Đặc Điểm Phân Bố và Thực Trạng Bảo Tồn Các Loài Phong Lan Tại Nậm Giải, Quế Phong, Nghệ An

Phong lan là một trong những loài thực vật quý hiếm tại Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Nậm Giải, huyện… 56 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp Việt Nam · 2018.

• Tác giả: Phan Văn Khải
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản Lí Tài Nguyên Rừng Và Môi Trường
• Đề tài: Đặc Điểm Phân Bố Và Thực Trạng Bảo Tồn Các Loài Phong Lan Tại Xã Nậm Giải, Huyện Quế Phong, Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu Lan ở nước ngoài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu Lan ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu phong lan tại xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, GIỚI HẠN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Giới hạn nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa có chọn lọc
• 2.4.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lý nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ - XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Địa hình, địa mạo
• 3.1.2. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.3. Hệ thực vật
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài phong lan tại xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An
• 4.2. Giá trị sử dụng của các loài phong lan tại khu vực điều tra
• 4.3. Đặc điểm phân bố các loài phong lan được tìm thấy ở khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Lan tục đoạn đốt (Pholidota articulata Lindl)
• 4.3.2. Lan tục đoạn trung (Pholidota chinensis Lindl)
• 4.3.3. Lan lọng chùm cong (Bulbophyllum pectinatum Finet)
• 4.3.4. Lan lọng dâu (Bulbophyllum repens Griff)
• 4.3.5. Kiều Lan vàng
• 4.3.6. Lan trúc (Arundina graminifolia (D.
• 4.3.7. Lan len bông thưa (Eria corneri Rchb.
• 4.3.8. Lan len nhung (Eria tomentosa (J.
• 4.3.9. Lan tai dê (Liparis compressa (Blume) Lindl.
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng tới các loài phong lan trong tự nhiên tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Hiện trạng quản lý tài nguyên rừng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. Vấn đề khai thác và buôn bán phong lan tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.3. Thực trạng gây trồng phong lan tại địa phương
• 4.4.4. Các nguyên nhân ảnh hưởng tới phân bố và số lượng loài phong lan trong tự nhiên
• 4.5. Đề xuất giải pháp phát triển và bảo tồn các loài phong lan tại địa phương
• 4.5.1. Những vấn đề trong bảo tồn và phát triển phong lan tại xã Nậm Giải
• 4.5.2. Các giải pháp đề xuất cho phát triển và bảo tồn các loài phong lan tại khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bảo Tồn Phong Lan Tại Nậm Giải Quế Phong Nghệ An

Phong lan là một trong những loài thực vật quý hiếm tại Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An. Khu vực này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài phong lan độc đáo. Việc bảo tồn phong lan tại đây không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển du lịch sinh thái và bảo vệ môi trường.

1.1. Đặc điểm sinh thái của phong lan tại Nậm Giải

Phong lan tại Nậm Giải phát triển trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm, với độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Các loài phong lan thường bám vào cây gỗ lớn, tạo nên một hệ sinh thái phong phú và đa dạng.

1.2. Giá trị sinh thái của phong lan

Phong lan không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng là nơi cư trú của nhiều loài côn trùng và động vật, góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Thách thức trong Bảo Tồn Phong Lan Tại Nậm Giải

Mặc dù có nhiều giá trị, phong lan tại Nậm Giải đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các hoạt động khai thác trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển đô thị đang đe dọa sự tồn tại của chúng. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ các loài phong lan quý hiếm này.

2.1. Tác động của khai thác trái phép

Khai thác phong lan trái phép đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và đa dạng loài. Nhiều loài phong lan quý hiếm đã bị đe dọa tuyệt chủng do bị thu hoạch quá mức.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến phong lan

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ và độ ẩm, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của phong lan. Nhiều loài không thể thích nghi kịp thời với những điều kiện mới này.

III. Phương pháp Bảo Tồn Phong Lan Tại Nậm Giải

Để bảo tồn phong lan tại Nậm Giải, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc xây dựng các khu bảo tồn, tăng cường giáo dục cộng đồng và thực hiện các chương trình nghiên cứu là những giải pháp hiệu quả.

3.1. Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên

Việc thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên sẽ giúp bảo vệ môi trường sống của phong lan, đồng thời tạo điều kiện cho các loài này phát triển bền vững.

3.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về giá trị của phong lan và tầm quan trọng của việc bảo tồn sẽ giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và Kết quả nghiên cứu về Phong Lan

Nghiên cứu về phong lan tại Nậm Giải đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các thông tin thu thập được sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn trong tương lai.

