Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC MÔN TIẾNG VIỆT CHO GIÁO VIÊN TIỂU HỌC 1. Khái quát về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trong công trình nghiên cứu "Chuẩn bị cho sinh viên làm công tác giáo dục ở trường phổ thông", tác giả N.L Bôndưrep đã nhấn mạnh vai trò của năng lực dạy học và ông đã khẳng định: “Những năng lực dạy học chỉ được hình thành và củng cố trong hoạt động thực tiễn của người thầy giáo" [27].M Iacốplep trong cuốn: "Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông" đã phân tích quá trình nhận thức của học sinh và quá trình dạy học trong đó nêu một cách cụ thể những công việc giáo viên cần phải làm, những yêu cầu đối với giáo viên trong việc sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học để thực hiện tốt chương trình dạy học ở trường phổ thông. Tác giả đã dẫn ra những ví dụ về thành công cũng như những thất bại trong nghề dạy học nhằm làm sáng tỏ vấn đề cần nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường từ việc sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học của người giáo viên [28].Kixêcôp đã có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực dạy học.
Một trong các công trình đó là: "Hình thành các năng lực, kỹ năng, kỹ xảo dạy học trong điều kiện của nền giáo dục đại học".N Gônôbôlin trong cuốn "Những phẩm chất tâm lý của người giáo viên" đã phân tích hoạt động dạy học ở hai lĩnh vực: Công tác dạy học và công tác giáo dục của người giáo viên. Tác giả phân tích cụ thể những yêu cầu về chẩm chất và năng lực dạy học người giáo viên cần có để đảm bảo hiệu quả trong giáo dục và dạy học [dẫn theo 23]. Patrice Pelpel trong cuốn "Tự đào tạo để dạy học" [30] đã gợi ý cho chúng ta một cách tiếp cận khoa học có tính phương pháp luận về nghề dạy học, cách xác định các mục tiêu sư phạm, cơ sở lý luận và thực hiện để chúng ta có thể tự mình lựa chọn và sử dụng một cách khách quan, khoa học các phương pháp và kỹ thuật dạy học thích hợp, cách tự đánh giá cùng với những dự báo về xu hướng phát triển các phương pháp và kỹ thuật dạy học ở nhà trường tương lai. Có thể nói, cuốn sách là những công cụ lý luận cần thiết cho mỗi nhà giáo khi tiến hành quá trình "tự đào tạo để nâng cao năng lực để dạy học".
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Ngoài các công trình trên còn có nhiều công trình nghiên cứu khác được dự án Việt - Bỉ (hỗ trợ học từ xa) dịch và giới thiệu như: “Đào tạo thường xuyên" của Pierre Besnard (Đại học Paris V-Sorbonne) và Bernard Lietard (Đại học Genève) bàn về vấn đề người lớn tham gia đào tạo thường xuyên; "Chiến lược của giáo viên" do Paul D.Eggen (Đại học Nord Florida) và Donald. Kauchak (Đại học Utah) viết đã đưa ra nhận xét tổng quát về các mô hình và chiến lược dạy học; “Dạy học theo nhóm” của Phlippe Meirieu nêu hiệu quả của việc dạy học theo nhóm (NXB Chronique Sociale năm 1996); "Giáo viên rèn luyện tâm lý" của Jacques Nimier. Tác giả đã nêu vấn đề: không phải việc đào tạo tâm lý chỉ làm ở các trường sư phạm mà đủ. Cả cuộc sống nghề nghiệp của họ sau này, người giáo viên vẫn phải luôn luôn tự rèn luyện mình; "Những cơ sở của hoạt động giảng dạy” của tập thể tác giả: E.Vandenberghe (NXB Deboeck - xuất bản lần thứ 3) đã nêu cơ sở của giảng dạy, nội dung, mục tiêu, chức năng của việc đánh giá công tác giảng dạy cũng như sản phẩm và quá trình của hoạt động giảng dạy; "Hướng dẫn giáo viên" của: J.Thomas đã hướng dẫn kỹ thuật sử dụng các mục tiêu sư phạm và vấn đề kiểm tra đánh giá hay các dạng hội thảo trong đào tạo (NXB De.niverists 1995); Đặc biệt cuốn "Đào tạo giáo viên về năng lực dạy học" của Marguerite.
Cuốn “Một số vấn đề về đào tạo giáo viên” của Michel Develay [25], nội dung chính được trình bày theo trình tự logic Học → Dạy → Đào tạo GV, trong đó việc đào tạo GV chú trọng đến công tác bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên, nội dung công tác bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên bao gồm nhiều vấn đề về quan niệm, về nội dung, về phương pháp, phương thức bồi dưỡng, năng lực giáo viên. Đó là cuốn sách có giá trị trong công tác bồi dưỡng năng lực cho giáo viên GV. Ở Pháp, đất nước có truyền thống coi trọng nghề dạy học, họ quan niệm: Dạy học là một nghề đòi hỏi có trình độ chuyên sâu và được đào tạo về nghề nghiệp rất cao. Việc bồi dưỡng năng lực dạy học cho GV ở Pháp được thực hiện theo 03 hướng chính: Coi trọng việc tự nâng cao trình độ năng lực dạy học của GV; Tạo ra sự phù hợp với công việc đối với tất cả các GV, đặc biệt là GV dạy các môn mà lĩnh vực đó luôn có sự phát triển mạnh mẽ và các thiết bị trở lên lạc hậu; Định kỳ xác định những kiến thức sẽ phải đưa vào tổng thể chương trình bồi dưỡng để bồi dưỡng GV.
