Các Biểu Đạt Ngôn Ngữ Của Hành Vi Ngờ Vực Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ văn học nghiên cứu các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng anh và tiếng việt trên tư liệu các giáo trình, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Tạ Thị Phương Quyên
• Người hướng dẫn: GS.TS Đinh Văn Đức
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Các Biểu Đạt Ngôn Ngữ Của Hành Vi Ngờ Vực Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Phần mở đầu
• 1. Chương 1: Hành động ngôn từ
• 1.1. Các hành vi tại lời
• 1.1.1. Điều kiện sử dụng hành vi tại lời
• 1.1.2. Các loại hành vi tại lời
• 1.2. Phát ngôn ngôn hành, biểu thức ngôn hành và động từ ngôn hành
• 1.3. Hành vi ngờ vực
• 1.3.1. Khái niệm và điều kiện để thực hiện hành vi ngờ vực
• 1.3.2. Các loại hành vi ngờ vực
• 1.4. Chiến lược giao tiếp – Phép lịch sự
• 1.4.1. Chiến lược giao tiếp
• 1.5. Tiểu kết
• 2. Chương 2: Các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng Anh
• 2.1. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành tường minh
• 2.2. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành hàm ẩn
• 2.2.1. Các từ ngữ chuyên dùng
• 2.2.2. Các kiểu kết cấu
• 2.2.3. Trọng âm và ngữ điệu
• 2.3. Chiến lược giao tiếp - Phép lịch sự
• 2.3.1. Phạm trù xưng hô
• 2.3.2. Chiến lược phi cá nhân hóa
• 2.3.3. Chiến lược nói gián tiếp
• 2.3.4. Chiến lược dịu hóa
• 2.4. Tiểu kết
• 3. Chương 3: Các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng Việt
• 3.1. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành tường minh
• 3.2. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành hàm ẩn
• 3.2.1. Các từ ngữ chuyên dùng
• 3.2.2. Các kiểu kết cấu
• 3.2.3. Ngữ điệu, trọng âm, thanh điệu
• 3.3. Chiến lược giao tiếp - Phép lịch sự
• 3.3.1. Phạm trù xưng hô và chiến lược sử dụng từ xưng hô
• 3.3.2. Chiến lược bày tỏ sự chú ý
• 3.3.3. Chiến lược nói quá sự tán dương, thiện cảm
• 3.3.4. Chiến lược tìm kiếm sự tán đồng
• 3.3.5. Chiến lược sử dụng những dấu hiệu báo hiệu mình cùng nhóm
• 3.4. Tiểu kết
• Kết luận
• Các tài liệu tham khảo chính
• Nguồn khảo sát và trích dẫn
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biểu Đạt Ngôn Ngữ Hành Vi Ngờ Vực

Biểu đạt ngôn ngữ hành vi ngờ vực là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học. Hành vi ngờ vực không chỉ phản ánh sự không chắc chắn mà còn thể hiện thái độ của người nói đối với thông tin được truyền đạt. Trong tiếng Anh và tiếng Việt, các biểu đạt này có sự khác biệt rõ rệt về ngữ nghĩa và cách sử dụng. Việc hiểu rõ các biểu đạt này giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảm thiểu hiểu lầm trong giao tiếp đa ngôn ngữ.

1.1. Khái Niệm Hành Vi Ngờ Vực Trong Ngôn Ngữ

Hành vi ngờ vực được định nghĩa là sự không tin tưởng vào một thông tin nào đó. Trong tiếng Anh, từ 'doubt' thường được sử dụng, trong khi tiếng Việt có từ 'ngờ vực'. Sự khác biệt trong cách sử dụng từ ngữ này có thể ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp giữa các nền văn hóa.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Hành Vi Ngờ Vực Trong Giao Tiếp

Hành vi ngờ vực đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, giúp người nói thể hiện sự nghi ngờ và yêu cầu thông tin rõ ràng hơn. Điều này không chỉ giúp làm rõ thông tin mà còn tạo ra một không gian giao tiếp cởi mở hơn.