4.1. Kết quả điều tra và phân loại phong lan

Các cuộc điều tra đã xác định được nhiều loài phong lan quý hiếm, từ đó xây dựng được danh sách các loài cần được bảo tồn.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn như phát triển du lịch sinh thái và khôi phục môi trường sống đã được đề xuất nhằm bảo vệ phong lan tại Nậm Giải.

V. Kết luận và Tương lai của Bảo Tồn Phong Lan Tại Nậm Giải

Bảo tồn phong lan tại Nậm Giải là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Việc thực hiện các giải pháp bảo tồn không chỉ giúp bảo vệ các loài phong lan mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn phong lan

Bảo tồn phong lan không chỉ là bảo vệ một loài thực vật mà còn là bảo vệ một phần di sản văn hóa và sinh thái của khu vực.

5.2. Hướng đi tương lai cho bảo tồn

Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu để xây dựng một chiến lược bảo tồn hiệu quả và bền vững cho phong lan tại Nậm Giải.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Đặc điểm phân bố và thực trạng bảo tồn các loài Phong Lan tại xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An" được thực hiện bởi sinh viên Phan Văn Khải, dưới sự hướng dẫn của ThS. Phạm Thanh Hà tại Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam (chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng và môi trường, năm 2018). Nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh thực tiễn của ngành lâm nghiệp trong chiến lược "Tái cơ cấu ngành Nông nghiệp" do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề ra, trong đó nhấn mạnh việc chuyển đổi tư duy sử dụng tài nguyên rừng từ khai thác gỗ sang khai thác các giá trị sinh thái, môi trường, đa dạng sinh học và lâm sản ngoài gỗ.

Việt Nam được xem là một trong những trung tâm khởi nguyên và đa dạng nguồn gen của họ Lan (Orchidaceae) với hơn 750 đến 897 loài đã được ghi nhận. Tuy nhiên, trước nhu cầu thưởng ngoạn và buôn bán thương mại ngày càng tăng, các loài phong lan rừng đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do bị thu hái ồ ạt và mất sinh cảnh sống tự nhiên. Xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An là địa bàn nằm trong vùng đệm và vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (được chuyển đổi từ Ban quản lý rừng phòng hộ huyện Quế Phong theo Quyết định số 340/QĐ-UBND ngày 23/06/2003 của UBND tỉnh Nghệ An). Mặc dù sở hữu diện tích đất lâm nghiệp lớn với 11.908,92 ha và hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú, các loài phong lan tại địa phương vẫn chưa được điều tra chuyên sâu và đang chịu nhiều sức ép từ các hoạt động dân sinh, khai thác lâm sản trái phép.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Mục tiêu chung: Bổ sung cơ sở dữ liệu khoa học về các loài phong lan tại khu vực nghiên cứu, góp phần phục vụ công tác bảo tồn và phát triển các loài thực vật rừng quý hiếm tại xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định thành phần loài, vị trí phân bố và một số đặc điểm lâm phần nơi có phong lan xuất hiện.
   • Đánh giá thực trạng bảo tồn, mức độ khai thác và các yếu tố đe dọa đến quần thể phong lan tự nhiên.
   • Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và quản lý nhằm bảo tồn, phát triển bền vững nguồn tài nguyên này tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tất cả các loài phong lan mọc tự nhiên tại khu vực điều tra.
• Phạm vi không gian: Địa bàn rừng tự nhiên thuộc xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An (tập trung tại các khu vực rừng thuộc Trạm quản lý bảo vệ rừng Nậm Giải, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa ngoại nghiệp được tiến hành từ ngày 01/03/2018 đến ngày 20/03/2018.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Nghiên cứu sử dụng hệ thống phân loại thực vật học và các tài liệu chuyên ngành về họ Lan (Orchidaceae) tại Việt Nam làm cơ sở lý thuyết, bao gồm: các công trình của Giáo sư Leonid V. Averyanov và cộng sự (Identification guide to Vietnamese orchids, 1994; Updated checklist of the orchids of Vietnam, 2003); công trình Cây cỏ Việt Nam của Giáo sư Phạm Hoàng Hộ (1992, 1993); bộ Thực vật chí Việt Nam (Tập 9); tài liệu Phong Lan Việt Nam của Trần Hợp (1990) và các sách chuyên khảo phân loại quốc tế.

