CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1. Lý luận chung về ngân sách xã 1. Khái niệm, bản chất về ngân sách xã Theo luật ngân sách sửa đổi năm 2002 ở đâu có tổ chức HĐND và UBND thì ở đó có cấp ngân sách tương đương. Do đó hệ thống ngân sách Nhà nước ta gồm có Trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa phương (gọi là ngân sách địa phương ).[ 19, tr 6] Ngân sách xã thị trấn thị trấn (gọi chung là ngân sách xã ): là cấp ngân sách cơ sở gắn liền với chính quyền Nhà nước cấp xã và nó bị chi phối rất lớn bởi vị trí, chức năng nhiệm vụ và bộ máy chính quyền Nhà nước cấp xã.
Như vậy ngân sách xã là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong qua trình tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp xã nhằm thực hiện cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước cấp xã trong phạm vi đã được phân cấp quản lý. Theo luật NSNN tổ chức hệ thống NSNN bao gồm Ngân sách Trung ương và Ngân sách các cấp chính quyền địa phương. Trong đã Ngân sách địa phương bao gồm: - Ngân sách cấp tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương (gọi là Ngân sách cấp tỉnh) - Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi là Ngân sách cấp huyện) - Ngân sách cấp xã, thị trấn (gọi là Ngân sách cấp xã). Như vậy ngân sách cấp xã là ngân sách cấp cơ sở, cấp ngân sách cuối cùng trong hệ thống NSNN.
Chính quyền xã thể hiện rõ nhất các quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân, là nơi trực tiếp tổ chức triển khai, chỉ đạo thực hiện 5 mọi chủ trương, đường lối, chính sách, luật pháp của Đảng và Nhà nước. Hay nói cách khác về bản chất của NSX là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước và các chủ thể kinh tế khác, phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nước chính quyền cấp xã nhằm phục vụ cho các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý. Do đó ngân sách xã có vị trí rất quan trọng trong hệ thống NSNN, biểu hiện ở các mặt: NSNN NS ĐỊA PHƯƠNG NS TRUNG ƯƠNG NS CẤP TỈNH NS CẤP HUYỆN NS CẤP XÃ Sơ đồ 1. Mô hình phân cấp ngân sách nhà nước - Xã là một đơn vị hành chính cơ sở, Hội đồng nhân dân xã là cơ quan quyền lực Nhà nước tại địa phương, triển khai thực hiện mọi chủ trương đường lối của Đảng và Nhà nước cấp trên, ngoài ra HĐND xã còn được quyền ban hành các Nghị quyết về phát triển kinh tế xã hội và quản lý ngân sách trên địa bàn, vì vậy NSX thể hiện rõ mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân.
- Xã là cấp chính quyền trực tiếp liên hệ với dân giải quyết các mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước với dân bằng pháp luật. NSX cung cấp điều kiện vật chất cho chính quyền xã thực hiện các nhiệm vụ đó. Vì vậy xét theo giác độ kinh tế thì quy mô và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của chính quyền xã phụ 6 thuộc rất lớn vào nguồn vốn NSX. - Nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSX thể hiện hầu hết các khoản thu, chi thuộc nhiệm vụ của ngân sách địa phương.
Đối với một số khoản thu như: thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế nhà đất, thu hoa lợi công sản. chỉ có cấp xã trực tiếp quản lý và khai thác mới đạt hiệu quả cao. Một số khoản chi mà chỉ có NSX thực hiện mới hợp lý như: chi để thực hiện chính sách đãi ngộ của Nhà nước với những người có công với cách mạng, chi chăm sóc sức khoẻ ban đầu tại trạm y tế xã. Vai trò của ngân sách xã Có thể nói NSX có vai trò đặc biệt quan trong trong hệ thống NSNN, ngân sách xã mang đầy đủ vai trò của ngân sách nhà nước: [19, tr 8] - Ngân sách xã được xác định là một cấp ngân sách quan trọng gắn với chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã và để đảm bảo thực hiện nhiệm vụ của chính quyền xã.
Do đó trước hết ngân sách xã là phương tiện đảm bảo các điều kiện vật chất cho chính quyền Nhà nước cấp xã hoạt động. Xuất phát từ sự hình thành mối quan hệ giữa ngân sách xã với chính quyền xã, ngân sách xã là công cụ của Nhà nước cấp xã. - Mặt khác ngân sách xã còn góp phần to lớn trong việc thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh trên địa bàn, hướng dẫn nó phát triển theo đúng định hướng của Nhà nước. - Để thực hiện tốt các nhiệm vụ trên thì chính quyền xã và ban tài chính xã phải thực hiện nghiêm túc luật ngân sách trên các mặt hoạt động, đồng thời thực hiện tốt phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm trong mọi lĩnh vực.
