Chương 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ BIỆN PHÁP TRẢ LẠI TÀI SẢN, SỬA CHỮA HOẶC BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI, BUỘC CÔNG KHAI XIN LỖI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam 1. Khái niệm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi khi điều tra, truy tố và xét xử các tội phạm có liên quan đến việc chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép tài sản hoặc những tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm…, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án thường phải áp dụng các quy định của BLHS và BLTTHS để giải quyết những vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại. Một trong những biện pháp giải quyết vấn đề tài sản và trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự mà cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng hiệu quả là biện pháp tư pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại hoặc buộc công khai xin lỗi" được quy định tại Điều 42 BLHS năm 1999.
Theo đó, BLHS quy định trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi: 1. Người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra. Trong trường hợp phạm tội gây thiệt hại về tinh thần, Toà án buộc người phạm tội phải bồi thường về vật chất, công khai xin lỗi người bị hại [23]. 10 z Song song với việc trừng trị người phạm tội thì việc khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra cũng được BLHS quy định cụ thể để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại: Trường hợp đối tượng bị xâm hại là tài sản thì người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra.
Trong trường hợp phạm tội gây thiệt hại về tinh thần, thì Toà án áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng buộc người phạm tội phải bồi thường cho người bị hại một khoản tiền nhất định để bù đắp những tổn thất về tinh thần mà họ phải gánh chịu và tuỳ từng trường hợp còn phải buộc người phạm tội công khai xin lỗi người bị hại. Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi được tiếp tục quy định trong BLHS năm 2015 về các biện pháp tư pháp tại Điều 46. Đây là một điều luật mới quy định rõ các biện pháp tư pháp. Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội vẫn gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi; Bắt buộc chữa bệnh.
Điều luật này quy định các biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại phạm tội bao gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi; Khôi phục lại tình trạng ban đầu; Thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra. Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại được quy định cụ thể tại Điều 82 của BLHS năm 2015. Trong giáo trình Luật hình sự Việt Nam tập 1 của Trường Đại học Luật Hà Nội do Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội, 2010 có đưa ra khái niệm 11 z về biện pháp tư pháp này như sau: "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại hoặc buộc công khai xin lỗi là biện pháp tư pháp được BLHS quy định, do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội khi họ đã gây ra thiệt hại vật chất hoặc tinh thần cho người bị hại" [38, tr. Điều 42 BLHS năm 1999 quy định người phạm tội phải trả lại vật hoặc tiền bạc đã chiếm đoạt được cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp.
Trong trường hợp tài sản bị chiếm đoạt hay bị sử dụng trái phép bị hư hỏng do người phạm tội gây ra thì Tòa án buộc họ phải sửa chữa thiệt hại gây ra. Nếu tài sản đó không sửa chữa được hoặc việc hoàn trả lại tài sản cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp không thể được do tài sản đó bị mất, bị hủy hoại, bị tiêu dùng… thì Tòa án buộc họ phải bồi thường các thiệt hại vật chất đã gây ra. Nếu là thiệt hại về tính mạng, sức khỏe thì người phạm tội phải bồi thường những thiệt hại đó cho người bị hại như bồi thường mọi phí tổn và thu nhập bị giảm sút do tình trạng này gây ra cho người bị hại như: tiền thuốc men, tiền bồi dưỡng, tiền chi phí khác , tiền tàu xe, tiền chôn cất, và mức giảm sút về thu nhập của người không có s ức lao động mà người bị hại khi còn sống có nghĩa vụ nuôi dưỡng. Ngoài ra, BLHS Việt Nam còn quy định trong trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, gây thiệt hại về tinh thần thì Tòa án có thể buộc tội người phạm tội công khai xin lỗi người bị hại.
Các biện pháp tư pháp là những biê ̣n pháp cưỡng chế của Nhà nước nhưng không phải là hin ̀ h phạt do Tòa án áp dụng như là hậu quả của việc phạm tội , tác động đến người phạm tội nhằm hỗ trợ để đạt được mục đić h phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng. Theo quy định về người tham gia tố tụng của BLTTHS năm 2013 và BLTTHS năm 2015 thi khi người phạm tội thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đối với cơ quan, đơn vị, tổ chức thì cơ quan, đơn vị, tổ chức tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự và họ hoàn toàn có quyền được nhận lại tài sản của mình cũng như được sửa chữa 12 z tài sản do tội phạm làm hư hỏng hoặc có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại đối với các thiệt hại do tội phạm gây ra [21, tr. Như vậy, tác giả đưa ra một khái niệm về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi là biện pháp cưỡng chế hình sự do BLHS quy định và được cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng buộc người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi do hành vi phạm tội gây ra. Đặc điểm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam Thứ nhất, biện pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi" là biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước ít nghiêm khắc hơn hình phạt và hậu quả của việc áp dụng biện pháp tư pháp này là người bị áp dụng không bị coi là có án tích nếu như biện pháp này được áp dụng độc lập với hình phạt.
Những biện pháp này là bộ phận cấu thành của hệ thống biện pháp cưỡng chế hình sự trong luật hình sự Việt Nam. Mặc dù là biện pháp tư pháp này là biện pháp hỗ trợ cho hình phạt nhưng không vì thế mà làm nó mất đi vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách hình sự và đấu tranh phòng, chống tội phạm [17]. Thứ hai, biện pháp tư pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi " được áp dụng cho chính cá nhân, pháp nhân cụ thể thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại là biện pháp tư pháp được BLHS quy định, do tòa án áp dụng đối với người phạm tội khi họ đã gây ra thiệt hại vật chất hoặc tinh thần cho người bị hại.
Nhằm khôi 13 z phục lại tình trạng sở hữu như trước khi tội phạm xảy ra, BLHS quy định người phạm tội phải trả lại tài sản cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Trong trường hợp người phạm tội đã làm cho tài sản này giảm giá trị thì phải bồi thường thiệt hại bên cạnh việc trả lại tài sản. Nếu tài sản bị chiếm đoạt không hoàn trả lại được vì những lý do nhất định như đã mất, thất lạc hay không còn nữa thì người phạm tội phải bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Đối với người sử dụng trái phép tài sản của người khác vào việc thực hiện tội phạm, nếu tài sản bị hỏng thì họ phải sửa chữa.
Vì những lý do nhất định, việc sửa chữa không thực hiện được thì phải bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Như vậy, về nguyên tắc để đảm bảo sự công minh của pháp luật, nếu người phạm tội làm mất tài sản của người khác thì phải đền, làm hỏng phải sửa chữa và gây thiệt hại thì phải bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Người phạm tội không những gây ra những thiệt hại vật chất mà trong nhiều trường hợp còn gây ra những thiệt hại về tinh thần như gây thiệt hại đến danh dự, nhân phẩm, gây đau đớn… Đối với trường hợp này, tòa án buộc người phạm tội phải bồi thường thiệt hại về vật chất những thiệt hại về tinh thần do họ gây ra. Khi BLHS năm 2015 ban hành có bổ sung quy định áp dụng biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội tại Điều 47, 48, 82 BLHS năm 2015.
Tòa án có thể quyết định áp dụng các biện tư pháp đối với pháp nhân thương mại phạm tội, trong đó có biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi. Người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra.