Phần mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án đƣợc kết cấu gồm ba chƣơng: - Chƣơng 1. Những vấn đề lý luận của pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT trên TTCKTT - Chƣơng 2. Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT trên TTCKTT ở Việt Nam - Chƣơng 3. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT trên TTCKTT ở Việt Nam 13 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH CỦA NHÀ ĐẦU TƢ TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN TẬP TRUNG 1.
TTCKTT và vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT trên thị trƣờng 1. TTCKTT và các yếu tố cơ bản của thị trường 1. Khái niệm về TTCKTT Xét dƣới góc độ kinh tế học, thị trƣờng là nơi gặp gỡ giữa ngƣời mua và ngƣời bán để trao đổi, mua bán các sản phẩm hàng hoá. Có nhiều loại thị trƣờng khác nhau và đối tƣợng mua bán của nó là mỗi loại hàng hoá nhất định tƣơng ứng.
TTCK ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu về vốn của nền KTTT, do đó còn đƣợc gọi là thị trƣờng vốn. Đó là thị trƣờng có tổ chức cao, ở đó các CK – hàng hoá của thị trƣờng, đƣợc mua bán thông qua hoạt động của các trung gian môi giới mua và bán các loại CK. Đã có nhiều định nghĩa khác nhau về TTCK. Theo tiếng La tinh, TTCK là BURSA, tức là cái ví đựng tiền; tiếng Pháp gọi là Bourse, tức là “mậu dịch trƣờng” hay còn gọi là Sở giao dịch.
Theo Longman Dictionary of Business English 1995, TTCK đƣợc định nghĩa là “một thị trƣờng có tổ chức là nơi các chứng khoán đƣợc mua bán tuân theo những quy tắc đã đƣợc ấn định” [77, tr. Ở Việt Nam, trong các văn bản pháp luật hiện hành không có định nghĩa TTCK, nhƣng theo cách hiểu chung nhất thì TTCK là nơi gặp gỡ giữa ngƣời có nhu cầu về vốn và ngƣời có vốn nhàn rỗi muốn đầu tƣ thông qua các hoạt động trao đổi, mua bán các loại CK. Các hoạt động này đƣợc thực hiện thông qua các phƣơng thức giao dịch nhất định. Nói cách khác, TTCK là nơi phát hành và mua bán các loại chứng khoán.
Chứng khoán – hàng hoá của thị trƣờng - là bằng chứng xác nhận các quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời sở hữu CK đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành CK. Chứng 14 khoán đƣợc thể hiện dƣới hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tƣ và các loại CK khác theo quy định của pháp luật [61]. Chứng khoán là những tài sản tài chính vì nó có khả năng mang lại thu nhập cho ngƣời sở hữu và khi cần ngƣời sở hữu chứng khoán có thể bán nó để thu tiền về. Trong TTCK, giá cả của hàng hóa chứng khoán đƣợc xác định dựa trên quan hệ cung - cầu của thị trƣờng.
TTCK về cơ bản là một thị trƣờng liên tục, sau khi các CK đƣợc phát hành trên thị trƣờng sơ cấp, nó có thể đƣợc mua bán nhiều lần trên thị trƣờng thứ cấp. TTCK bảo đảm cho những NĐT có thể chuyển các CK thuộc sở hữu của mình thành tiền bất kỳ lúc nào họ muốn. Có nhiều loại TTCK, căn cứ vào phƣơng thức tổ chức, TTCK đƣợc chia thành TTCKTT (hay còn gọi là TTCK chính thức – The Stock Exchange), TTCK phi tập trung (Over the counter - OTC) và thị trƣờng chứng khoán tự do. TTCKTT (còn gọi là SGDCK/TTGDCK) là thị trƣờng có địa điểm vật chất và thời gian biểu mua bán theo quy định của pháp luật.
Để thực hiện đƣợc một giao dịch CK tại sàn giao dịch, các bên tham gia thị trƣờng và các CK là đối tƣợng của giao dịch phải đáp ứng đƣợc những điều kiện nhất định do pháp luật quy định. Việc mua bán CK ở TTCKTT phải đƣợc tiến hành thông qua các trung gian môi giới CK là các CTCK- thành viên của SGDCK/TTGDCK (sau đây gọi chung là Sở giao dịch chứng khoán). TTCKTT là thị trƣờng cạnh tranh tự do, các NĐT và các tổ chức kinh doanh chứng khoán đƣợc tự do tham gia vào thị trƣờng. Thị trƣờng này hoạt động liên tục, các NĐT có thể mua và bán chứng khoán nhiều lần trên thị trƣờng.
Trên TTCKTT, lợi nhuận thu đƣợc thuộc về các NĐT và các tổ chức kinh doanh chứng khoán chứ không thuộc về các tổ chức phát hành chứng khoán. Khác với TTCKTT, thị trƣờng OTC là thị trƣờng mua bán CK bên ngoài SGDCK. Thị trƣờng này không có địa điểm tập trung những ngƣời môi 15 giới, những ngƣời kinh doanh CK nhƣ ở SGDCK. Việc mua bán CK trên thị trƣờng OTC không tuân theo thời gian biểu hay thủ tục nhất định mà do sự thoả thuận giữa ngƣời mua và ngƣời bán.
Các CK đƣợc mua bán trên thị trƣờng OTC thƣờng là những CK chƣa đủ tiêu chuẩn niêm yết trên TTCKTT. Các bên tham gia thị trƣờng cũng không phải tuân thủ những điều kiện chặt chẽ nhƣ đối với các chủ thể tham gia giao dịch tại sàn. So với TTCKTT thì thị trƣờng OTC có lƣợng hàng hoá đa dạng hơn. Những CK đã đƣợc niêm yết trên TTCKTT cũng có thể đƣợc đem ra mua, bán trên thị trƣờng OTC.
Đặc điểm quan trọng nhất để phân biệt TTCKTT với thị trƣờng OTC là cơ chế xác lập giá của các loại chứng khoán. Trên TTCKTT, các giao dịch mua bán chứng khoán phải tuân theo nguyên tắc giao dịch qua trung gian; giá cả của hàng hoá chứng khoán đƣợc xác lập thông qua đấu giá, so khớp lệnh tập trung; ở một thời điểm, chỉ có một mức giá đối với một loại chứng khoán. Còn trên thị trƣờng OTC, giá cả của hàng hoá chứng khoán đƣợc xác lập thông qua cơ chế thƣơng lƣợng, thoả thuận giá là chủ yếu; có thể có nhiều mức giá đối với một loại chứng khoán ở cùng một thời điểm. Mặt khác, chứng khoán đƣợc mua bán trên TTCKTT là những hàng hoá chất lƣợng cao, đủ tiêu chuẩn niêm yết.
Còn trên thị trƣờng OTC, hàng hoá có thể là chứng khoán chƣa đủ tiêu chuẩn niêm yết và có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán trên TTCKTT. Khi tham gia vào TTCKTT, NĐT sẽ phải tuân thủ các quy định về điều kiện và kỷ luật của thị trƣờng chặt chẽ hơn so với thị trƣờng OTC, nhƣng nguy cơ rủi ro mà họ phải gánh chịu vì thế cũng sẽ đƣợc giảm thiểu hơn so với các NĐT tham gia thị trƣờng OTC. Xét ở góc độ bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT thì hoạt động của TTCKTT có cơ chế bảo vệ khá rõ ràng. Pháp luật có những quy định điều chỉnh chặt chẽ tổ chức và hoạt động của TTCKTT nhƣ: quy định về nghĩa vụ của các chủ thể trong việc bảo đảm tính công khai, minh bạch của thị trƣờng; quy định về các tiêu chuẩn, điều kiện đối với các loại hàng hoá đƣợc mua bán trên thị trƣờng; 16 quy định các điều kiện chặt chẽ đối với chủ thể tham gia thị trƣờng, đặc biệt là tổ chức niêm yết và các tổ chức cung ứng dịch vụ trên thị trƣờng; quy định về tổ chức, quản lý thị trƣờng; về kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm…, qua đó bảo vệ có hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của NĐT tham gia thị trƣờng.
