinh viên tự chủ giúp họ độc lập hơn, có thể tự quyết định các khoản chi tiêu của mình. Mức thu nhập phù hợp và xứng đáng với công sức bỏ ra cũng là yếu tố quan trọng để sinh viên duy trì công việc lâu dài.
3.1. Phân tích nhu cầu tài chính cá nhân và thu nhập sinh viên
Mức sống tại TP.HCM tương đối cao, dẫn đến nhu cầu tài chính cá nhân của sinh viên cũng tăng theo. Các chi phí từ ăn ở, đi lại, đến các hoạt động giải trí, phát triển bản thân đều cần một nguồn tài chính ổn định. Việc có một khoản thu nhập sinh viên từ công việc bán thời gian giúp giải quyết bài toán này. Nó không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt mà còn giúp sinh viên học cách quản lý tài chính, lập ngân sách và chi tiêu có trách nhiệm. Đây là một kỹ năng sống quan trọng cho tương lai.
3.2. Vai trò của hỗ trợ từ gia đình trong quyết định làm thêm
Mức độ hỗ trợ từ gia đình đóng vai trò quyết định trong việc sinh viên có cần đi làm thêm hay không. Với những sinh viên có hoàn cảnh gia đình khó khăn, làm thêm là yêu cầu bắt buộc để có thể tiếp tục việc học. Ngay cả với những sinh viên có điều kiện tốt hơn, việc đi làm thêm vẫn là một lựa chọn để giảm gánh nặng cho cha mẹ và có thêm một khoản tiền tiêu vặt cá nhân. Sự độc lập về tài chính, dù chỉ là một phần, cũng mang lại cho sinh viên sự tự tin và trưởng thành hơn.
IV. Cách kinh nghiệm và kỹ năng mềm tác động quyết định làm thêm
Ngoài yếu tố tài chính, mong muốn tích lũy kinh nghiệm làm việc và phát triển kỹ năng mềm là động lực quan trọng không kém. Đây là nhóm nhân tố Kinh nghiệm - Kỹ năng sống (Experience-life skill) được xác định trong nghiên cứu. Sinh viên ngày nay nhận thức rõ rằng kiến thức học thuật là chưa đủ để cạnh tranh trên thị trường lao động bán thời gian và toàn thời gian sau này. Họ tìm đến các công việc part-time như một cách để áp dụng lý thuyết vào thực tế, làm quen với môi trường làm việc chuyên nghiệp. Việc "học hỏi kỹ năng và kinh nghiệm cho công việc tương lai" và "áp dụng kỹ năng kinh nghiệm vào thực tế" là những lý do được nhiều sinh viên lựa chọn. Thông qua công việc, sinh viên có cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, xử lý tình huống và đặc biệt là quản lý thời gian. Những kỹ năng này không chỉ giúp ích cho việc học hiện tại mà còn là hành trang quý giá cho định hướng nghề nghiệp sau này. Một công việc bán thời gian phù hợp với ngành học còn giúp sinh viên xác định rõ hơn đam mê và con đường sự nghiệp mình muốn theo đuổi.
4.1. Tầm quan trọng của việc tích lũy kinh nghiệm làm việc thực tế
Kinh nghiệm làm việc thực tế là yếu tố mà nhà tuyển dụng luôn tìm kiếm. Sinh viên có kinh nghiệm từ các công việc bán thời gian thường thể hiện sự chững chạc, nhanh nhạy và hiểu biết về môi trường công sở hơn. Kinh nghiệm này giúp họ dễ dàng hòa nhập với công việc chính thức sau khi tốt nghiệp. Nó cũng là bằng chứng cho thấy sinh viên là người năng động, có ý chí và không ngại thử thách, tạo ấn tượng tốt trong quá trình phỏng vấn.
4.2. Phát triển kỹ năng mềm thông qua môi trường làm việc
Trường học cung cấp kiến thức, nhưng môi trường làm việc là nơi tốt nhất để phát triển kỹ năng mềm. Khi đối mặt với khách hàng, sinh viên học được cách lắng nghe và giao tiếp hiệu quả. Khi làm việc với đồng nghiệp, họ rèn luyện kỹ năng hợp tác và giải quyết xung đột. Khi gặp sự cố, họ học cách giữ bình tĩnh và xử lý vấn đề một cách logic. Tất cả những kỹ năng này đều cực kỳ cần thiết cho sự thành công trong bất kỳ lĩnh vực nào.
V. Nghiên cứu EUREKA Phân tích 4 yếu tố chính ảnh hưởng quyết định
Nghiên cứu khoa học sinh viên EUREKA với đề tài "Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định làm việc bán thời gian của sinh viên HCMUTE" đã cung cấp một cơ sở dữ liệu khoa học vững chắc. Phương pháp nghiên cứu định lượng được sử dụng, với dữ liệu thu thập qua khảo sát và được xử lý bằng phần mềm SPSS. Nghiên cứu đã tiến hành kiểm định độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA. Kết quả phân tích đã xác định được 4 nhóm yếu tố chính có tác động của việc làm thêm đến quyết định của sinh viên. Bốn nhóm yếu tố đó bao gồm: Chi tiêu cá nhân (Personal Expenditure), Kinh nghiệm - Kỹ năng sống (Experience-life skill), Thu nhập (Income), và Thời gian rảnh (Free Time). Tổng phương sai trích được là 71.132%, cho thấy mô hình giải thích được phần lớn sự biến thiên của dữ liệu. Trong đó, kết quả phân tích cho thấy yếu tố về chi tiêu cá nhân có ảnh hưởng lớn nhất. Điều này một lần nữa khẳng định rằng, dù các yếu tố khác cũng quan trọng, nhưng áp lực về nhu cầu tài chính cá nhân vẫn là động cơ thúc đẩy mạnh mẽ nhất đối với sinh viên SPKT làm thêm.
