CHƯƠNG I: TỔNG QUAN 1.1 Hiện trạng ô nhiễm không khí trong nhà Trước đây, khi nhắc đến ô nhiễm không khí, chúng ta chỉ nghĩ đến sự ô nhiễm khói bụi bên ngoài do các giao thông, khai khoáng, xây dựng, các quá trình thiên nhiên … Tuy nhiên, từ những năm 90 của thế kỷ XX, các nghiên cứu đã quan tâm đến sự ô nhiệm không khí trong các phòng kín. Không khí trong nhà có khả năng lưu thông kém giữa các khu vực trong nhà, hạn chế về mặt đối lưu và hạn chế sự trao đổi không khí giữa trong và ngoài nhà , thời gian lưu của không khí kéo dài, mật độ người tập trung cao, nhiều đồ đạc, có các hoạt động, sinh hoạt đặc thù nên dẫn đến sự tích lũy của các chất gây ô nhiễm với thời gian dài và mật độ cao. Chất lượng không khí ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của con người. Theo nghiên cứu của Cục bảo vệ môi trường Mỹ, ngày nay con người dùng khoảng 89- 90% thời gian sống trong nhà, những người càng lớn tuổi càng có xu hướng dành thời gian ở trong nhà nhiều hơn.
Tuy nhiên, môi trường không khí trong nhà hiện nay đang ngày càng bị ô nhiễm bởi các yếu tố bụi, vi sinh, các chất hữu cơ độc hại. Nồng độ của một số chất gây ô nhiễm không khí trong nhà cao hơn gấp nhiều lần nồng độ của nó trong không khí bên ngoài. Thậm chí, nếu chất ô nhiễm trong nhà có nồng độ thấp hơn không khí bên ngoài nhưng với thời gian con người tiếp xúc thường xuyên thì các tác động của nó cũng gây những ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe con người [33]. Các tác động của ô nhiễm không khí trong nhà lên sức khỏe con người diễn ra âm thầm, trong thời gian dài, và khó để đánh giá đầy đủ mức độ nguy hại, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, tính mạng của con người.
Sự gia tăng của các yếu tố ô nhiễm không khí là nguyên nhân quan trọng gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi tác các quốc gia đang phát triển [13]. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2012, khoảng 50% số bệnh lý của con người gây ra bởi sự ô nhiễm không khí trong nhà, ảnh hưởng của nó cao gấp 2-8 lần so với các bệnh lý có nguyên nhân do môi trường không khí bên ngoài ô nhiễm. Cũng theo báo cáo này, các nước kém phát triển và đang phát triển trong khu vực Đông Nam Á và Tây Thái 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bình Dương là các nước đang phải chịu những tác động nặng nề nhất của ô nhiễm không khí trong nhà, theo thống kê có khoảng 3.3 triệu người chết liên quan đến các vấn đề ô nhiễm không khí trong nhà, trong số đó, 34% tử vong do đột quỵ, 26% do bệnh thiếu máu cục bộ, 22% do bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, 12% do các bệnh lý hô hấp cấp tính ở trẻ em và 6% do ung thư phổi [39]. * Các thành phần gây ô nhiễm không khí: Bụi trong nhà có nguồn gốc từ bụi trong không khí bên ngoài, hoặc bắt nguồn từ khói thuốc, các quá trình sinh hoạt, làm việc, nấu nướng của con người, hay phát tán ra từ các đồ dùng gia đình và các vật liệu dùng trong xây dựng.
