phần mở đầu Hiến chương Liên hiệp quốc năm 1945 đã ghi nhận “tôn trọng và tuân thủ những giá trị quyền con người toàn cầu và các quyền tự do cơ bản của con người, không phân biệt chủng tộc, giới tính, ngôn ngữ hoặc tôn giáo”. Điều này một lần nữa xác định “quyền con người” đã được ghi nhận và thừa nhận rộng rãi, từ đó nêu lên trách nhiệm phải tuân thủ, phải tôn trọng các giá trị quyền con người, mặt khác còn thể hiện nguyên tắc không phân biệt đối xử khi đảm bảo các quyền này. Bên cạnh đó, tại hai điều khoản đầu tiên của Tuyên ngôn đã ghi nhận: “Mọi người đều 8 Khoa luật đại học quốc gia Hà Nội – Trung tâm nghiên cứu quyền con người, quyền công dân (2011), Tư tưởng về quyền con người, Nxb. Lao động – xã hội, Hà Nội, tr.
9 Khoa luật đại học quốc gia Hà Nội – Trung tâm nghiên cứu quyền con người, quyền công dân (2011), Tư tưởng về quyền con người, Nxb. Lao động – xã hội, Hà Nội, tr. 10 Khoa Luật đại học quốc gia Hà Nội– Trung tâm nghiên cứu quyền con người, quyền công dân (2011), Tư tưởng về quyền con người, Nxb.Lao động – xã hội, Hà Nội, tr. 8 bình đẳng bởi vì họ có bản chất phẩm giá của con người”.
Cho thấy tư tưởng về quyền con người của những năm về sau đã có sự kế thừa tư tưởng của những năm trước đó, ở chỗ họ cho rằng sự bình đẳng này xuất phát từ “phẩm giá con người”. Theo một số nghiên cứu chỉ ra rằng: Tư tưởng về quyền con người bắt nguồn từ hai học thuyết lớn, đó là: học thuyết pháp quyền tự nhiên và học thuyết các quyền pháp lý. Với học thuyết “pháp quyền tự nhiên”, tiêu biểu là các tác giả như Zeno (333 – 264 TCN), Thomas Hobbes (1588 – 1679). Thì quyền con người được sử dụng với ý nghĩa là những đặc quyền tự nhiên, cái vốn có của con người, cái vốn có mà trời đất đã sinh cho con người11.
Từ chỗ xác định bản chất của quyền con người là quyền tự nhiên, các học giả theo trường phái “pháp quyền tự nhiên” đã cho rằng: “Quyền tự nhiên của con người là được sử dụng quyền lực của chính mình để bảo đảm cuộc sống của chính mình, và do đó, được làm bất cứ điều gì mà mình cho là đúng đắn và hợp lý”12. Kết hợp hai ý trên của học thuyết, quyền con người được hiểu là những đặc quyền tự nhiên, vốn có và vì lẽ đó nên con người được sử dụng quyền lực, được dùng mọi cách để bảo vệ cho quyền của họ, không ai có thể chi phối, tác động hay tước bỏ đi quyền này. Học thuyết này có điểm hay ở chỗ là đề cao quyền con người bằng cách cho rằng quyền này là trời đất, tạo hóa đã ban cho chính mỗi con người nên quyền này không ai được chi phối hay tác động. Lý thuyết này làm cho quyền con người được tôn trọng một cách tự nhiên nhất mà không cần khuôn khổ pháp lý cho nó hay đặt ra trách nhiệm phải tôn trọng, đề cao quyền này.
Nó cũng giống như những vị vua thời kì trước - họ được xem là “con trời”, nên việc họ là vua được xem là một điều tất nhiên, không ai chối cãi được. Cũng cần phải hiểu rằng “quyền tự nhiên” này muốn phát huy giá trị thì cần phải đặt trong mối quan hệ với cộng đồng với xã hội, chỉ khi sống trong cộng đồng thì mới có sự tác động, gắn kết giữa những thành viên với nhau. Từ đó mới đặt ra quyền và nghĩa vụ của mỗi cá nhân, mỗi con người trong cộng đồng. Chứ chỉ một cá nhân sống biệt lập ở ngoài xã hội, ngoài cộng đồng thì họ sẽ thực hiện quyền, nghĩa vụ của họ với ai và có lẽ lúc này “quyền con người” mãi mãi là một thứ gì đó trừu tượng và ngoài tầm mong đợi của họ.
Do đó, để học thuyết này mang lại giá trị thực sự thì quyền tự nhiên này cần đặt trong mối quan hệ với cộng đồng, để lúc này con người được sống đúng với bản chất của họ13. Tuy nhiên, trái với quan điểm của học thuyết về quyền tự nhiên thì học thuyết về các quyền pháp lý (legal rights) hình thành ở thế kỷ XVII – XVIII tiêu biểu là các tác 11 Đinh Văn Mậu (2003), Quyền lực nhà nước và quyền công dân, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 12 Mai Hồng Qùy (2014), Quyền con người trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Nxb.
Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, Hồ Chí Minh, tr. 13 Trong tác phẩm Luận cương về Phoi ơ bắc, Các Mác đã cho rằng: “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng, cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó thì bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội”. Và xã hội hiện nay chính là xã hội của con người, của nhân dân và xã hội đó được tạo ra từ các mối quan hệ giữa người với người trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa… Do đó, học thuyết pháp quyền tự nhiên chỉ thực sự có giá trị khi đặt con người trong mối quan hệ xã hội.
