CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI NHUẬN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM 1. Cơ sở lý thuyết về các khái niệm liên quan 1. Khái niệm lợi nhuận của Ngân hàng thương mại Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (đã được bổ sung và sửa đổi năm 2017) định nghĩa: "Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận". Quan điểm của Peter.
Rose như sau: “Một ngân hàng có thể được định nghĩa theo các chức năng kinh tế mà nó thực hiện, các dịch vụ mà nó cung cấp cho khách hàng hoặc cơ sở pháp lý cho sự tồn tại của nó. Các ngân hàng tham gia vào việc chuyển tiền từ người tiết kiệm sang người đi vay (trung gian tài chính) và thanh toán hàng hóa và dịch vụ”. Tương đồng quan điểm với Peter. Rose, Đỗ Thị Kim Hảo (2022) định nghĩa NHTM theo ba khía cạnh: theo chức năng của NHTM trong nền kinh tế (trung gian tài chính), theo cơ sở nghiệp vụ cung cấp cho khách hàng và theo góc độ quản lý của pháp luật.
Từ đó, có thể nhận thấy NHTM là một loại hình doanh nghiệp kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt là tiền tệ, hoạt động nhằm mục đích đạt lợi nhuận. Lợi nhuận của ngân hàng đến từ các nghiệp vụ như nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán, cho thuê tài chính, dịch vụ bảo hiểm, ủy quyền,. Bởi lẽ khi thực hiện các nghiệp vụ trên, ngân hàng đóng vai trò là bên trung gian thu về các khoản tiền lãi và phí dịch vụ, từ đó đạt được mục đích là tăng trưởng lợi nhuận. Một NHTM có lợi nhuận cao chứng tỏ ngân hàng đó đang thực hiện hoạt động kinh doanh có hiệu quả, có nguồn vốn quay vòng để đầu tư cơ sở vật chất, nâng cấp công nghệ tiên tiến và cải thiện chất lượng nguồn lao động.
Tuy nhiên, NHTM có thể chấp nhận rủi ro cao để tăng trưởng lợi nhuận trong một khoảng thời gian ngắn hạn. Điều này có thể gây nguy hiểm cho ngân hàng khi rủi ro tiềm tàng có thể phát sinh trong dài hạn mà các nhà quản trị chưa thể lường trước được. Do đó việc đánh giá lợi nhuận của NHTM đóng vai trò quan trọng đối với các nhà đầu tư, các khách hàng, các nhà quản trị ngân hàng và cả các cơ quan Nhà nước. Cách xác định lợi nhuận của Ngân hàng thương mại Lợi nhuận của ngân hàng được tính bằng sự chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí trong một khoảng thời gian nhất định.
Ngoài cách xác định bằng con số cụ thể, lợi nhuận ngân hàng có thể được đo lường bằng các chỉ số tài chính như tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản - ROA, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu - ROE, tỷ lệ thu nhập lãi cận biên - NIM. Dựa vào tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản - ROA ROA (Return on Assets) là chỉ số tài chính thể hiện sự tương quan giữa tài sản và lợi nhuận sau thuế của một ngân hàng, cho thấy được 1 đồng tài sản sẽ sinh ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận. ROA cao cho thấy sự hiệu quả trong việc sử dụng và quản lý tài sản của một NHTM. Do đó, ROA càng cao chứng tỏ hoạt động kinh doanh của ngân hàng càng tốt.
Đây cũng là chỉ tiêu phổ biến và chính xác nhất trong việc đo lường và đánh giá lợi nhuận của NHTM. ROA được tính bằng công thức sau: 𝐿ợ𝑖 𝑛ℎ𝑢ậ𝑛 𝑠𝑎𝑢 𝑡ℎ𝑢ế (1) ROA = x 100% 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 1. Dựa vào tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu - ROE ROE (Return on Equity) là chỉ số tài chính thể hiện sự tương quan giữa vốn chủ sở hữu và lợi nhuận sau thuế của một ngân hàng, cho thấy được 1 đồng vốn chủ sở hữu sẽ sinh ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận. ROE cao cho thấy NHTM đang sử dụng nguồn vốn đầu tư có hiệu quả.
Đây cũng là một chỉ số tài chính phổ biến trong việc đo lường lợi nhuận của một NHTM. Tuy nhiên, ROE sẽ không đo lường được các rủi ro liên quan đến đòn bẩy tài chính nên độ chính xác khi sử dụng ROE để đánh giá lợi nhuận sẽ không được tối ưu như khi sử dụng ROA. ROE được tính bằng công thức sau: 𝐿ợ𝑖 𝑛ℎ𝑢ậ𝑛 𝑠𝑎𝑢 𝑡ℎ𝑢ế (2) ROE = x 100% 𝑉ố𝑛 𝑐ℎủ 𝑠ở ℎữ𝑢 10 1. Dựa vào tỷ lệ thu nhập lãi cận biên - NIM NIM (Net Interest Margin) còn được gọi là tỷ lệ thu nhập lãi thuần hay biên lãi ròng.
NIM của một ngân hàng cho thấy tỷ lệ giữa số tiền lãi của các khoản ngân hàng cho vay với số tiền lãi phải trả cho các khoản tiền gửi của khách hàng, phản ánh mức độ mà ngân hàng thu được lợi nhuận từ chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay. Chỉ số NIM cũng là một trong những thước đo giúp đánh giá khả năng sinh lời từ dòng tiền và tăng trưởng của một ngân hàng. NIM càng cao chứng tỏ khả năng sinh lời của ngân hàng càng cao, khả năng đầu tư có lời càng lớn. Tuy nhiên, NIM là chỉ số biến đổi không ngừng và dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài, điển hình nhất là hai yếu tố chính sách tiền tệ của Nhà nước và nhu cầu của khách hàng.