Tác giả đã kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu thực địa (ngoại nghiệp) và xử lý phân tích (nội nghiệp) trong lâm nghiệp:

1. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp

• Phương pháp lập tuyến điều tra: Thiết lập 03 tuyến điều tra thực địa đại diện đi qua các sinh cảnh rừng chính:
  • Tuyến 1: Từ Trạm quản lý bảo vệ rừng Nậm Giải đi Huối Lĩnh.
  • Tuyến 2: Từ Trạm quản lý bảo vệ rừng Nậm Giải đi Huối Càng Cõi.
  • Tuyến 3: Từ Trạm quản lý bảo vệ rừng Nậm Giải đi Tiểu khu 94.
• Phương pháp thu thập mẫu và ghi nhận dữ liệu: Trên mỗi tuyến, khi bắt gặp các loài phong lan, tiến hành thu thập từ 1 đến 3 mẫu vật (gồm rễ, thân, lá, hoa nếu có) tùy mức độ phổ biến; chụp ảnh hiện trường; định vị tọa độ bằng máy định vị vệ tinh toàn cầu GPS cầm tay; đo độ cao tuyệt đối, độ dốc địa hình và mô tả đặc điểm giá thể sinh trưởng vào phiếu điều tra trên tuyến. Gắn nhãn tiêu bản (etiket) bảo quản mẫu phục vụ định danh.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 03 ô tiêu chuẩn đại diện với diện tích 1.000 m²/ô tại những khu vực có phong lan phân bố tập trung, sinh cảnh không bị chia cắt để điều tra tầng cây gỗ làm giá thể và cấu trúc lâm phần.
• Phương pháp phỏng vấn xã hội học và thảo luận nhóm: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 10 đối tượng trên địa bàn bằng bộ câu hỏi soạn sẵn, bao gồm 04 cán bộ quản lý (Trạm trưởng, Trạm phó, Kiểm lâm viên Trạm quản lý bảo vệ rừng Nậm Giải và Cán bộ xã) cùng 06 người dân bản địa (dân tộc Thái) có kinh nghiệm đi rừng, thu hái phong lan nhằm thu thập thông tin về tình hình khai thác, buôn bán, cách thức gây trồng và ý kiến đề xuất bảo tồn.

2. Phương pháp xử lý nội nghiệp

• Phương pháp giám định tên loài: Kết hợp hình thái so sánh với mô tả trong các khóa định loại thực vật chí, đối chiếu mẫu vật lưu trữ tại Phòng Tiêu bản Vườn quốc gia Pù Mát và tham vấn chuyên gia từ Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam.
• Phương pháp lập bản đồ phân bố: Tổng hợp tọa độ GPS và số liệu điều tra bằng phần mềm Microsoft Excel, sau đó số hóa và xây dựng sơ đồ phân bố không gian của từng loài phong lan bằng phần mềm MapInfo trên nền bản đồ hiện trạng rừng xã Nậm Giải.
• Phương pháp tính toán lâm học: Xác định mật độ tầng cây gỗ ($N/ha = n \times 10.000 / S$) và tính toán công thức tổ thành tầng cây gỗ dựa trên hệ số tổ thành cá thể ($K_i = (X_i / N) \times 10$).
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Tổng hợp các yếu tố Điểm mạnh (Strengths), Điểm yếu (Weaknesses), Cơ hội (Opportunities), Thách thức (Threats) dựa trên kết quả điều tra thực tế để xây dựng hệ thống giải pháp bảo tồn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng thuật lịch sử nghiên cứu họ Lan trên phạm vi thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới, Lan được ghi nhận từ thời Hy Lạp cổ đại (Theophrastus) và được đặt nền móng phân loại hiện đại bởi John Lindley (1836). Tại phương Đông, việc thưởng lãm và ghi chép về hoa lan đã xuất hiện từ thời cổ đại ở Trung Quốc. Tại Việt Nam, thú chơi lan có từ thời vua Trần Nhân Tông với "Ngũ bách viên". Các nghiên cứu khoa học bắt đầu từ công trình của João de Loureiro (1789), F. Gagnepain và F. Guillaumin trong bộ Thực vật Đông Dương chí (1932–1934), cho đến các công trình kiểm kê hiện đại của GS. L. V. Averyanov (ghi nhận 897 loài thuộc 152 chi). Tác giả chỉ ra rằng tại xã Nậm Giải, các công trình trước đây của Trường Đại học Lâm nghiệp mới chỉ khảo sát chung về hệ thực vật mà chưa có nghiên cứu chuyên sâu về phân bố và hiện trạng bảo tồn họ Lan.