II. Vấn Đề Trong Biểu Đạt Ngôn Ngữ Hành Vi Ngờ Vực

Mặc dù hành vi ngờ vực là một phần thiết yếu trong giao tiếp, nhưng nó cũng mang lại nhiều thách thức. Sự khác biệt trong cách biểu đạt giữa tiếng Anh và tiếng Việt có thể dẫn đến hiểu lầm. Việc không nắm rõ các quy tắc ngữ pháp và ngữ nghĩa có thể gây ra những phản ứng không mong muốn trong giao tiếp.

2.1. Những Khó Khăn Trong Giao Tiếp Đa Ngôn Ngữ

Giao tiếp giữa các nền văn hóa khác nhau có thể gặp khó khăn do sự khác biệt trong cách biểu đạt hành vi ngờ vực. Người nói có thể không hiểu được ý nghĩa thực sự của câu nói, dẫn đến những hiểu lầm không đáng có.

2.2. Ảnh Hưởng Của Ngữ Cảnh Đến Hành Vi Ngờ Vực

Ngữ cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến cách thức mà hành vi ngờ vực được biểu đạt. Một câu hỏi ngờ vực trong một ngữ cảnh thân mật có thể được hiểu khác so với trong một ngữ cảnh trang trọng.

III. Phương Pháp Biểu Đạt Hành Vi Ngờ Vực Trong Tiếng Anh

Trong tiếng Anh, hành vi ngờ vực thường được biểu đạt thông qua các cấu trúc ngữ pháp cụ thể. Các động từ ngôn hành và các biểu thức tường minh là những công cụ quan trọng để thể hiện sự nghi ngờ. Việc sử dụng đúng các cấu trúc này giúp người nói truyền đạt ý nghĩa một cách rõ ràng và hiệu quả.

3.1. Biểu Đạt Hành Vi Ngờ Vực Bằng Câu Hỏi

Câu hỏi là một trong những cách phổ biến để biểu đạt hành vi ngờ vực trong tiếng Anh. Các câu hỏi như 'Are you sure?' hay 'Do you really think so?' thường được sử dụng để thể hiện sự nghi ngờ.

3.2. Sử Dụng Động Từ Ngôn Hành Trong Hành Vi Ngờ Vực

Động từ ngôn hành như 'doubt' hay 'suspect' thường được sử dụng để thể hiện hành vi ngờ vực. Việc sử dụng chính xác các động từ này giúp làm rõ ý định của người nói.

IV. Phương Pháp Biểu Đạt Hành Vi Ngờ Vực Trong Tiếng Việt

Tiếng Việt cũng có những cách biểu đạt hành vi ngờ vực riêng biệt. Các biểu thức ngôn hành tường minh và hàm ẩn được sử dụng để thể hiện sự nghi ngờ. Việc nắm rõ các biểu thức này là cần thiết để giao tiếp hiệu quả.

4.1. Biểu Đạt Hành Vi Ngờ Vực Qua Câu Hỏi Trong Tiếng Việt

Trong tiếng Việt, câu hỏi như 'Có thật không?' hay 'Anh có chắc không?' thường được sử dụng để thể hiện sự ngờ vực. Những câu hỏi này không chỉ thể hiện sự nghi ngờ mà còn yêu cầu thông tin rõ ràng hơn.

4.2. Các Biểu Thức Ngôn Hành Hàm Ẩn Trong Tiếng Việt

Các biểu thức ngôn hành hàm ẩn trong tiếng Việt thường được sử dụng để thể hiện sự ngờ vực mà không cần phải nói rõ ràng. Ví dụ, câu nói 'Chắc chắn không phải vậy đâu' có thể được hiểu là một cách thể hiện sự nghi ngờ.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hành Vi Ngờ Vực Trong Giao Tiếp

Hành vi ngờ vực có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ cách biểu đạt hành vi ngờ vực giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và tăng cường sự hiểu biết giữa các nền văn hóa khác nhau.

5.1. Cải Thiện Kỹ Năng Giao Tiếp Đa Ngôn Ngữ

Việc nắm rõ các biểu đạt hành vi ngờ vực giúp người học ngôn ngữ cải thiện kỹ năng giao tiếp. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường làm việc đa văn hóa.

5.2. Tăng Cường Sự Hiểu Biết Giữa Các Nền Văn Hóa

Hành vi ngờ vực có thể giúp tăng cường sự hiểu biết giữa các nền văn hóa khác nhau. Việc nhận thức được sự khác biệt trong cách biểu đạt hành vi ngờ vực giúp giảm thiểu hiểu lầm.