Thành phần bụi trong nhà gồm chủ yếu là các hạt bụi lơ lửng, có kích thước nhỏ PM10, loại bụi này có thời gian tồn tại lâu trong không khí. Bụi được phân thành nhiều loại gồm có bụi vô cơ, bụi hữu cơ, bụi kim loại, bụi sợi, bụi có chứa thành phần vi sinh vật…, mỗi loại bụi kể trên lại có những tác động khác nhau đến sức khỏe con người [2]. Khảo sát chất lượng không khí tại 30 cao ốc, văn phòng trên địa bàn Hà Nội cho kết quả về lượng bụi tổng dao động từ 0,086 – 1,175 mg/m3 không khí và trung bình là 0.333 mg/m3 không khí, trong khi đó bụi hô hấp dao động từ 0.506 mg/m3 không khí, giá trị trung bình khoảng 0.208 mg/m3 không khí. Từ kết quả trên có thể thấy tỷ lệ bụi mịn hay bụi hô hấp chiếm khoảng 62% (tính theo các giá trị trung bình).
Bụi ảnh hưởng toàn diện đến sức khỏe con người nhưng tác động nhiều nhất là đến hệ hô hấp của cơ thể con người đặc biệt là trẻ em, sự ảnh hưởng của bụi lên sức khỏe phụ thuộc nhiều vào kích thước và tính chất của nó. Các hạt bụi trong nhà thường có kích thước nhỏ ảnh hưởng lớn hơn đối với sức khỏe con người, do khả năng thâm nhập sâu vào hệ thống hô hấp và lắng đọng trong phổi, phế quản. Bụi gây ra các bệnh về đường hô hấp như ho, viêm mũi, viêm xoang, viêm họng, viêm phế quản, viêm phổi, gây bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, nếu trong thành phần bụi chứa các phóng xạ thì làm tăng khả năng mắc ung thư phổi. Ngoài các tác động ở hệ hô hấp, bụi còn gây ra nhiều bệnh viêm nhiễm và dị ứng trên da và mắt, như dị ứng gây ngứa mắt, viêm biểu mô giác mạc, viêm kết mạc… Thời gian tiếp xúc bụi 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com liên tục, kéo dài có thể gây ra các bệnh về viêm đường hô hấp dưới, viêm đường tiêu hóa, nặng hơn nữa có thể gây ra viêm màng não, viêm tắc tĩnh mạch xoang trong và dẫn tới tử vong [18,26].
Khói thuốc là một nguồn ô nhiễm đặc thù, theo nghiên cứu, trong khói thuốc có trên 4000 hợp chất ở dạng khí và hạt, trong đó khoảng 40 hợp chất đã được chứng mình có khả năng gây ung thư. Các hợp chất VOCs ( Volatile Organic Compounds) là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, cấu tạo từ ít nguyên tử C trong phân tử gồm các hợp chất hydrocacbon nhẹ, hydrocacbon thơm, halogen hydrocacbon, hydrocacbon oxit nito, ancol, xeton, các hợp chất điển hình như formandehyd, benzen, clo hữu cơ, các freon, xeton, cồn, khí từ xăng dầu…. Không khí trong nhà có khoảng trên 100 hợp chất hữu cơ bay hơi khác nhau gồm các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc nhân tạo. Các hợp chất VOCs có nguồn gốc tự nhiên thường phát tán ra từ các loại hoa quả, có thành phần chính là isoprene.
Thành phần VOCs có nguồn gốc nhân tạo bắt nguồn từ các vật dụng trong nhà có sử dụng các dung môi hữu cơ trong quá trình sản xuất như dung môi hữu cơ như dung môi pha sơn, dung môi trong các chất tẩy rửa, thuốc diệt côn trùng, mỹ phẩm, nước hoa, nước xả vải, quần áo sau khi giặt khô,… Các hợp chất VOCs có nguồn gốc nhân tạo là thành phần chủ yếu gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe con người [15]. Do nhu cầu sử dụng các sản phẩm có khả năng sinh VOCs ngày càng tăng, thiết kế kiến trúc có xu hướng ngày càng khép kín để tiết kiệm nhiên liệu khiến lượng VOCs trong không khí trong nhà có nồng độ ngày càng cao hơn, lượng VOCs trong nhà cao hơn không khí bên ngoài khoảng 10 lần, thậm chí cao gấp 1000 lần tại thời điểm sau khi sơn tường [19]. Các chất VOCs có thể gây các ra những tác động ngắn hạn và dài hạn đối với sức khỏe con người, nhiều chất có khả năng gây ung thư như benzen, formandehyd, toluen… Các hợp chất này gây hại cho gan, thận, não và hệ thần kinh, có khả năng ảnh hưởng tới bộ máy di truyền và sức khỏe của thai nhi. Các khí VOCs còn là nguyên nhân sinh ra ozon trong không khí, ozon ở mặt đất là các chất có hại cho con người: 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com VOC + ánh sáng + NOx + O2 => NO + CO2 + H2 + O3 Thành phần chất gây ô nhiễm có nguồn gốc sinh học bao gồm nấm mốc, vi khuẩn, phấn hoa, lông vật nuôi… Vi khuẩn và nấm mốc phân bố rộng khắp trong không khí, và bám trên các hạt bụi lơ lửng.