Còn đối với thị trƣờng phi tập trung, các giao dịch mua bán chứng khoán mặc dù cũng làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của các NĐT, nhƣng đó chỉ là những giao dịch có tính đơn lẻ, lại không đƣợc thực hiện qua hệ thống giao dịch của TTCK, đồng thời cũng không chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Luật Chứng khoán (do pháp luật dân sự điều chỉnh). Hiện nay, ở nƣớc ta, khuôn khổ pháp lý điều chỉnh tổ chức và hoạt động của thị trƣờng OTC vẫn chƣa đƣợc ban hành đầy đủ. Ngoài hai loại thị trƣờng nêu trên, còn có thị trƣờng chứng khoán tự do. Đây là loại thị trƣờng không có tổ chức.
Các giao dịch mua và bán chứng khoán trên thị trƣờng này đƣợc tiến hành thông qua giao dịch thoả thuận trực tiếp. Các chứng khoán mua bán là tất cả các chứng khoán phát hành. Thị trƣờng này hoạt động không có sự quản lý của Nhà nƣớc, không thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về chứng khoán và thị trƣờng chứng khoán, do đó, tính rủi ro rất cao. Mặc dù có nhiều loại TTCK đã nêu trên, nhƣng TTCKTT vẫn đƣợc coi là thị trƣờng truyền thống, điển hình và là thị trƣờng cơ bản.
Khi nói đến TTCK của bất kỳ quốc gia nào là nói đến TTCKTT, tức là nói đến SGDCK của quốc gia đó. Tuy SGDCK không đồng nghĩa với TTCK, nhƣng có vị trí đặc biệt quan trọng, có ảnh hƣởng rất lớn đến sự tồn tại và phát triển của TTCK. Dù ở quốc gia nào và đƣợc tổ chức dƣới hình thức nào thì SGDCK cũng có những đặc điểm chung sau đây: - SGDCK là đơn vị tổ chức và phục vụ cho hoạt động giao dịch mua bán CK, là nơi để ngƣời bán và ngƣời mua CK gặp nhau để thực hiện việc mua bán; 17 - SGDCK không trực tiếp mua, bán, sở hữu các loại CK, không can thiệp vào việc hình thành giá CK, chỉ đƣa ra danh sách và các thông tin về các loại CK đƣợc phép giao dịch trên thị trƣờng, bảo đảm cho việc mua bán CK diễn ra công khai, đúng pháp luật, bảo đảm trật tự trên thị trƣờng; - Tại SGDCK, các hoạt động chào mua, chào bán CK đƣợc diễn ra liên tục, không có ngƣời mua và ngƣời bán cuối cùng. Các CTCK là thành viên của SGDCK với tƣ cách là nhà tạo lập thị trƣờng có vai trò làm cho thị trƣờng hoạt động liên tục.
Chính vì vậy, SGDCK còn đƣợc gọi là tổ chức tự định chế của các nhà môi giới CK. Điểm cơ bản nhất để phân biệt SGDCK với các Sở giao dịch hàng hoá khác chính ở đối tƣợng giao dịch của nó, đó là các loại chứng khoán. Chứng khoán - hàng hoá của thị trƣờng là một loại tài sản rất đặc biệt, không biểu hiện giá trị nội tại. NĐT bỏ tiền ra mua CK là mua về một loại hàng hoá không có giá trị tiêu dùng nhƣng lại có thể đƣợc mua đi bán lại trên thị trƣờng thứ cấp với nhiều giá cả khác nhau.
Để xác định đƣợc giá trị của loại hàng hoá chứng khoán, ngƣời mua nó không thể xem xét, đánh giá bằng các giác quan thông thƣờng nhƣ đối với các loại hàng hoá khác mà phải trên cơ sở đánh giá các thông tin liên quan đến tổ chức phát hành chứng khoán và tình hình thị trƣờng.