NIM được tính bằng công thức sau: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑙ã𝑖 𝑟ò𝑛𝑔 (3) NIM = x 100% 𝑇à𝑖 𝑠ả𝑛 𝑠𝑖𝑛ℎ 𝑙ờ𝑖 1. Ý nghĩa và tầm quan trọng của việc đánh giá lợi nhuận của Ngân hàng thương mại N.Balasundaram (2009) đưa ra nhận định rằng lợi nhuận là chỉ tiêu quan trọng nhất đối với một doanh nghiệp và quyết định đến sự sống còn của doanh nghiệp đó. NHTM là một loại hình doanh nghiệp kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt là tiền tệ, hoạt động nhằm mục tiêu lợi nhuận. Do đó, tối đa hóa lợi nhuận là mục tiêu hàng đầu của NHTM bởi nó có tác động trực tiếp đến kết quả hoạt động kinh doanh và vị thế của ngân hàng với các đối thủ cạnh tranh khác trên thị trường tài chính.
Từ việc phân tích đánh giá lợi nhuận của ngân hàng, các nhà quản trị ngân hàng có thể nắm bắt được các điểm mạnh về tài chính, lợi thế cạnh tranh và hiệu quả trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng, cũng như nhận thấy những điểm bất cập, những thiếu sót trong công tác vận hành và quản lý. Dựa trên tình hình thực tế đó, các nhà quản trị ngân hàng sẽ đưa ra những chiến lược phù hợp một các kịp thời nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng lợi nhuận, tối thiểu hóa chi phí. Ngoài ra, việc đánh giá lợi nhuận ngân hàng giúp các nhà quản trị dự đoán trước được xu hướng phát triển của ngân hàng, khả năng sinh lời trong tương lai và cả những 11 rủi ro tiềm tàng trong dài hạn. Từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường tài chính và hướng đến tăng trưởng bền vững.
Một NHTM với lợi nhuận khả quan và sức khỏe tài chính tốt sẽ gia tăng sự tin tưởng của khách hàng và người lao động trong ngành ngân hàng. Đây cũng là tín hiệu tốt để khách hàng an tâm đầu tư và sử dụng các dịch vụ của ngân hàng. Tuy nhiên, đã có những NHTM chấp nhận chịu mức rủi ro cao để có thể tăng trưởng lợi nhuận vượt bậc trong một khoảng thời gian nhất định. Lợi nhuận ngân hàng lúc này sẽ đạt mức cao trong ngắn hạn nhưng các rủi ro tiềm tàng có thể đột ngột phát sinh trong dài hạn.
Vì vậy, khi đánh giá và phân tích, ngoài việc chỉ dựa trên lợi nhuận mà ngân hàng công bố, chúng ta cần xem xét mối quan hệ giữa lợi nhuận với các chỉ số khác như tổng tài sản của ngân hàng, vốn chủ sở hữu, chi phí hoạt động,. Bên cạnh đem lại lợi ích cho các nhà quản trị, khách hàng và người lao động, việc đánh giá lợi nhuận và hoạt động kinh doanh của NHTM có vai trò và ý nghĩa quan trọng đối với các nhà đầu tư. Đây chính là cơ sở để các nhà đầu tư có thể cân nhắc đưa ra quyết định đầu tư sau khi xem xét triển vọng phát triển của ngân hàng và lợi ích cổ đông mà họ có thể nhận được trong tương lai. Đồng thời, các nhà đầu tư cũng có thể dự đoán trước được xếp hạng và sự ổn định của giá trị cổ phiếu của ngân hàng trên thị trường, qua đó nắm bắt được mức cổ tức mà ngân hàng có thể chi trả mỗi năm và xem xét mức độ rủi ro khi đầu tư vào ngân hàng.
Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước, việc đánh giá lợi nhuận của các NHTM là nguồn thông tin quan trọng và cần thiết để xếp hạng mức độ tín nhiệm của các NHTM, từ đó có những biện pháp kịp thời tránh tình trạng ngân hàng có hoạt động kinh doanh xuống dốc, dẫn đến phá sản kéo theo sự khủng hoảng cho cả hệ thống ngân hàng và nền kinh tế. Ngoài ra, khi xem xét lợi nhuận của NHTM, các cơ quan Nhà nước có thể đảm bảo các NHTM đang nghiêm chỉnh thực thi các hoạt động kinh doanh của mình theo đúng quy định của pháp luật và chính sách của NHNN. 12 Tóm lại, việc đánh giá và phân tích lợi nhuận của NHTM là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với các chủ thể trong nền kinh tế. Các cơ quan quản lý Nhà nước, các nhà quản trị ngân hàng, nhà đầu tư, các khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, người lao động trong ngành đều có thể đạt được lợi ích và mục đích cá nhân của mình khi phân tích lợi nhuận của các NHTM.
Không chỉ vậy, những người sẽ và đang theo học các ngành nghề về tài chính - ngân hàng cũng có được những thông tin, kinh nghiệm hữu ích trong quá trình học tập và làm việc khi tìm hiểu và đánh giá lợi nhuận của các NHTM. Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng thương mại 1. Các yếu tố bên trong ngân hàng 1. Quy mô ngân hàng Athanasoglou (2006) cho rằng quy mô của một ngân hàng lớn sẽ dẫn đến chi phí hệ thống khi mở rộng ngân hàng sẽ giảm thiểu phần nào, do đó quy mô ngân hàng có mối quan hệ cùng chiều với lợi nhuận ở một mức độ nhất định.