CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ BẢO HỘ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm về quyền sở hữu công nghiệp Theo Khoản 4 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ:“Quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh” Điều 751 Bộ luật Dân sự 2005 quy định: “Quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu thuộc về chủ sở hữu nhãn hiệu bao gồm sử dụng tên nhãn hiệu; cho phép hoặc cấm người khác sử dụng nhãn hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của mình” và “Quyền sở hữu công nghiệp đối với kiểu dáng công nghiệp bao gồm quyền nhân thân và tài sản. Quyền nhân thân thuộc về người đã trực tiếp tạo ra kiểu dáng công nghiệp bằng lao động sáng tạo của mình, bao gồm quyền được đứng tên tác giả trong văn bằng bảo hộ do Nhà nước cấp, trong các tài liệu công bố, giới thiệu về kiểu dáng công nghiệp đó. Quyền tài sản đối với kiểu dáng công nghiệp thuộc về chủ sở hữu, bao gồm quyền sử dụng, cho phép hoặc cấm người khác sử dụng kiểu dáng công nghiệp đó”. Theo Công ước Paris 1883 về bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp, khái niệm quyền sở hữu công nghiệp được hiểu theo hai nghĩa: Theo nghĩa hẹp, đối tượng của sở hữu công nghiệp bao gồm patent, mẫu hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch vụ, tên thương mại, chỉ dẫn nguồn gốc hoặc tên gọi xuất xứ hàng hóa và chống cạnh tranh không lành mạnh (Khoản 1 Điều 1) Theo nghĩa rộng, sở hữu công nghiệp không chỉ áp dụng cho công nghiệp và thương mại theo đúng nghĩa của nó mà cho cả các ngành sản xuất nông nghiệp, công nghiệp khai thác và tất cả các sản phẩm chế biến hoặc sản phẩm tự nhiên như rượu, ngũ cốc, lá thuốc lá, hoa quả, gia súc, khoáng sản, nước khoáng, bia và bột (Khoản 2 Điều 1) Dưới góc độ của tư pháp quốc tế, quyền sở hữu công nghiệp luôn phát sinh từ các quan hệ có yếu tố nước ngoài như chủ sở hữu là người nước ngoài, 4 pháp nhân nước ngoài, đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp được sử dụng ở nước ngoài… 1.2 Khái niệm về nhãn hiệu Tại Điều 15.1 Hiệp định TRIPs 1994, khái niệm nhãn hiệu được quy định rõ ràng: “Bất kỳ một dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp khác, đều có thể làm nhãn hiệu.
Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, chữ cái, chữ số, các yếu tố hình họa và tổ hợp các màu sắc cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó phải có khả năng được đăng ký làm nhãn hiệu”. Khoản 6 Điều 4 Luật SHTT:“Nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các tố chức, cá nhân khác nhau”. Ngày càng nhiều nước cho phép đăng ký nhãn hiệu phi truyền thống như màu sắc thuần túy; dấu hiệu ba chiều (hình dáng sản phẩm hoặc cách đóng gói sản phẩm); dấu hiệu nghe thấy (âm thanh) hoặc dấu hiệu tác động lên khứu giác (mùi); các dấu hiệu khác (không nhìn thấy được, ví dụ các dấu hiệu loại này được phân biệt bằng xúc giác được gắn lên hàng hóa, giúp cho người khiếm thị chọn được hàng hóa mà không cần nhìn). Nhưng nhiều nước có giới hạn đăng ký nhãn hiệu, thường chỉ cho phép đăng ký những dấu hiệu trực quan hoặc có thể đồ họa được.
Theo Điều 4 Luật SHTT nhãn hiệu gồm nhiều loại khác nhau: - Nhãn hiệu tập thể là nhãn hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các thành viên của tổ chức là chủ sở hữu nhãn hiệu đó với hàng hóa, dịch vụ tổ chức, cá nhân không phải là thành viên của tổ chức đó. - Nhãn hiệu chứng nhận là nhãn hiệu mà chủ sở hữu nhãn hiệu cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng trên hàng hóa, dịch vụ của tổ chức, cá nhân đó để chứng nhận các đặc tính về xuất xứ, nguyên liệu, vật liệu, cách thức sản xuất hàng hóa, cách thức cung cấp dịch vụ, chất lượng, độ chính xác, độ an toàn hoặc các đặc tính khác của hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu. - Nhãn hiệu liên kết là các nhãn hiệu do cùng một chủ thể đăng ký, trùng hoặc tương tự nhau dùng cho sản phẩm, dịch vụ cùng loại hoặc tương tự nhau hoặc có liên kết với nhau. - Nhãn hiệu nổi tiếng là nhãn hiệu được người tiêu dùng biết đến rộng rãi trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
5 Chức năng của nhãn hiệu Chức năng chính của nhãn hiệu là giúp người tiêu dùng xác định một sản phẩm (là hàng hóa hoặc dịch vụ) của một doanh nghiệp cụ thể nhằm phân biệt sản phẩm đó với các sản phẩm giống hoặc tương tự do doanh nghiệp khác cung cấp. Một khi người tiêu dùng hài lòng với sản phẩm, có khả năng họ sẽ mua hoặc sử dụng sản phẩm đó trong tương lai. Vì vậy nhãn hiệu cần được phân biệt rõ ràng với các sản phẩm giống hoặc tương tự. Bằng việc giúp các doanh nghiệp phân biệt doanh nghiệp và sản phẩm của họ với sản phẩm của doanh nghiệp khác, nhãn hiệu đóng một vai trò rất quan trọng trong chiến lược nhãn hiệu và tiếp thị của các doanh nghiệp, góp phần xây dựng hình ảnh và danh tiếng sản phẩm trong mắt người tiêu dùng.
Hình ảnh và danh tiếng của sản phẩm tạo niềm tin và làm cơ sở để hình thành những khách hàng trung thành và nâng cao danh tiếng của doanh nghiệp. Người tiêu dùng thường hình thành một sự gắn kết với một nhãn hiệu nhất định dựa trên một số phẩm chất hoặc đặc điểm mà họ mong muốn do đó nhãn hiệu cũng tạo ra một động lực khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào việc duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm của mình nhằm đảm bảo các sản phẩm mang nhãn hiệu của họ có một danh tiếng tốt.3 Khái niệm kiểu dáng công nghiệp Tổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế (WIPO) đưa ra giải thích về kiểu dáng công nghiệp được hiểu là:“hình dáng bên ngoài mang tính chất trang trí hay thẩm mỹ sản phẩm. Kiểu dáng có thể bao gồm sự thể hiện dưới hình thức ba chiều (như hình dạng hoặc bề mặt của sản phẩm) hoặc sự thể hiện dưới hình thức hai chiều (như mẫu hoa văn, đường nét hoặc màu sắc). Kiểu dáng công nghiệp được áp dụng cho nhiều loại sản phẩm của ngành công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, từ dụng cụ kỹ thuật và y tế đến đồ trang sức, đồng hồ và các mặt hàng xa xỉ khác, từ đồ gia dụng và thiết bị điện đến phương tiện vận tải hàng hóa giải trí” Khoản 13 Điều 4 Luật SHTT đưa ra khái niệm về kiểu dáng công nghiệp như sau: “Kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của sản phẩm được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp của các yếu tố này” Có nhiều cách thức để phân loại kiểu dáng công nghiệp, dựa trên hình thức biểu hiện bên ngoài sản phẩm có thể chia kiểu dáng công nghiệp thành các loại sau1 - Kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của sản phẩm 1 Giáo trình Tư pháp quốc tế về sở hữu trí tuệ, Nxb Chính trị- Hành chính, 2013, tr 119-120 6 Đối với kiểu này, kiểu dáng công nghiệp chính là hình dáng bên ngoài của sản phẩm.
Hình dáng được hiểu là hình khối của sản phẩm làm thành vẻ riêng bên ngoài, bao gồm những đường nét giới hạn của sản phẩm trong không gian, phân biệt rõ sản phẩm đó với sản phẩm khác. Hình dáng ở đây có thể là dạng phẳng hoặc hình không gian ba chiều của sản phẩm. Hình dáng còn có thể hiểu là hình khối của sản phẩm, là sự kết hợp của những hình khối cơ bản như hình vuông, hình tròn, hình chữ nhật…Loại kiểu dáng công nghiệp này chỉ đơn thuần là hình dáng bên ngoài mà không chứa đựng họa tiết hay màu sắc. - Kiểu dáng công nghiệp là sự kết hợp giữa hình dáng với họa tiết Loại kiểu dáng công nghiệp này bao gồm cả hình dáng và họa tiết, có nghĩa là hình dáng của sản phẩm là sự kết hợp với các họa tiết để tạo ra vẻ ngoài độc đáo của sản phẩm.
Thông thường họa tiết là các hình vẽ đã được cách điệu hóa, dùng để trang trí cho sản phẩm. Tổng thể hình dáng và họa tiết bên ngoài của sản phẩm đã tạo nên tính khác biệt của sản phẩm đó so với các sản phẩm khác cùng loại. - Kiểu dáng công nghiệp là sự kết hợp của hình dáng và màu sắc Đối với loại kiểu dáng công nghiệp này thì hình dáng bên ngoài của sản phẩm được biểu hiện bởi dáng vẽ, hình thù kết hợp với màu sắc trang trí để tạo nên sự khác biệt với các sản phẩm cùng loại. - Kiểu dáng công nghiệp là sự kết hợp của kiểu dáng, họa tiết và màu sắc Loại kiểu dáng công nghiệp này mang tất cả các yếu tố hình khối, họa tiết đến màu sắc.
Hiện nay, loại kiểu dáng công nghiệp này là phổ biến nhất do nhu cầu về thẩm mỹ ngày càng cao cùng với trình độ sáng tạo khoa học kỹ thuật phát triển giúp nhà sản xuất tạo ra những kiểu dáng công nghiệp ngày càng dễ dàng. Chức năng của kiểu dáng công nghiệp Kiểu dáng công nghiệp là kết quả của những hoạt động sáng tạo nhằm tạo ra một hình dáng trang trí bên ngoài cho những hàng hóa được sản xuất hàng loạt, trong phạm vi giá cả có thể chấp nhận được song vẫn thỏa mãn điều kiện là mặt hàng đó phải hấp dẫn người tiêu dùng về thị giác và phải thể hiện một cách hiệu quả chức năng kỹ thuật đã định trước. Sự hấp dẫn về mặt kiểu dáng là điều cũng đáng quan tâm bởi nó ảnh hưởng tới quyết định của người tiêu dùng, đặc biệt đối với những sản phẩm có chức năng kỹ thuật được bày bán trên thị trường. Trong trường hợp này, nếu tính kỹ thuật của các sản phẩm do các nhà sản xuất khác nhau tạo ra là tương đương thì sự hấp dẫn về mặt thẩm mỹ cùng với giá cả 7 sẽ quyết định sự lựa chọn cho người tiêu dùng.