Chương 2: Mục tiêu, nội dung, giới hạn và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết mục tiêu, đối tượng, địa điểm, thời gian và toàn bộ quy trình phương pháp luận nghiên cứu (kế thừa tài liệu, 3 tuyến điều tra ngoại nghiệp, 3 ô tiêu chuẩn 1.000 m², phiếu điều tra tọa độ GPS, danh sách 10 cá nhân tham gia phỏng vấn, quy trình giám định mẫu tiêu bản, phương pháp lập bản đồ phân bố qua MapInfo và công thức tính toán lâm sinh).

Chương 3: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 3 cung cấp bức tranh toàn diện về khu vực nghiên cứu:

• Vị trí và địa hình: Tọa độ địa lý từ 19°40′48″B và 104°46′22″Đ; có 10,5 km đường biên giới giáp nước bạn Lào; địa hình đồi núi cao hiểm trở chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam với đỉnh Pù Hoạt cao 2.452 m; độ dốc trên 30° chiếm gần 52% diện tích tự nhiên.
• Khí hậu và thủy văn: Khí hậu nhiệt đới gió mùa có tính chất đặc thù; mùa hạ chịu ảnh hưởng gay gắt của gió phơn Tây Nam (gió Lào) vào các tháng 5 và 6; mùa đông chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc gây rét đậm, nhiệt độ có thời điểm giảm xuống 0°C; lượng mưa trung bình năm từ 1.900 mm lên đến trên 2.200 mm ở vùng núi cao. Mạng lưới thủy văn gồm hệ thống suối Nậm Giải bắt nguồn từ sông Chu và sông Hiếu.
• Đa dạng sinh học: Hệ thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt tại xã Nậm Giải ghi nhận 763 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 427 chi, 124 họ (hơn 30 loài trong Sách đỏ Việt Nam; thực vật hạt trần có các loài quý hiếm như pơ mu, sa mu, bách xanh, kim giao). Hệ động vật có 176 loài có xương sống thuộc 4 lớp (45 loài thú, 131 loài chim, 11 loài bò sát, 6 loài lưỡng cư).
• Kinh tế - xã hội: Tính đến tháng 12/2017, toàn xã có 1.998 nhân khẩu/464 hộ phân bố ở 8 bản, 100% là đồng bào dân tộc Thái; tỷ lệ hộ nghèo chiếm 70% (228 hộ); diện tích đất nông nghiệp chỉ có 108,11 ha; diện tích đất lâm nghiệp 11.908,92 ha nhưng có tới 325,8 ha bị xâm canh (125,3 ha rừng đặc dụng và 200,5 ha rừng phòng hộ).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm với các kết quả thực nghiệm chi tiết:

• Thành phần loài: Xác định được 10 loài phong lan tự nhiên thuộc 6 chi khác nhau.
• Giá trị sử dụng: Đánh giá công dụng làm cảnh (10/10 loài) và làm dược liệu chữa bệnh (4/10 loài).
• Phân bố không gian và sinh thái: Ghi nhận chi tiết tọa độ GPS, đai cao, trạng thái rừng và giá thể sống của từng loài thông qua hệ thống bản đồ số hóa.
• Thực trạng quản lý và bảo vệ rừng: Thống kê các vụ vi phạm lâm luật giai đoạn 2015–2017 tại xã Nậm Giải (năm 2015: 40 vụ; năm 2016: 52 vụ; năm 2017: 28 vụ).
• Thực trạng khai thác và gây trồng: Xác định 4 loài bị khai thác thương mại mạnh nhất; điều tra quy trình và tỷ lệ sống khi gây trồng thử nghiệm tại gia đình.
• Phân tích nguyên nhân suy thoái và ma trận SWOT: Chỉ ra các nguyên nhân trực tiếp (thiên tai, cưa hạ cây gỗ lớn để lấy lan, khai thác quá mức) và gián tiếp (nghèo đói, tập quán canh tác, trình độ dân trí); lập ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong bảo tồn.
• Đề xuất giải pháp: Đưa ra hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh và giải pháp quản lý - chính sách xã hội cụ thể.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp được các dữ liệu định lượng và phát hiện thực tế sau quá trình điều tra tại xã Nậm Giải:

1. Danh lục thành phần loài và đặc điểm phân bố

Nghiên cứu ghi nhận 10 loài phong lan thuộc 6 chi. Tỷ lệ phân bố theo chi gồm có 4 chi có 2 loài (Pholidota, Dendrobium, Bulbophyllum, Eria) và 2 chi có 1 loài (Arundina, Liparis).