9 giả như Edmund Burke (1729 – 1797), Jeremy Bentham (1748 – 1832)… thì họ cho rằng quyền con người không phải là những gì bẩm sinh vốn có mang tính tự nhiên của con người. Mà học thuyết này cho rằng quyền con người phải do Nhà nước quy định và pháp điển hóa thành các quy phạm pháp luật, bắt buộc mọi người phải tuân theo14. Có thể thấy, với những nhà nghiên cứu theo học thuyết các quyền pháp lý thì họ không xem quyền con người là một cái bẩm sinh vốn có, bởi vì nếu thừa nhận bẩm sinh vốn có thì rất khó đặt ra cơ chế bảo vệ những quyền này, mà khi không có cơ chế thì sẽ không thể đặt ra chế tài khi bị xâm phạm quyền. Và nếu coi quyền này là quyền tự nhiên, không cần đặt ra cơ chế bảo vệ thì chỉ khi mọi người sống trong xã hội mà mọi thứ bình đẳng với nhau, ai cũng được an toàn, ấm no, hạnh phúc thì khi đó quyền này sẽ được coi là quyền tự nhiên mà không cần phải do Nhà nước quy định và pháp điển hóa để bắt buộc mọi người phải tuân theo nữa.
Nhưng học thuyết này lại được hình thành từ những năm của thế kỷ XVIII, đây là lúc mà xã hội còn nhiều biến động, do đó để bảo vệ những quyền này thì cần đặt trong một khuôn khổ pháp lý nhất định. Tóm lại, hai học thuyết này có sự khác nhau về quan điểm, cụ thể là học thuyết về quyền tự nhiên cho rằng quyền con người là quyền tự nhiên, bẩm sinh, vốn có của con người, trong khi đó học thuyết về các quyền pháp lý, cho rằng quyền con người không là quyền tự nhiên, bẩm sinh vốn có mà nó do Nhà nước quy định, pháp điển hóa. Sự khác biệt này hoàn toàn có thể, bởi hai học thuyết này được nghiên cứu trong hai khoản thời gian khác nhau nên sẽ bị chi phối bởi quan điểm lịch sử cụ thể khác nhau15. Nhưng tựu chung lại là cả hai học thuyết đều ghi nhận quyền con người, đều thể hiện quan điểm để bảo vệ quyền này.
Do đó, không thể kết luận học thuyết nào hợp lý và học thuyết nào chưa hợp lý mà phải kết hợp những điểm hợp lý của hai học thuyết lại để đưa ra một kết luận mang tính tối ưu hơn. Vì thế, theo tác giả, quyền con người là quyền tự nhiên, là cái vốn có của mỗi con người nhưng quyền này đồng thời cũng nên chịu sự chi phối từ những yếu tố khác chẳng hạn như pháp luật để từ đó phát huy đúng giá trị của nó. 14 Mai Hồng Qùy (2014), Quyền con người trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Nxb. Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, Hồ Chí Minh, tr.
15 Quan điểm lịch sử cụ thể được hiểu là: “Khi xem xét sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ lịch sử căn bản, xem sự vật, hiện tượng đó đã xuất hiện trong lịch sử như thế nào, trải qua những giai đoạn phát triển chủ yếu nào; đứng trên quan điểm của sự phát triển đó để xem xét hiện nay nó đã trở thành như thế nào” – V. Do đó, đối với từng thời điểm lịch sử khác nhau thì với cùng một vấn đề cách tiếp cận và kết quả sẽ có sự khác nhau. Khái niệm quyền con người, quyền công dân 1. Khái niệm quyền con người Nhân quyền (hay quyền con người – human rights) là một phạm trù đa diện16, do đó có nhiều định nghĩa khác nhau17.
Chính vì đây là một phạm trù đa diện nên khái niệm này được tiếp cận với nhiều góc độ, nhiều phương diện khác nhau. Do đó, để làm rõ khái niệm quyền con người thì tác giả sẽ làm rõ khái niệm “quyền” và “con người”. Theo đó, con người được Hồ Chí Minh quan niệm là một chỉnh thể, thống nhất về trí lực, tâm lực, thể lực, đa dạng bởi các mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội và các mối quan hệ xã hội18. Nên Người đã cho rằng con người là có tính xã hội, là con người xã hội, thành viên của một cộng đồng xã hội.
Còn “con người” theo Chủ nghĩa Mác Lê nin được hiểu là một thực thể tự nhiên mang đặc tính xã hội có sự thống nhất biện chứng giữa hai phương diện tự nhiên và xã hội”19. Điểm chung giữa hai quan niệm trên là đều cho rằng con người mang đặc tính của xã hội, đây là điểm chung mà không ai có thể phủ nhận khi nghiên cứu về con người. Về “quyền”, đây là thuật ngữ có nội hàm rất đa dạng, phức tạp được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau. Theo tác giả Hoàng Phê, “quyền” là điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi hoặc những điều do địa vị hay chức vụ mà được làm20.
Với quan điểm của tác giả Hoàng Phê thì quyền là cái phải được “ban phát”, bởi lẽ theo ông, quyền là điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi thì đó mới là quyền nhưng nếu pháp luật hoặc xã hội không công nhận cho thì đồng nghĩa là người đó không có quyền. Có thể thấy, quan điểm này ở một khía cạnh nào đó, không được toàn diện.