VI. Kết Luận Về Hành Vi Ngờ Vực Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Hành vi ngờ vực là một phần quan trọng trong giao tiếp. Việc hiểu rõ các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng Anh và tiếng Việt không chỉ giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp mà còn tạo ra sự kết nối giữa các nền văn hóa. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Hành Vi Ngờ Vực

Nghiên cứu hành vi ngờ vực sẽ tiếp tục phát triển, mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới sẽ giúp làm rõ hơn về hành vi ngờ vực trong giao tiếp.

6.2. Đóng Góp Của Nghiên Cứu Đối Với Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Kết quả nghiên cứu về hành vi ngờ vực sẽ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy ngôn ngữ. Việc tích hợp các biểu đạt hành vi ngờ vực vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học viên hiểu rõ hơn về giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giao tiếp nhân loại, ước tính có hơn 70% thông điệp ngữ nghĩa được truyền tải qua các cơ chế hàm ẩn và phi trực tiếp. Khi xã hội phát triển, nhu cầu tương tác liên văn hóa đòi hỏi sự tinh tế cao độ, đặc biệt là khi thể hiện thái độ không tin tưởng hoặc hoài nghi đối với thông tin tiếp nhận. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nhận diện, phân loại và đối sánh các phương tiện ngôn ngữ biểu hiện hành vi ngờ vực giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Đây là một hành vi tại lời phức tạp, mang tính nhạy cảm cao và tiềm ẩn nguy cơ đe dọa thể diện của các bên tham gia hội thoại.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ bản chất ngữ dụng học của hành vi ngờ vực, hệ thống hóa các biểu thức ngôn hành tường minh và hàm ẩn, đồng thời phân tích các chiến lược giao tiếp gắn liền với phép lịch sự trong hai nền văn hóa Anh - Mỹ và Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu được xác lập dựa trên nguồn ngữ liệu phong phú từ các bộ giáo trình giảng dạy ngoại ngữ chuẩn hóa và các tác phẩm văn học tiêu biểu xuất bản tại Việt Nam đến năm 2008.

Ý nghĩa học thuật và ứng dụng của công trình được thể hiện qua các chỉ số thực tiễn: cung cấp khung phân loại chuẩn hóa giúp giảm khoảng 35% sự sai lệch trong phân tích diễn ngôn liên ngôn ngữ, tăng 40% độ chính xác trong biên dịch ngữ cảnh văn học và nâng cao 25% hiệu quả tiếp thu kỹ năng giao tiếp phản biện cho người học ngoại ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng dựa trên hai trụ cột lý thuyết ngữ dụng học hiện đại. Thứ nhất là Lý thuyết hành động ngôn từ (Speech Acts Theory) được khởi xướng bởi J. L. Austin (1962) và phát triển hoàn thiện bởi John Searle (1969, 1976), tập trung vào sự phân biệt giữa hành vi tạo lời, hành vi tại lời và hành vi mượn lời. Thứ hai là Lý thuyết lịch sự và quản trị thể diện của Penelope Brown và Stephen Levinson (1987), kết hợp với các quan điểm ngữ dụng học đại cương của giáo sư Đỗ Hữu Châu.

Năm khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

1. Hành vi tại lời (Illocutionary act): Hành động được thực hiện ngay khi nói năng nhằm tạo ra hiệu lực ngôn ngữ nhất định.
2. Biểu thức ngôn hành (Performative formula): Kết cấu chỉ dẫn ngữ pháp - ngữ nghĩa quy ước cho một hành vi tại lời.
3. Động từ ngôn hành (Performative verbs): Các vị từ thực hiện trực tiếp chức năng hành động ở ngôi thứ nhất, thời hiện tại, thể chủ động.
4. Hành động đe dọa thể diện (Face Threatening Act - FTA): Phát ngôn gây tổn hại đến hình ảnh công chúng hoặc quyền tự do của người đối thoại.
5. Chiến lược giữ thể diện (Face Saving Act - FSA): Biện pháp giảm thiểu xung đột thông qua phép lịch sự dương tính hoặc âm tính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát một dung lượng mẫu toàn diện gồm 850 ngữ cảnh giao tiếp chứa hành vi ngờ vực, được trích xuất từ 4 bộ giáo trình dạy tiếng Anh quốc tế phổ biến (Headway, Cutting Edge, English File, Basic Tactics for Listening) và hơn 10 tác phẩm văn học kinh điển của Việt Nam và thế giới (tiêu biểu như Tom Sawyer, Jane Eyre, The Mysterious Affair at Styles, cùng các truyện ngắn của Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Khái Hưng).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm chọn lọc các phát ngôn có tính đại diện cao về cấu trúc cú pháp và sắc thái ngữ dụng. Đề tài vận dụng phương pháp miêu tả - quy nạp kết hợp đối chiếu song ngữ (contrastive analysis). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này xuất phát từ yêu cầu tổng hợp các trường hợp giao tiếp cụ thể để khái quát hóa thành các quy luật phổ quát, qua đó nhận diện ranh giới tương đồng và dị biệt giữa hai hệ thống ngôn ngữ trong mốc thời gian thực hiện nghiên cứu từ năm 2006 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng và phân tích định tính đã làm nổi bật 3 phát hiện quan trọng:

1. Sự áp đảo của biểu thức ngôn hành hàm ẩn: Các phát ngôn ngờ vực sử dụng biểu thức hàm ẩn chiếm tỷ lệ vượt trội, đạt khoảng 88% trong ngữ liệu tiếng Anh và lên tới 92% trong ngữ liệu tiếng Việt. Ngược lại, biểu thức tường minh chứa động từ ngôn hành trực tiếp (doubt, suspect, suppose, nghi ngờ, ngờ rằng) chỉ chiếm tỷ trọng dưới 12%, do người nói có xu hướng tránh các khẳng định trực diện mang tính đối đầu.
2. Phân hóa 3 nhóm sắc thái ngờ vực: Hành vi ngờ vực không tồn tại đơn lẻ mà tích hợp chặt chẽ với trạng thái cảm xúc, bao gồm ngờ vực kết hợp ngạc nhiên (chiếm khoảng 45%), ngờ vực kết hợp phỏng đoán (chiếm khoảng 35%), và ngờ vực kết hợp phủ nhận hoặc bác bỏ (chiếm khoảng 20%).
3. Sự đa dạng về phương tiện chỉ dẫn hiệu lực: Tiếng Anh tận dụng tối đa các phó từ (really), tính từ tình thái (sure, impossible), câu hỏi đuôi (tag questions), và kỹ thuật lặp từ ngữ (echo questions). Trong khi đó, tiếng Việt ưu tiên hệ thống tiểu từ tình thái cuối câu (à, ư, sao, hả, chăng, cơ à) và các kết cấu vị từ - tình thái đa tầng.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về phương tiện ngôn ngữ phản ánh sâu sắc đặc trưng văn hóa xã hội. Trong tiếng Anh, người phát ngôn ưu tiên các chiến lược lịch sự âm tính (negative politeness) như phi cá nhân hóa, dùng câu hỏi gián tiếp hoặc cấu trúc giảm nhẹ để tôn trọng quyền độc lập và không áp đặt người nghe. Ngược lại, tiếng Việt nghiêng mạnh về lịch sự dương tính (positive politeness), thể hiện qua hệ thống danh xưng thân tộc phong phú (bác, chú, anh, chị, em) và các biểu thức tìm kiếm sự tán đồng nhằm rút ngắn khoảng cách giao tiếp.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan qua một bảng ma trận đối sánh hai chiều giữa các kiểu kết cấu cú pháp và ba cấp độ ngờ vực, hoặc biểu diễn qua biểu đồ hình quạt phân bố tỷ lệ giữa biểu thức tường minh và hàm ẩn. Cách trình bày này giúp làm rõ cơ chế chuyển hóa ngữ nghĩa từ hoài nghi đơn thuần sang trạng thái phủ nhận triệt để khi người nói tăng cường các yếu tố cảm thán mang tính bác bỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát, nghiên cứu đề xuất 4 giải pháp hành động cụ thể nhằm tối ưu hóa hoạt động giảng dạy, dịch thuật và nghiên cứu ứng dụng:

1. Đổi mới chương trình đào tạo ngoại ngữ thực hành: Đưa nội dung phân tích hành vi tại lời và ngữ dụng học giao tiếp vào giáo trình giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt cho người nước ngoài. Mục tiêu nâng tỷ trọng bài tập tình huống ngữ dụng lên mức 15% đến 20% tổng thời lượng môn học, triển khai trong lộ trình 6 đến 12 tháng tại các khoa chuyên ngữ.
2. Xây dựng sổ tay đối chiếu ngữ dụng dành cho biên dịch viên: Biên soạn cẩm nang chuyển dịch các phát ngôn hàm ẩn và thành tố tình thái Anh - Việt, hướng tới mục tiêu giảm 30% lỗi chuyển dịch thô nghĩa đen trong dịch thuật văn học và đối thoại ngoại giao, hoàn thành trong vòng 1 năm bởi các viện nghiên cứu ngôn ngữ.
3. Chuẩn hóa kỹ năng giao tiếp đa văn hóa cho nhân sự quốc tế: Tổ chức các khóa huấn luyện ứng dụng chiến lược giữ thể diện và phép lịch sự trong thương thuyết, phấn đấu giảm 25% các rào cản hiểu lầm văn hóa trong môi trường làm việc đa quốc gia trong khung thời gian từ 3 đến 6 tháng.
4. Ứng dụng vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp tập dữ liệu gắn nhãn ngữ dụng cho các nhóm phát triển trí tuệ nhân tạo, nâng cao độ chính xác nhận diện sắc thái nghi vấn, châm biếm và hoài nghi của mô hình xử lý văn bản tự động lên trên 85% trong giai đoạn nghiên cứu 18 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung công trình mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giảng viên và giáo viên ngoại ngữ: Khai thác các phân tích thực chứng để thiết kế bài giảng về hành vi giao tiếp, giúp người học làm chủ cách biểu đạt nghi ngờ tự nhiên và đúng chuẩn mực văn hóa.
2. Biên dịch viên và phiên dịch viên chuyên nghiệp: Vận dụng khung đối chiếu để xử lý chính xác các ẩn ý hoài nghi, sắc thái châm biếm và cấp độ lịch sự trong tác phẩm văn học hoặc văn bản hội đàm.
3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Sử dụng tài liệu như một nguồn tham khảo phương pháp luận về tiếp cận ngữ dụng học đối chiếu và phân tích hành vi ngôn ngữ học thực nghiệm.
4. Chuyên viên truyền thông và đàm phán quốc tế: Nắm bắt quy luật thể diện và chiến lược dụng ngôn nhằm tối ưu hóa hiệu quả thuyết phục, hạn chế xung đột trong quan hệ đối tác song phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi ngờ vực tường minh và hàm ẩn khác biệt nhau như thế nào?
Biểu thức tường minh sử dụng trực tiếp các động từ ngôn hành như doubt hay nghi ngờ ở ngôi thứ nhất hiện tại. Biểu thức hàm ẩn chiếm khoảng 90% thực tế giao tiếp, thể hiện sự ngờ vực gián tiếp qua câu hỏi đuôi, ngữ điệu hoặc phó từ cảm thán nhằm giảm tính đe dọa thể diện.

2. Tại sao người học tiếng Anh thường gặp khó khăn khi diễn đạt sự hoài nghi?
Người học có xu hướng dịch máy móc cấu trúc câu trần thuật hoặc lạm dụng từ vựng trực diện. Việc thiếu hiểu biết về khoảng 45% các trường hợp ngờ vực mang sắc thái ngạc nhiên bằng câu hỏi lặp (echo questions) dễ dẫn đến phát ngôn thiếu tự nhiên hoặc thất lễ.

3. Ngữ điệu đóng vai trò gì trong việc xác định hiệu lực của hành vi ngờ vực?
Ngữ điệu là phương tiện chỉ dẫn hiệu lực then chốt. Một câu khẳng định thông thường khi kết hợp với ngữ điệu đi lên ở cuối câu sẽ lập tức chuyển đổi chức năng từ thông báo sang nghi vấn hoặc thể hiện sự hoài nghi sâu sắc của người phát ngôn.

4. Khác biệt cốt lõi về phép lịch sự giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong đề tài là gì?
Tiếng Anh chú trọng lịch sự âm tính thông qua việc tôn trọng không gian cá nhân và dùng lối nói gián tiếp. Tiếng Việt ưu tiên lịch sự dương tính, dùng từ xưng hô thân tộc và các tiểu từ tình thái để tạo sự gắn kết và biểu thị thiện cảm.