STT	Tên Việt Nam	Tên khoa học	Chi	Tọa độ GPS ghi nhận	Độ cao (m)	Trạng thái rừng & Diện tích lô
1	Lan hoàng thảo phi điệp tím	Dendrobium anosmum Lindl.	Dendrobium	E 0472765 - N 2178246	1.122	Lô 1, trạng thái Ia (191,4 m²)
2	Lan tục đoạn đốt	Pholidota articulata Lindl.	Pholidota	E 0474401 - N 2174878	1.044	Lô 2, trạng thái IIb (41,4 m²)
3	Lan tục đoạn trung	Pholidota chinensis Lindl.	Pholidota	E 0474538 - N 2178611	991	Lô 1 (trạng thái Ic) & Lô 2 (trạng thái IIb) (105,7 m²)
4	Lan lọng chùm cong	Bulbophyllum pectinatum Finet	Bulbophyllum	E 0474877 - N 2178621	901	Lô 1, trạng thái IIb (62,0 m²)
5	Lan lọng dâu	Bulbophyllum repens Griff.	Bulbophyllum	E 0473768 - N 2178931	883	Lô 1 (trạng thái IIa) & Lô 2 (trạng thái IIb) (102,3 m²)
6	Kiều lan vàng	Dendrobium thyrsiflorum	Dendrobium	E 0473405 - N 2178778	1.048	Lô 1 (trạng thái IIb, 80,9 m²) & Lô 1 (trạng thái IIa, 108,8 m²)
7	Lan trúc	Arundina graminifolia (D.Don) Hochr.	Arundina	E 0472652 - N 2178338	1.076	Lô 2 (trạng thái Ia, 53,2 m²) & Lô 1 (trạng thái IIa, 73,1 m²)
8	Lan len bông thưa	Eria corneri Rchb.f.	Eria	E 0473768 - N 2178931	920	Lô 1, Lô 2, trạng thái IIb (70,4 m²)
9	Lan len nhung	Eria tomentosa (J.Koenig) Hook.f.	Eria	E 0473387 - N 2178783	1.059	Lô 3, trạng thái IIIa1 (127,9 m²)
10	Lan tai dê	Liparis compressa (Blume) Lindl.	Liparis	E 0475029 - N 2178766	810	Lô 1, trạng thái IIb (37,5 m²)

2. Giá trị sử dụng và áp lực khai thác thực tế

• Giá trị sử dụng: Toàn bộ 10 loài đều có giá trị làm cảnh. Trong đó có 04 loài được sử dụng làm dược liệu:
  • Lan hoàng thảo phi điệp tím: Trị suy nhược thần kinh, mệt mỏi, đau họng, yếu sinh lý nam giới.
  • Lan tục đoạn đốt: Chữa ho khan.
  • Lan tục đoạn trung: Chữa viêm phế quản, ho khan, viêm họng.
  • Lan trúc: Vị đắng, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tán ứ, giảm đau.
• Tình hình khai thác và gây trồng: Có 4 loài bị người dân và thương lái khai thác mạnh gồm Phi điệp tím (khai thác quanh năm, cao điểm tháng 4–6 bằng hình thức trèo hái hoặc cưa đổ cây gỗ), Kiều lan vàng (tháng 4), Tục đoạn trung và Tục đoạn đốt (tháng 3–7). Khảo sát gây trồng tại hộ gia đình cho thấy: Phi điệp tím có tỷ lệ sống cao khi gắn giá thể gỗ/chậu đất nung nơi thoáng gió; Kiều lan vàng và Tục đoạn đốt đạt tỷ lệ sống trung bình.

3. Tình hình vi phạm lâm luật tại địa bàn nghiên cứu

Dữ liệu báo cáo xử lý vi phạm giai đoạn 2015–2017 phản ánh áp lực lớn lên sinh cảnh rừng:

• Năm 2015: 40 vụ vi phạm (vận chuyển gỗ trái phép 20 vụ, thu giữ 18,3 m³ gỗ, 9 cưa máy, 4 con trâu, 2 xe máy; lấn chiếm đất rừng 20 vụ, xử lý 7 hộ; nộp ngân sách 36 triệu đồng).
• Năm 2016: 52 vụ vi phạm (vận chuyển gỗ trái phép 15 vụ, thu giữ 10,8 m³ gỗ, 4 cưa máy; lấn chiếm đất rừng 37 vụ, xử lý 12 hộ; nộp ngân sách 42 triệu đồng).
• Năm 2017: 28 vụ vi phạm (vận chuyển gỗ trái phép 10 vụ, thu giữ 6,7 m³ gỗ, 2 cưa máy, 1 xe máy; lấn chiếm đất rừng 18 vụ, xử lý 10 hộ; nộp ngân sách 20 triệu đồng).

