Chương 1. Những vấn đề chung về biện pháp khẩn cấp tạm thời theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam về biện pháp khẩn cấp tạm thời. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỆN PHÁP KHẨN CẤP TẠM THỜI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM 1.
Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của biện pháp khẩn cấp tạm thời theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam 1. Khái niệm biện pháp khẩn cấp tạm thời Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có bất kỳ văn bản nào đưa ra khái niệm về BPKCTT. Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu và giảng dạy, định nghĩa BPKCTT được hiểu và lý giải ở nhiều góc độ khác nhau. Dưới góc độ ngôn ngữ học, BPKCTT được cấu tạo bởi ba từ ghép vào nhau: “Biện pháp”, “khẩn cấp” và “tạm thời”.
Theo đó, “biện pháp” là một danh từ chỉ cách làm, cách thức tiến hành, cách giải quyết một vấn đề cụ thể1, “khẩn cấp” là một tính từ chỉ sự gấp gáp, cần kíp, phải giải quyết ngay, không thể trì hoãn được 2, và “tạm thời” là một tính từ, có nghĩa là tạm trong một thời gian ngắn trước mắt, không có tính lâu dài, ổn định3. Như vậy, khi kết hợp nghĩa các từ lại với nhau, có thể hiểu “BPKCTT là cách thức giải quyết, tiến hành tạm thời một vấn đề nào đó một cách nhanh chóng, khẩn trương, không thể trì hoãn”. Trong nghiên cứu khoa học pháp lý, khái niệm BPKCTT trong TTDS đã được các nhà nghiên cứu nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau và đều dựa trên những lý giải cơ bản, khái quát về thuật ngữ TTDS. Trên cơ sở đó, khái niệm BPKCTT trong TTDS cũng cần được nhìn nhận dưới phương diện PLTTDS và hoạt động TTDS.
Cụ thể là ở các góc độ là các biện pháp cụ thể, là một thủ tục TTDS hay một chế định pháp luật trong hệ thống PLTTDS. Thứ nhất, dưới góc độ là các biện pháp cụ thể. BPKCTT trong TTDS được nhìn nhận từ góc độ đáp ứng yêu cầu giải quyết VVDS của Tòa án, nhằm đảm bảo nguyên tắc giải quyết kịp thời để từ đó bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Điều này đòi hỏi việc ưu tiên xử lý các trường hợp khẩn cấp, bảo vệ chứng cứ và tài sản liên quan để đảm bảo khả năng thực thi pháp lý và bảo vệ quyền lợi tạm thời của các bên trong VADS.
Ngay cả khi Tòa án chưa đưa ra quyết định cuối cùng, quyết 1 Nguyễn Như Ý (chủ biên) (1998), Đại Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin, tr. 2 Viện ngôn ngữ học (1994), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, tr. 3 Nguyễn Như Ý, tlđd (1), tr. 7 định tạm thời có thể được Tòa án ban hành để giải quyết tình hình khẩn cấp ngay lập tức.
Đây được gọi là BPKCTT trong TTDS dưới phạm trù hình thức. Xét từ phương diện nội dung, Thẩm phán Tưởng Duy Lượng khi nghiên cứu về BPKCTT trong TTDS đã khẳng định: “BPKCTT thực ra chỉ là một giải pháp tình thế”4. Đây là một biện pháp tình thế được sử dụng để giải quyết tình trạng khẩn cấp trong VVDS, và chỉ được xem là BPKCTT trong TTDS khi nó được quy định bởi pháp luật và áp dụng theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền (thường là Tòa án)5. Theo đó, cách thức giải quyết này mang tính đặc biệt và không giống với cách thức giải quyết các VVDS thông thường, mà chỉ áp dụng cho những VVDS đặt ra tình huống khẩn cấp và cần thiết, và chỉ khi Tòa án quyết định ADBPKCTT thì nó mới được áp dụng.
Theo nhà nghiên cứu Lê Tài Triển, tiêu chí để nhận định sự khẩn cấp của VVDS là “đương sự sẽ bị thiệt hại một cách không chính đáng nếu việc giải quyết yêu cầu khẩn cấp của đương sự bị kéo dài với thủ tục thường tụng, hay nói cách khác thủ tục thường tụng không thích ứng vì quá trì chậm để ngăn chặn thiệt hại không chính đáng”6. Về vấn đề này, Chánh án Tòa sơ thẩm quyền rộng Paris Jean - Marie Coulon cũng từng phát biểu: “Có những vụ việc phải đi theo một tiến trình chậm để bảo vệ quyền lợi của những người khiếu kiện và đảm bảo tốt công tác tư pháp, giảm bớt gánh nặng cho Tòa án. Có những vụ việc đòi hỏi phải giải quyết nhanh chóng, nếu không Thẩm phán sẽ bị coi là từ chối xét xử”7. Trong khi biện pháp tố tụng thông thường được sử dụng để giải quyết các VVDS theo trình tự tuần tự, qua các giai đoạn tố tụng để cuối cùng đưa ra quyết định về toàn bộ nội dung của VVDS, thì các BPKCTT chỉ áp dụng cho một số VVDS đặc biệt, mà Tòa án phải can thiệp và xử lý ngay để đảm bảo sự bảo vệ hoặc tránh thiệt hại cho đương sự.
Do đó, BPKCTT trong tố tụng được coi là một phương thức tố 4 Trường cán bộ Tòa án - Tòa án nhân dân tối cao (2004), Tài liệu tập huấn Bộ luật Tố tụng Dân sự, tr. 5 Theo quy định của một số quốc giả (trong đó có Việt Nam), BPKCTT còn có thể do cơ quan trọng tài thương mại ra quyết định áp dụng. Tuy nhiên, do phạm vi nghiên cứu của khóa luận chỉ tập trung nghiên cứu về BPKCTT trong TTDS tại Tòa án mà không đi sâu nghiên cứu về BPKCTT trong tố tụng trọng tài nên thẩm quyền quyết định áp dụng BPKCTT trong TTDS tại Toà là của TAND. 6 Lê Tài Triển (1968), Nhiệm vụ của Chánh thẩm tòa hộ, Nhoảm nghiên cứu và dự hoạch, Sài Gòn, tr.
7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2004), Giáo trình lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, tr. 8 tụng đặc biệt, không được áp dụng để giải quyết toàn bộ nội dung của VVDS, mà chỉ để giải quyết tình trạng khẩn cấp trong VVDS. Thứ hai, dưới góc độ là một thủ tục TTDS. Ngoài cách tiếp cận trực tiếp và cụ thể đã đề cập, một số nhà nghiên cứu khác cũng có quan điểm khác nhau.
Đơn cử như Thẩm phán Jean - Marie Coulon đã từng chỉ ra rằng: “Mục đích cuối cùng của một phiên tòa là tìm ra được giải pháp cuối cùng để giải quyết tranh chấp, vì thế cần phải xem xét đến tiến trình của vụ việc. Có những vụ việc phải được giải quyết theo tiến trình bình thường, có những vụ việc đòi hỏi phải được giải quyết nhanh chóng để tìm ra biện pháp tối ưu”8. Khía cạnh “tiến trình” được đề cập ở đây có thể hiểu là quá trình, thủ tục giải quyết VVDS. Đối với các vụ việc có tính cấp bách, đòi hỏi ứng phó ngay lập tức do tình hình tại thời điểm đó, cần phải tìm ra một giải pháp tạm thời để áp dụng trước, sau đó mới có thể tìm ra giải pháp cuối cùng để giải quyết toàn bộ vụ việc.
Từ góc nhìn này, khi nhắc đến BPKCTT trong thủ tục giải quyết VVDS, chúng ta đề cập đến việc ADBPKCTT trong quá trình giải quyết VVDS, và cũng đồng nghĩa với việc thực hiện một quy trình thủ tục TTDS do Tòa án tiến hành, nhằm đưa ra quyết định về việc ADBPKCTT để giải quyết nhu cầu cấp bách của các bên liên quan, nhằm bảo vệ chứng cứ, tài sản và đảm bảo sự thi hành án. Tương tự quan điểm trên, PGS. TS Phạm Duy Nghĩa cũng một lần nữa khẳng định “BPKCTT là một công đoạn tố tụng trong quy trình giải quyết VVDS nói chung, nhưng thực chất BPKCTT là một trình tự quy định về quyền yêu cầu, thẩm quyền xem xét và ban hành các quyết định tố tụng, các đảm bảo, quyền khiếu nại và đơn yêu cầu đền bù thiệt hại nếu có. Quy trình này là một phần phụ, phái sinh, có tính chất chuẩn bị, hỗ trợ cho thủ tục tố tụng chính đang được cơ quan tài phán thụ lý”9.
Thứ ba, dưới góc độ là các quy định của PLTTDS về BPKCTT. Theo lý luận chung về Nhà nước và pháp luật, “Chế định pháp luật bao gồm một số quy phạm có đặc điểm chung giống nhau nhằm điều chỉnh một nhóm quan hệ xã hội tương ứng”10. Do đó, các BPKCTT cụ thể hoặc thủ tục ADBPKCTT đã được đề cập ở trên chỉ là một phần trong chế định về BPKCTT trong PLTTDS. Để có một định nghĩa chính 8 Nhà pháp luật Việt - Pháp (2001), Nội dung trao đổi về một số điểm của Bộ luật Tố tụng Dân sự, Tài liệu tham khảo hội thảo tổ chức ngày 27/06/2001, Hà Nội, tr.
9 Phạm Duy Nghĩa (2003), “Biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng trọng tài”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, số 23, tr. 10 Trường Đại học Luật Hà Nội (2007), Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nhà xuất bản Công an nhân dân, tr. 9 xác về khái niệm BPKCTT trong PLTTDS, chúng ta cần nhìn nhận BPKCTT là một quy định trong PLTTDS. Bởi lẽ, dù được nhìn nhận dưới góc độ nào đi chăng nữa, thì BPKCTT cũng cần được quy định một cách chi tiết để Tòa án có cơ sở áp dụng một cách hợp lý, chính xác.
Tóm lại, từ các cách giải thích và nhìn nhận trên, với góc độ là một chế định pháp luật, BPKCTT có thể hiểu là “các biện pháp do pháp luật quy định, được Tòa án quyết định áp dụng trong quá trình giải quyết VVDS nhằm bảo vệ kịp thời, hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự trong quá trình TTDS”. Hướng nghiên cứu này sẽ cho một cái nhìn toàn diện, tổng quan nhất, đồng thời sẽ giúp cho người đọc tiếp cận vấn đề một cách rộng nhất. Đây sẽ là cơ sở để phân biệt chế định BPKCTT với các chế định khác trong TTDS, không chỉ bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích của đương sự, mà còn đảm bảo được vai trò tất yếu của cơ quan Nhà nước trong việc ổn định trật tự xã hội trong lĩnh vực dân sự nói chung. Từ những phân tích tích, theo quan điểm của tác giả, có thể định nghĩa BPKCTT như sau: “BPKCTT là thủ tục tố tụng đặc biệt được Tòa án áp dụng nhằm tạm thời giải quyết yêu cầu cấp bách của đương sự, bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, tài sản, thu thập chứng cứ, bảo vệ chứng cứ, bảo vệ tình trạng hiện có hoặc tránh gây thiệt hại không thể khắc phục được, bảo đảm cho việc giải quyết nhanh chóng tình thế khẩn cấp của VVDS”.
Đặc điểm của biện pháp khẩn cấp tạm thời Thứ nhất, BPKCTT có tính khẩn cấp. BPKCTT được áp dụng đối với những VVDS có tình thế khẩn cấp.