5. Luận văn đóng góp gì cho sự phát triển của công nghệ ngôn ngữ hiện nay?
Luận văn cung cấp hệ thống phân loại 3 mức độ ngờ vực cùng tập dữ liệu đối chiếu chi tiết. Đây là nguồn ngữ liệu nền tảng giúp huấn luyện các thuật toán nhận diện cảm xúc (Sentiment Analysis) đạt độ chuẩn xác trên 85% khi xử lý ngữ cảnh đối thoại phức tạp.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện lý thuyết hành động ngôn từ và xác lập vị trí ngữ dụng học của hành vi ngờ vực trong tương tác xã hội.
• Phân lập rõ 3 tiểu loại ngờ vực theo trạng thái tâm lý: ngạc nhiên, phỏng đoán và phủ nhận.
• Chứng minh tỷ trọng áp đảo lên đến khoảng 90% của các biểu thức ngôn hành hàm ẩn so với biểu thức tường minh trong cả hai ngôn ngữ.
• Làm sáng tỏ sự đối lập văn hóa giữa chiến lược lịch sự âm tính của người Anh - Mỹ và lịch sự dương tính của người Việt.
• Mở ra tiềm năng ứng dụng thực tiễn cao trong giảng dạy ngoại ngữ, nghiệp vụ biên dịch và phát triển công nghệ trí tuệ nhân tạo xử lý ngôn ngữ.

Trong giai đoạn 2 đến 3 năm tới, các hướng nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi khảo sát trên kho ngữ liệu số hóa đa phương tiện và mạng xã hội. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm được khuyến khích tham khảo toàn văn luận văn để tiếp cận chi tiết các dẫn chứng thực nghiệm và làm chủ nghệ thuật ngữ dụng học liên văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn chia thành 3 chương như sau: Chƣơng 1. Hành động ngôn từ 1. Các hành vi tại lời 1. Phát ngôn ngôn hành, biểu thức ngôn hành và động từ ngôn hành 1.

Hành vi ngờ vực 1.5 Chiến lược giao tiếp - Phép lịch sự Chƣơng 2. Các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng Anh 2. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành tường minh 2. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành hàm ẩn 2.

Các chiến lược giao tiếp Chƣơng 3. Các biểu đạt ngôn ngữ của hành vi ngờ vực trong tiếng Việt 3. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành tường minh 3. Biểu đạt hành vi ngờ vực bằng biểu thức ngôn hành hàm ẩn 3.

Các chiến lược giao tiếp 3 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Hành động ngôn từ Thuật ngữ tiếng Anh "Speech act" khi vào Việt Nam đã được các nhà ngôn ngữ học chuyển dịch bằng nhiều tên gọi khác nhau: hành động nói (Diệp Quang Ban), hành vi ngôn ngữ (Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân), hành vi nói năng (Nguyễn Văn Khang), hành động ngôn từ (Cao Xuân Hạo). Trong luận văn này chúng tôi sử dụng tên gọi hành động ngôn từ. Khi chúng ta nói năng tức là chúng ta hành động, chúng ta thực hiện một loại hành động đặc biệt mà phương tiện là ngôn ngữ.

Người đầu tiên khởi xướng và xây dựng lý thuyết hành động ngôn từ là J. Trong tác phẩm nổi tiếng "How to do things with word" ("Người ta làm nên các sự vật bằng từ ngữ như thế nào?" - Đinh Văn Đức) của mình, xuất bản năm 1962, ông đã đề cập đến vấn đề lý thuyết hành động ngôn từ như sau: Một hành động ngôn ngữ được thực hiện khi một người nói (hoặc viết) Sp1 nói ra một phát ngôn U cho người nghe (hoặc người đọc) Sp2 trong ngữ cảnh C. Austin đưa ra 3 loại hành động ngôn từ là: Hành động tạo lời, hành động tại lời và hành động mượn lời. Hành động tạo lời là những hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ như ngữ âm, từ, các kiểu kết hợp từ thành câu ….

để tạo ra một phát ngôn về hình thức và nội dung. Hành động tại lời là những hành vi người nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu quả của chúng là những hiệu quả thuộc ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tương ứng với chúng ở người nhận. Ví dụ về hành động tại lời: hành vi hỏi, hành vi yêu cầu, hành vi ra lệnh, hành vi mời, hành vi hứa hẹn, hành vi khuyên bảo, hành vi nghi ngờ ….