Trong đó bàn về vấn đề giáo viên phải tham gia bồi dưỡng thường xuyên nhằm nâng cao năng lực giảng dạy của mình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Có thể nói, các nước trên thế giới đều quan tâm đến vấn đề đào tạo, bồi dưỡng giáo viên. Tuy nhiên, hầu hết các công trình kể trên mới chỉ đề cập đến năng lực, kỹ năng giảng dạy và kỹ năng giáo dục nói chung chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu vấn đề bồi dưỡng năng lực dạy học môn học cụ thể cho giáo viên tiểu học. Những nghiên cứu ở trong nước Trong những năm gần đây, tại Việt Nam đã có nhiều nhà nghiên cứu bàn về các lĩnh vực bồi dưỡng năng lực giáo dục, bồi dưỡng năng dạy học cho GV. Có thể nêu ra một số tác giả và các công trình sau đây: Tài liệu của tác giả Nguyễn Minh Đường (1996) “Bồi dưỡng và đào tạo đội ngũ nhân lực trong điều kiện mới, chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước” [12], tác giả Trần Bá Hoành (2002) “Bồi dưỡng tại chỗ và bồi dưỡng từ xa” [20], tác giả Nguyễn Tấn Phát (2000) "Tự học, tự bồi dưỡng suốt đời trở thành một quy luật" [32].
Tuy vậy, với đặc trưng của từng vùng miền, việc ứng dụng các vấn đề lý luận về bồi dưỡng GV vẫn chưa được thể hiện rõ nét, đây là một vấn đề cần phải được làm sáng tỏ hơn về lý luận và thực tiễn. Chỉ thị số 18/2001/CT-TTg ngày 27/8/2001 của Thủ tướng Chính phủ [33] về "Một số biện pháp cấp bách xây dựng đội ngũ nhà giáo của hệ thống giáo dục quốc dân" và Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khoá IX về việc "Xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD" đã định hướng và tạo hành lang pháp lý cho việc xây dựng, bồi dưỡng GV trong đó có GV TH theo hướng chuẩn hóa, đồng bộ và từng bước hiện đại hóa đặt ra những yêu cầu mới vừa cấp bách, vừa lâu dài. Bồi dưỡng NLDH cho GV đã được các nhà nghiên cứu giáo dục và lí luận dạy học quan tâm như: Hà Thị Đức [10], Phạm Minh Hạc [16]… Các tác giả đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau đối với khái niệm NL và NL nghề trong quá trình đào tạo và BDGV. Tác giả Phạm Minh Hạc đã xác định cấu trúc NLDH bao gồm nhiều NL như: NL hiểu HS, NL chế biến tài liệu học tập, kĩ thuật DH và NL ngôn ngữ.
Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh đã dành hẳn một chương trong tác phẩm Thực tập sư phạm để bàn về vấn đề hình thành và phát triển NL sư phạm, đặc biệt chú trọng đến NLDH [6]. Tác giả Trần Khánh Đức, năm 1994 đã đề xuất một số biện pháp mới cho công tác đào tạo và BDGV đáp ứng nhu cầu của thời đại mới [9]. Nghiên cứu của Nguyễn Thu Hà năm 2002 [15], của Phùng Như Thụy năm 2008 [34] đã nêu một số vấn đề cơ bản có liên quan đến đào tạo, BDGV tiểu học xuất phát từ thực tiễn, nội dung cần tập trung BD là một số năng lực và kĩ năng sư phạm, PP dạy cách học cho HS. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Năm 2012, tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân đã đề cập vấn đề DH môn Hình học cao cấp ở trường Đại học Sư phạm theo định hướng chuẩn bị NLDH cho sinh viên khoa toán [38].
Tác giả Trần Thị Hải Yến với nghiên cứu của mình cho rằng không chỉ bồi dưỡng về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống mà cần chú ý đến việc bồi dưỡng cả về kiến thức chuyên môn và các kĩ năng sư phạm cần thiết cho GV tại tổ chuyên môn [40]. Có thể thấy các nghiên cứu đã đề cập đến nội dung BDGV ở tất cả các mặt: phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, kiến thức chuyên môn và các kĩ năng dạy học cần thiết. Việc lựa chọn nội dung BD nào thì phải xuất phát từ thực tiễn GV dạy theo từng môn, từng đối tượng HS. Về hình thức tổ chức BD cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu.
Có thể kể đến công trình của tác giả Nguyễn Minh Đường [11]. Trong công trình năm 2002, tác giả Trần Bá Hoành [20] khẳng định việc BD tại các nhà trường là vấn đề then chốt để nâng cao chất lượng BD. Nhìn chung, các tác giả đã đề xuất được nhiều hình thức BD khác nhau với mục đích là lựa chọn được hình thức phù hợp với GV và để công tác BDGV đạt hiệu quả cao nhất. Về phương pháp BDGV thì chưa có nhiều nghiên cứu nhưng có thể đề cập đến những công trình và bài viết của Nguyễn Hữu Dũng năm 1996 [7].
Tác giả đã nêu ra các phương pháp cụ thể và khẳng định việc lựa chọn PP nào phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố như trình độ của học sinh; lĩnh vực được đào tạo và mục tiêu học tập; NL của giảng viên…. Tác giả Phạm Ngọc Hải lại đưa ra PP BD NLDH cho GV một cách hiệu quả thông qua thảo luận trong sinh hoạt chuyên môn [17], hay học tập trải nghiệm. Có thể thấy, các tác giả đã khẳng định ý nghĩa rất quan trọng của công tác BD, đã phân tích thuyết phục và đề xuất cụ thể nhiều nội dung và hình thức BDGV.