5.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất và phương pháp phân tích EFA
Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các nghiên cứu trước đó của Thùy và cộng sự (2021) và An và cộng sự (2022). Mô hình đề xuất bao gồm 4 nhân tố độc lập tác động đến biến phụ thuộc là quyết định làm việc bán thời gian. Dữ liệu từ 214 phiếu khảo sát hợp lệ đã được đưa vào phân tích nhân tố khám phá (EFA). Kết quả kiểm định KMO (0.922 > 0.5) và Bartlett (Sig. = 0.000 < 0.05) cho thấy dữ liệu hoàn toàn phù hợp để phân tích EFA. Các biến quan sát đều có trọng số tải nhân tố (factor loading) cao và hội tụ về 4 nhóm nhân tố rõ ràng, khẳng định tính giá trị của thang đo.
5.2. Kết quả phân tích 4 nhóm yếu tố chính tác động mạnh mẽ
Kết quả cuối cùng xác nhận 4 nhóm yếu tố chính. (1) Chi tiêu cá nhân: Phản ánh áp lực khi chi tiêu vượt quá mức hỗ trợ. (2) Kinh nghiệm - Kỹ năng sống: Thể hiện mong muốn cải thiện kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm cho tương lai. (3) Thu nhập: Liên quan đến mong muốn có một mức lương phù hợp và đáp ứng chi tiêu. (4) Thời gian rảnh: Đề cập đến việc sinh viên muốn tận dụng thời gian trống một cách hiệu quả. Sự phân nhóm này cung cấp một cái nhìn cấu trúc và rõ ràng về các động lực của sinh viên.
VI. Giải pháp định hướng giúp sinh viên cân bằng học và làm
Từ những phân tích trên, việc đưa ra các giải pháp và định hướng là cần thiết để hỗ trợ sinh viên. Trước hết, sinh viên cần tự trang bị kỹ năng quản lý thời gian một cách khoa học. Việc lập kế hoạch chi tiết cho tuần, tháng, ưu tiên các nhiệm vụ quan trọng liên quan đến học tập là yếu tố tiên quyết. Sinh viên nên lựa chọn những công việc part-time có lịch làm việc linh hoạt, gần nơi ở hoặc trường học để tiết kiệm thời gian di chuyển. Đồng thời, nên ưu tiên các công việc liên quan đến ngành học để có thể vừa làm vừa củng cố kiến thức. Về phía nhà trường, vai trò của Trung tâm hỗ trợ sinh viên HCMUTE cần được phát huy mạnh mẽ hơn nữa. Trung tâm có thể trở thành cầu nối uy tín, giới thiệu các cơ hội việc làm tại Thủ Đức đã được xác minh, đảm bảo quyền lợi cho sinh viên. Ngoài ra, việc tổ chức các buổi hội thảo về kỹ năng quản lý thời gian, kỹ năng phỏng vấn, hay định hướng nghề nghiệp sẽ giúp sinh viên có sự chuẩn bị tốt hơn. Cuối cùng, bản thân sinh viên phải luôn đặt việc học lên hàng đầu, nhận thức rõ tác động của việc làm thêm và không để nó ảnh hưởng kết quả học tập.
6.1. Đề xuất giúp sinh viên cân bằng học và làm hiệu quả
Để cân bằng học và làm, sinh viên cần xác định rõ mục tiêu của việc đi làm thêm. Nếu mục tiêu là tài chính, cần tính toán số giờ làm cần thiết để không ảnh hưởng đến việc học. Nếu mục tiêu là kinh nghiệm, hãy chọn công việc có giá trị học hỏi cao dù thu nhập sinh viên có thể không bằng. Sinh viên nên trao đổi thẳng thắn với quản lý về lịch học và lịch thi để được hỗ trợ. Quan trọng nhất là phải biết lượng sức mình và dành thời gian nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng để tránh kiệt sức.
6.2. Vai trò của Trung tâm hỗ trợ sinh viên HCMUTE và nhà trường
Trung tâm hỗ trợ sinh viên HCMUTE có thể xây dựng một cổng thông tin việc làm riêng cho sinh viên trường. Tại đây, các doanh nghiệp uy tín có thể đăng tin tuyển dụng các vị trí bán thời gian. Trung tâm sẽ kiểm duyệt thông tin để đảm bảo tính an toàn và minh bạch. Bên cạnh đó, nhà trường và các khoa có thể lồng ghép các hoạt động tư vấn, chia sẻ kinh nghiệm từ cựu sinh viên đã thành công trong việc cân bằng học tập và làm thêm. Sự hỗ trợ từ nhà trường sẽ là điểm tựa vững chắc giúp sinh viên tự tin hơn trên con đường phát triển bản thân.