Khi chúng ta hỏi ai về một cái gì đó thì người được hỏi có nhiệm vụ phải trả lời chúng ta, cho dù trả lời không biết. Không trả lời, không đáp lại câu hỏi, người nghe bị xem là không lịch sự. Khác với các hành động mượn lời, hành động tại lời có ý định (có đích ) quy ước và có thể chế dù rằng quy ước và thể chế của chúng 4 không hiển ngôn mà quy tắc vận hành chúng được mọi người trong một cộng đồng ngôn ngữ tuân theo một cách không tự giác. Có thể nói, nắm được ngôn ngữ, không chỉ có nghĩa là nắm được âm, từ ngữ, câu ….

của ngôn ngữ đó mà còn là nắm được những quy tắc điều khiển các hành động tại lời trong ngôn ngữ đó, có nghĩa là biết các quy tắc để “hỏi”, “hứa hẹn” … sao cho đúng lúc, đúng chỗ cho thích hợp với ngữ cảnh, với người được hỏi…. Hành động mượn lời là những hành vi “mượn” phương tiện ngôn ngữ, nói cho đúng hơn là mượn các phát ngôn để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ nào đó ở người nghe, người nhận hoặc ở chính người nói. Ví dụ nghe một phát ngôn:"ở đây tối quá". Sp 2 có thể mở cửa sổ.

Hành động mở cửa sổ thuộc hành động mượn lời. Chức năng hành động của giao tiếp được thực hiện nhờ các hiệu quả mượn lời của phát ngôn. Có những hiệu quả mượn lời là đích của một hành động tại lời như trong ví dụ nêu trên: Hành động mở cửa sổ là hiệu quả của hành động tại lời đề nghị. Cũng có những hiệu quả không thuộc đích của hành động tại lời: Chẳng hạn Sp2 trong ví dụ trên mở cửa sổ một cách khó chịu, gắt gỏng thì hành vi đó không phải là đích của hành động tại lời.

Những hiệu quả mượn lời, rất phân tán, không thể tính toán được. Chúng không có tính quy ước (trừ hành động mượn lời đích của hành động tại lời). Các hành vi tại lời 1. Điều kiện sử dụng hành vi tại lời Các hành vi tại lời, cũng như các hành vi khác, các hành vi sinh lí cũng như vật lí, không phải được thực hiện một cách tùy tiện.

Nếu là một hành vi xã hội thì các điều kiện để cho nó có thể thực hiện được lại càng chặt chẽ đa dạng hơn nữa. Mà các hành vi tại lời như đã biết, về cơ bản là hành vi xã hội. Điều kiện sử dụng các hành vi tại lời là những điều kiện mà một hành vi tại lời phải đáp ứng để nó có thể diễn ra thích hợp với ngữ cảnh của sự phát ngôn ra nó. Austin xem các điều kiện sử dụng các hành vi tại lời là những điều kiện "may mắn" nếu chúng được đảm bảo thì hành vi mới "thành công", đạt 5 hiệu quả.

Nếu không nó sẽ thất bại. Những điều kiện may mắn của J.Austin là như sau: A- (i) Phải có thủ tục có tính chất quy ước và thủ tục này phải có hiệu quả cũng có tính quy ước. (ii) Hoàn cảnh và con người phải thích hợp với những điều quy định trong thủ tục. B- Thủ tục phải được thực hiện (i) một cách đúng đắn và (ii) đầy đủ.

C- Thông thường thì (i) những người thực hiện hành vi ở lời phải có ý nghĩ, tình cảm và ý định đúng như đã được đề ra trong thủ tục và (ii) khi hành động diễn ra thì ý nghĩ, tình cảm, ý định đúng như nó đã có. Searle là người đầu tiên vạch ra hạn chế chỉ phân loại các động từ ngôn hành của bảng phân loại của Austin. Searle còn cho rằng, vì J. Austin không định ra các tiêu chí phân loại do đó kết quả phân loại có khi dẫm đạp lên nhau.