4. Đóng góp khoa học và thực tiễn của đề tài

• Là công trình chuyên biệt đầu tiên xây dựng danh lục và bản đồ số hóa phân bố không gian chi tiết cho các loài họ Lan tại xã Nậm Giải, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt.
• Cung cấp dẫn liệu thực tế về tọa độ, đai cao phân bố (từ 810 m đến 1.122 m) và đặc điểm giá thể (cây gỗ cổ thụ, vách đá ẩm, đất mùn) làm cơ sở cho công tác giám sát sinh thái.
• Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn đồng bộ:
  • Giải pháp kỹ thuật: Khoanh nuôi bảo vệ tại chỗ (in-situ) theo bản đồ phân bố; xây dựng vườn ươm nhân giống nhân tạo (ex-situ) để giảm áp lực khai thác tự nhiên; tiếp tục điều tra trữ lượng và sinh thái học lâm phần.
  • Giải pháp quản lý - chính sách xã hội: Tăng cường tuần tra kiểm soát của lực lượng kiểm lâm; phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt các quần thể nguy cấp; tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng; hỗ trợ sinh kế chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm giảm tỷ lệ hộ nghèo và phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận đã chỉ rõ các hạn chế tồn tại do điều kiện khách quan và chủ quan:

• Địa hình khu vực nghiên cứu có độ dốc lớn, hiểm trở và bị chia cắt mạnh khiến việc di chuyển gặp nhiều khó khăn.
• Do giới hạn về thời gian điều tra (20 ngày trong tháng 3/2018) và nguồn kinh phí hạn hẹp, các tuyến điều tra mới chỉ đi qua các sinh cảnh rừng đại diện, chưa bao quát được toàn bộ 11.908,92 ha đất lâm nghiệp của xã.
• Đề tài chủ yếu tập trung vào kiểm kê thành phần loài và định vị phân bố không gian, chưa phân tích chuyên sâu về cấu trúc lâm phần sinh thái học, đặc tính tái sinh tự nhiên cũng như công thức tổ thành chi tiết của các tầng cây giá thể.
• Các tác động đe dọa mới dừng ở mức đánh giá định tính qua phỏng vấn và số liệu hành chính; các giải pháp đề xuất chưa được triển khai thử nghiệm mô hình thực tế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả kiến nghị:

• Mở rộng phạm vi và thời gian điều tra trên toàn bộ các tiểu khu của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt.
• Nghiên cứu định lượng chi tiết các chỉ số sinh thái, độ tàn che, tương tác giữa phong lan và cây chủ gỗ lớn.
• Tiến hành thử nghiệm các mô hình bảo tồn nguyên vị (khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt) và chuyển vị (nhân giống vườn ươm tại địa phương).

---

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo tồn đa dạng sinh học và Thực vật học. Dữ liệu tọa độ GPS, đai cao, mô tả hình thái và bản đồ phân bố 10 loài phong lan là nguồn tư liệu thực địa có giá trị cho Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt và Hạt Kiểm lâm huyện Quế Phong trong việc lập kế hoạch tuần tra, khoanh vùng bảo vệ các loài thực vật rừng quý hiếm. Đồng thời, bảng tổng hợp quy trình gây trồng bản địa (như Lan phi điệp tím, Kiều lan vàng) cung cấp cơ sở thực tế cho các nghiên cứu phát triển sinh kế phi lâm sản tại vùng đệm miền Tây Nghệ An.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã ghi nhận được bao nhiêu loài phong lan tại xã Nậm Giải và thuộc những chi nào?

Nghiên cứu đã ghi nhận được 10 loài phong lan tự nhiên thuộc 6 chi: Chi Pholidota (2 loài: Lan tục đoạn đốt, Lan tục đoạn trung), Chi Dendrobium (2 loài: Lan hoàng thảo phi điệp tím, Kiều lan vàng), Chi Bulbophyllum (2 loài: Lan lọng chùm cong, Lan lọng dâu), Chi Eria (2 loài: Lan len bông thưa, Lan len nhung), Chi Arundina (1 loài: Lan trúc) và Chi Liparis (1 loài: Lan tai dê).

2. Những loài phong lan nào tại khu vực điều tra có công dụng làm thuốc chữa bệnh?

Trong số 10 loài ghi nhận, có 4 loài được xác định có công dụng làm thuốc theo y học cổ truyền:

• Lan hoàng thảo phi điệp tím: Dùng hỗ trợ trị suy nhược thần kinh, mệt mỏi, đau họng và yếu sinh lý nam giới.
• Lan tục đoạn đốt: Dùng làm thuốc chữa ho khan.
• Lan tục đoạn trung: Dùng làm thuốc chữa viêm phế quản, ho khan và viêm họng.
• Lan trúc: Có vị đắng, tính bình, tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tán ứ và giảm đau.

3. Loài phong lan nào phân bố ở độ cao lớn nhất và loài nào ở độ cao thấp nhất?

• Loài phân bố ở độ cao lớn nhất là Lan hoàng thảo phi điệp tím (Dendrobium anosmum Lindl.), được ghi nhận ở độ cao 1.122 m (tọa độ E 0472765, N 2178246, mọc bám trên vách đá ẩm hoặc cây gỗ đỉnh đồi thuộc trạng thái rừng Ia).
• Loài phân bố ở độ cao thấp nhất là Lan tai dê (Liparis compressa (Blume) Lindl.), được ghi nhận ở độ cao 810 m (tọa độ E 0475029, N 2178766, mọc trên tầng đất mùn sườn đồi thuộc trạng thái rừng IIb).

4. Tình hình vi phạm lâm luật tại xã Nậm Giải trong giai đoạn 2015–2017 diễn biến như thế nào?

Theo số liệu báo cáo của địa phương, tổng số vụ vi phạm lâm luật được xử lý qua 3 năm gồm 120 vụ:

• Năm 2015: 40 vụ (20 vụ vận chuyển gỗ trái phép, thu 18,3 m³ gỗ; 20 vụ lấn chiếm đất rừng; thu ngân sách 36 triệu đồng).
• Năm 2016: 52 vụ (15 vụ vận chuyển gỗ trái phép, thu 10,8 m³ gỗ; 37 vụ lấn chiếm đất rừng; thu ngân sách 42 triệu đồng).
• Năm 2017: 28 vụ (10 vụ vận chuyển gỗ trái phép, thu 6,7 m³ gỗ; 18 vụ lấn chiếm đất rừng; thu ngân sách 20 triệu đồng). Tình trạng lấn chiếm đất rừng và cưa đổ cây gỗ lớn để lấy phong lan là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm sinh cảnh của họ Lan.

5. Tác giả đã đề xuất các nhóm giải pháp nào để bảo tồn nguồn gen phong lan tại địa phương?

Tác giả đề xuất 2 nhóm giải pháp chính:

• Nhóm giải pháp kỹ thuật: Lập bản đồ phân bố để khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt quần thể tự nhiên; điều tra trữ lượng và sinh thái học từng loài; xây dựng vườn ươm nhân giống nhân tạo tại chỗ để cung cấp cây giống, giảm áp lực thu hái rừng tự nhiên.
• Nhóm giải pháp quản lý và chính sách xã hội: Tăng cường lực lượng kiểm lâm tuần tra kiểm soát các vụ khai thác, buôn bán phong lan trái phép; phân vùng bảo tồn nguyên vị (in-situ) các loài nguy cấp; đẩy mạnh tuyên truyền cho người dân bản địa; hỗ trợ tạo việc làm và sinh kế giúp giảm nghèo (tỷ lệ hộ nghèo hiện tại 70%) nhằm hạn chế việc người dân vào rừng chặt phá gỗ và khai thác lan để bán kiếm sống.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Phan Văn Khải đã phản ánh đầy đủ hiện trạng phân bố không gian và nguy cơ suy thoái của 10 loài phong lan tự nhiên tại xã Nậm Giải, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt. Bằng việc kết hợp phương pháp điều tra theo tuyến, lập ô tiêu chuẩn, định vị GPS và số hóa bản đồ hiện trạng rừng trên MapInfo, nghiên cứu đã cung cấp bộ dữ liệu thực địa chi tiết về tọa độ, đai cao (810–1.122 m) và giá trị sử dụng của từng loài. Kết quả phân tích các nguyên nhân tự nhiên, áp lực khai thác thương mại và thực trạng vi phạm lâm luật là cơ sở khoa học xác thực để đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn nguyên vị và quản lý lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ở Việt nam nói riêng và Đông nam á nói chung là thiên đƣờng của phong lan hoàng thảo hay còn có tên gọi Dendrobium.Chúng đƣợc biết đến nhƣ loài hoa tràn đầy sức sống rất mạnh mẽ,sống bám trên những thân cây.Đƣợc trải rộng trên một diện tích lớn từ địa đầu móng cái xuống tới những khu rừng ngập mặn vẫn còn tìm thấy hoàng thảo. Hiện nay phong lan rừng tại Việt Nam có khoảng hơn 750 chủng loài „ theo Phạm Hoàng Hộ – 1993‟ với nhiều nét đặc trƣng khác nhau. Với sự phong phú về chủng loại cũng nhƣ màu sắc nhƣ thế, khó có thể miêu tả đƣợc hết những đặc điểm riêng của chúng. Cùng với sự phát triển của Công nghiệp, đời sống con ngƣời đƣợc nâng cao và nhu cầu thƣởng thức cái đẹp cũng ngày càng đƣợc gia tăng.