Với điều kiện khí hậu nóng ẩm ở nước ta, là điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn và nấm mốc phát triển mạnh. Trong đó, có những vi sinh vật có lợi, tham gia vào chu trình chuyển hóa vật chất, và có nhóm vi sinh vật gây hại, lây bệnh cho động thực vật, đặc biệt là lây bệnh cho con người. Ô nhiễm vi sinh vật ở môi trường không khí trong nhà đang ở mức đáng báo động. Một nghiên cứu đánh giá thực trạng chất lượng không khí trong nhà tại các tòa nhà và cao ốc ở Hà Nội cho thấy chỉ tiêu về vi sinh vật trong các không gian này cao gấp nhiều lần khuyến nghị [2].
Vi sinh vật là nguyên nhân gây các bệnh da liễu, bệnh về mắt, các bệnh lây truyền về đường hô hấp (lao, viêm phế quản…) và bệnh đường ruột (tả, lỵ, thương hàn…). Một số nhóm vi sinh vật có khả năng tạo bào tử có thể tồn tại rất lâu trong không khí làm tăng khả năng gây bệnh đối với con người, ví dụ thời gian tồn tại trong không khí của các vi khuẩn lao ở dạng bào tử là từ 3 đến 4 tháng. Khi nhắc đến hiện trạng nhiễm không khí trong nhà bên cạnh việc quan tâm đến sự ô nhiễm không khí trong các nhà ở, văn phòng, thì sự ô nhiễm ở các phòng chuyên môn cũng là vấn đề cần được chú trọng, đặc biệt là sự ô nhiễm vi sinh tại các khu vực như nhà hàng, khu mua sắm, bệnh viện … nơi con người tập trung đông, và nhiều nguồn lây nhiễm, tiềm ẩn nhiều tác động nguy hại với sức khỏe con người. Điển hình nhất là sự ô nhiễm vi sinh tại các phòng trong bệnh viện, nguồn gốc của các loại vi sinh vật đến từ bệnh nhân, người nhà bệnh nhân, các bác sỹ, nhân viên y tế, các dụng cụ y tế., quá trình nuôi cấy vi sinh vật để tiến hành các xét nghiệm.
Thành phần và mật độ các loại VSV trong các phòng bệnh viện cũng phụ thuộc vào chuyên khoa và chức năng của phòng bệnh, số lượng bệnh nhân và người nhà bệnh nhân. Qua khảo sát về vi sinh vật trong phòng bệnh ở một số bệnh viện vấn đề cần chú ý là có xuất hiện của các vi sinh vật gây nhiễm khuẩn bệnh viện và có khả năng đa kháng thuốc kháng sinh, điển hình là cầu khuẩn Staphylococcus 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đây là loại tụ cầu Gram (+) không sinh nha bào, có khả năng kháng Methicelin, gây các bệnh như viêm da, viêm niêm mạc, nhiễm khuẩn huyết, viêm não, viêm phổi. Thành phần của các VSV trong các phòng bệnh viện chủ yếu các vi khuẩn trong không khí phòng là tụ cầu trên da – Straphylococcus epidermidis và một số vi khuẩn khác như Coagulase, Steptoscoccus, E.