- Ngân sách xã không chỉ đơn thuần là một cấp ngân sách mà nó còn thể hiện là một đơn vị dự toán cấp cơ sở thực hiện nhiệm vụ quản lý ngân sách, thực hiện các nhiệm vụ tài chính kế toán, quản lý tài sản, quản lý quỹ tiền 7 mặt, quản lý các hoạt động kinh tế, dịch vụ mặt khác ngân sách xã không có đơn vị dự toán cấp dưới như các cấp ngân sách khác. Các trạm trại, ban ngành đều thuộc UBND xã do vậy mọi hoạt động thu chi tài chính ngân sách xã đều do chủ tịch UBND xã quyết định. - Bằng các nhiệm vụ chi của mình ngân sách xã có tác động tích cực thúc đẩy mạnh mẽ mọi hoạt động trên mọi lĩnh vực, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển sản xuất kinh doanh. Ngoài ra các khoản đầu tư về cơ sở hạ tầng, giao thông, thuỷ lợi góp phần tăng trưởng kinh tế và thiết lập cơ cấu kinh tế cân đối giữa các vùng trong xã.
Nôi dung về ngân sách xã 1. Nội dung các khoản thu ngân sách xã: - Các khoản phí và lệ phí - Tiền sử dụng đất công ích và hoa lợi công sản - Chênh lệch thu lớn hơn chi từ các hoạt động sự nghiệp thu - Các khoản đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân: Thu kết dư ngân sách, lệ phí trước bạ nhà đất, thuế sử dụng đất nông nghiệp, tiền sử dụng đất, quỹ ngày công lao động công ích - Các khoản thu khác - Các khoản thu ngân sách xã hưởng 100 % - Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ %: Lệ phí môn bài, thuế chuyển quyền sử dụng đất - Các khoản thu khác theo quy định: Lệ phí trước bạ, thuế giá trị gia tăng - Thu bổ sung để cân đối ngân sách - Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên - Thu bổ sung để thực hiện các chương trình mục tiêu 8 1. Nhiệm vụ chi của ngân sách xã: - Các khoản chi thường xuyên - Các khoản chi đầu tư phát triển - Chi công tác XH, hoạt động văn hoá thông tin, TDTT - Chi sự nghiệp y tế - Chi sự nghiệp giáo dục - Chi bảo dưỡng duy tu các công trình phúc lợi, đường giao thông, nhà trẻ, mẫu giáo, trường học, trạm y tế, nhàvăn hoá thôn… - Chi hoạt động cho cơ quan quản lý Nhà nước cấp xã - Chi hoạt động công tác Đảng của tổ chức Đảng - Chi sinh hoạt phí, kinh phí hoạt động cho tổ chức chính trị - Chi đóng BHXH, BHYT theo chế độ quy định cho cán bộ xã - Chi công tác dân quân tự vệ - Chi khuyến khích phát triển kinh tế như khuyến nông, lâm, ngư - Chi nuôi dưỡng phát triển nguồn thu của xã Hỗ trợ sự nghiệp có thu của xã như chợ, đò, bến, bãi - Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật - Chi đầu tư để xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng, kinh tế xã hội theo sự phân cấp của thành phố chi hỗ trợ khuyến khích phát triển 1. Quản lý ngân sách xã 1.
Khái niệm bản chất về quản lý ngân sách xã Ngân sách xã là một bộ phận của ngân sách nhà nước, là nguồn tài chính tập trung quan trọng trong hệ thống ngân sách nhà nước. Ngân sách xã là tiềm lực tài chính, là sức mạnh về mặt tài chính của chính quyền cấp xã. 9 Quản lý và điều hành ngân sách xã có tác dụng chi phối trực tiếp đến các hoạt động tài chính khác ở cơ sở. Quản lý ngân sách xã có phạm vi hẹp hơn khái niệm về quản lý ngân sách nhà nước.
Nâng cao quản lý ngân sách xã là thực hiện việc quản lý, điều hành ngân sách xã có tác động chi phối trực tiếp đến các hoạt động tài chính khác ở cơ sở một cách có hiệu quả, thực hiện quản lý hiệu quả các hoạt động kinh tế - xã hội trên địa bàn, điều chỉnh các hoạt động đó đi đúng định hướng thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội mà các cấp uỷ đảng đã đề ra. Vai trò của quản lý ngân sách xã - Quản lý ngân sách xã giúp giải quyết hài hoà quan hệ lợi ích: Lợi ích nhà nước, lợi ích của nhân dân theo hướng chú trọng lợi ích của nhân dân trên cơ sở đáp ứng được các mục tiêu của nhà nước; để có sức mạnh tổng hợp đối với nhiều lĩnh vực, nhiều công trình phúc lợi có thể huy động và thực hiện tốt phương châm nhà nước và nhân dân cùng làm. - Quản lý ngân sách xã giải quyết tốt quan hệ giữa trước mắt và lâu dài theo hướng có sự chuẩn bị nguồn tài chính lâu dài, xây dựng nguồn thu lâu dài để có cơ sở đảm bảo phát triển vững trắc phù hợp với xu thế vận động của nền kinh tế và quá trình đổi mới của đất nước trên cơ sở không ngừng đầu tư cơ sở vật chất phục vụ nhu cầu cải thiện đời sống và tinh thần cho nhân dân. - Quản lý NSX sẽ thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá, rút ngắn dần khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, giữa miền xuôi với miền ngược, trên cơ sở dành tỷ lệ tài chính thoả đáng cho đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng; đảm bảo đầy đủ nguồn tài chính để giải quyết những nhiệm vụ trọng yếu của chính quyền cấp xã trong từng thời kỳ, bảo đảm cân đối tích cực trên cơ sở trong khả năng nguồn thu phân cấp không được bội chi ngân sách.