Để đáp ứng nhu cầu đó của xã hội thì một trong những loài cây đƣợc quan tâm, chú ý để nghiên cứu, khai thác và phát triển đó là cây Hoa lan thuộc họ Lan (Orchidaceae). Việt Nam là một trong những trung tâm khởi nguyên của nhiều loài Lan quý hiếm, nơi có nguồn gen phong phú và đa dạng (Nguyễn Đức Thuấn, 2007). Vì vậy, việc nghiên cứu tính đa dạng, đặc điểm sinh thái để bảo tồn, phát triển các giá trị đa dạng sinh học và giá trị kinh tế của các loài Lan đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế bền vững, tăng chuỗi giá trị sản phẩm của rừng đang là một yêu cầu cấp thiết đặt cho ngành Lâm nghiệp. Đây cũng chính là yêu cầu trọng tâm trong chiến lƣợc “Tái cơ cấu ngành Nông nghiệp” của Bộ NN&PTNT đó là phải sử dụng tài nguyên rừng một cách bền vững, phải chuyển đổi tƣ duy trong quan điểm về giá trị của rừng từ giá trị lâm sản là gỗ sang những giá trị tkhác nhƣ: giá trị môi trƣờng, sinh thái; giá trị đa dạng sinh học; giá trị đa dạng sinh học; giá trị các loài LSNG.

Xã Nậm Giải , huyện Quế phong, tỉnh Nghệ An là một trong những xã thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, đƣợc chuyển đổi từ Ban quản lý rừng phòng hộ huyện quế phong thành khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt theo quyết 1 định số 340/QĐ-UBND,NGÀY 23-6-2003 của tỉnh Nghệ An.Xã Nậm Giải với diện tích đất rùng là 11908,92 ha.Đây là khu vực tập trung nhiều loài thực vật rừng quý hiếm trong đó có các loài Phong lan.Tuy nhiên hiện nay khu vực đã và đang chịu những tác động của con ngƣời nên các loài Phong lan trong địa phƣơng đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm về số lƣợng loài và mật độ quần thể. Do vậy,việc tiến hành nghiên cứu đề tài “ Đặc điểm phân bố và thực trạng bảo tồn các loài phong lan tại xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An” nhằm cung cấp những thông tin về thành phần loài, vị trí phân bố, những tác động ảnh hƣởng đến sự phát triện của các loài phong lan để từ đó đƣa ra nhứng phƣơng pháp bảo tồn là rất cần thiết. 2 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Lịch sử nghiên cứu Lan ở nƣớc ngoài Cây Lan (Orchida) thuộc họ Lan (Orchidaceae), bộ Lan (Orchidales). Họ Lan (Orchidaceae) là một trong những họ lớn nhất của thực vật và phân bố trên toàn thế giới, ngoại trừ châu Nam Cực.

Các loài trong họ Lạn thƣờng có hoa rất đẹp và mùi hƣơng rất thơm. Lan thƣờng đƣợc chia thành 03 nhóm chính: Phong lan, Địa lan và Thạch lan Ở Châu Âu, cây Lan đƣợc biết đến vào khoảng năm 370 – 285 trƣớc Công nguyên (dẫn theo Phạm Hoàng Hộ, 1992) qua bản viết tay bằng chữ Hy Lạp. Pharastus là cha đẻ của ngành học và là ngƣời đầu tiên dùng từ orchid để chỉ một loài lan có củ tròn.