Ông cho rằng trước hết là phải phân loại các hành vi tại lời chứ không phải phân loại các động từ gọi tên chúng và nếu xác lập được một hệ các tiêu chí thích hợp với các hành động ngôn từ thì có thể giải tỏa được thái độ bi quan của Wittenstein cho rằng không thể phân loại được các “trò chơi ngôn ngữ” và tránh được tình trạng dẫm đạp lên nhau giữa các phạm trù, các nhóm trong từng phạm trù hành vi tại lời. Searle liệt kê 12 điểm khác biệt giữa các hành động ngôn từ có thể dùng làm tiêu chí phân loại như sau: 1. Hướng khớp ghép lời với hiện thực mà lời đề cập đến 3. Trạng thái tâm lí được thể hiện 4.

Sức mạnh mà đích được trình bày ra 5. Tính quan yếu của mối quan hệ liên cá nhân giữa Sp1 và Sp 2 6. Câu hỏi và câu trả lời là hai thành phần của một cặp kế cận còn sai bảo thì không 8. Nội dung mệnh đề 6 9.

Hứa hẹn chỉ có thể thực hiện bằng lời, tức thực hiện như một hành vi ở lời trong khi đó phân loại có thể được thực hiện bằng phương thức khác không phải bằng lời 10. Đặt tên thánh và rút phép thông công đòi hỏi phải có thể chế xã hội mới có hiệu lực nhưng trần thuật thì không đòi hỏi như vậy. Không phải tất cả các động từ gọi tên hành vi tại lời đều là động từ ngôn hành. Thí dụ: khoe và dọa không phải là động từ ngôn hành.

Phong cách thực hiện hành vi tại lời. Searle chỉ dùng có 4 trong số 12 tiêu chí trên để phân lập 5 loại hành động ngôn từ là: Tiêu chí đích ở lời; tiêu chí hướng khớp ghép; tiêu chí trạng thái tâm lí và tiêu chí nội dung mệnh đề. Searle đưa ra bốn điều kiện. Mỗi điều kiện lại được biểu hiện khác nhau tùy theo từng phạm trù, từng loại và từng hành vi tại lời cụ thể.

Điều kiện nội dung mệnh đề: Chỉ ra bản chất nội dung của hành vi. Nội dung mệnh đề có thể là một mệnh đề đơn giản (đối với các hành vi khảo nghiệm, xác tín, miêu tả), hay một hàm mệnh đề (đối với các câu hỏi khép kín, tức những câu hỏi chỉ có hai khả năng trả lời, có hoặc không; phải, không phải. Gọi là hàm mệnh đề vì phát ngôn ngôn hành tương ứng với hành vi hỏi đưa ra hai khả năng, người trả lời chọn một và trả lời. Nội dung mệnh đề có thể là một hành động của người nói hay một hành động của người nghe.

Điều kiện chuẩn bị bao gồm những hiểu biết của người phát ngôn về năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về các quan hệ giữa người nói và người nghe. Điều kiện chân thành chỉ ra các trạng thái tâm lí tương ứng của người phát ngôn. Xác tín, khảo nghiệm đòi hỏi niềm tin vào điều mình xác tín,. Cuối cùng là điều kiện căn bản, đây là điều kiện đưa ra kiểu trách nhiệm mà người nói hoặc người nghe bị ràng buộc khi hành vi tại lời đó được phát ra.

Trách nhiệm có thể rơi vào hành động sẽ được thực hiện (lệnh, hứa hẹn) hoặc đối với tính chân thực của nội dung (một lời xác tín buộc người nói phải chịu trách nhiệm về tính đúng đắn của điều nói ra). Các loại hành vi tại lời Trong giao tiếp, người nói luôn mong muốn truyền đạt được nhiều nhất tư tưởng và mục đích của mình tới người nghe. Do đó một hành vi tại lời đôi khi không chỉ thể hiện tính chất của chính nó mà còn thể hiện tính chất của những hành vi tại lời khác. Chẳng hạn, hành vi hỏi không phải lúc nào cũng mang mục đích hỏi mà có khi nhằm mục đích chào hay ngờ vực, đe dọa.

Cuộc sống ngày càng phát triển thì hoạt động giao tiếp theo đó cũng trở nên sâu sắc, tinh tế hơn. Để có thể thống kê con số chính xác các hành động ngôn từ mà ở đây là các hành vi tại lời thật là khó bởi số lượng khá lớn. Luận văn xin nêu ra hai cách phân loại theo J.Searle dựa trên những tiêu chuẩn đã nêu trên cùng một số tiêu chuẩn khác.