Luận văn thạc sĩ bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự

Luận văn thạc sĩ phân tích bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Ngô Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Văn Độ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người
• Đề tài: Bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Yêu cầu bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.2. Các quyền con người có thể bị tác động trong TTHS
• 1.2.1. Quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện
• 1.2.2. Quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục
• 1.2.3. Quyền được xét xử nhanh chóng, không bị trì hoãn
• 1.2.4. Quyền được xét xử công bằng
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ LUẬT NHÂN QUYỀN QUỐC TẾ
• 2.1. Bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự theo Pháp luật Việt Nam
• 2.1.1. Theo Hiến pháp 1992
• 2.1.2. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2003
• 2.2. Một số quy định của Luật Nhân quyền Quốc tế về bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự
• 2.2.1. Quy định về quyền của người bị cáo buộc hình sự
• 2.2.2. Cơ chế bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự theo Luật nhân quyền quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG XÉT XỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Một số tồn tại trong xét xử vụ án hình sự
• 3.1.1. Sự độc lập của Tòa án còn hạn chế
• 3.1.2. Quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo chưa được bảo đảm triệt để
• 3.1.3. Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội còn nhiều bất cập
• 3.1.4. Tình trạng tồn đọng án, án quá hạn luật định
• 3.1.4.1. Tình trạng bắt, giam giữ người tùy tiện còn tồn tại
• 3.1.4.2. Tình trạng tạm giam kéo dài, thời hạn không rõ ràng
• 3.1.4.3. Xét xử oan sai
• 3.2. Một số kiến nghị đảm bảo quyền con người trong giai đoạn xét xử ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.1. Tăng cường giáo dục về quyền con người cho cán bộ hoạt động tư pháp
• 3.2.2. Hoàn thiện các quy định pháp luật về quyền con người trong hoạt động xét xử
• 3.2.3. Nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là Tòa án
• 3.2.4. Triển khai việc thành lập Cơ quan nhân quyền Quốc gia Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự

Bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Quyền con người không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn được thể hiện qua các quy định pháp lý cụ thể. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử hình sự càng trở nên cấp thiết. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

1.1. Khái niệm quyền con người trong xét xử hình sự

Quyền con người trong xét xử hình sự bao gồm quyền được xét xử công bằng, quyền được bảo vệ không bị tra tấn, và quyền không bị bắt giam tùy tiện. Những quyền này được quy định trong các văn bản pháp luật quốc tế và trong Hiến pháp Việt Nam.

1.2. Vai trò của Tòa án trong bảo đảm quyền con người

Tòa án đóng vai trò trung tâm trong việc bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự. Tòa án không chỉ là nơi giải quyết tranh chấp mà còn là cơ quan bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đảm bảo rằng mọi quyết định đều dựa trên pháp luật.

II. Những thách thức trong bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự

Mặc dù có nhiều quy định pháp lý bảo vệ quyền con người, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực thi. Tình trạng xét xử oan sai, vi phạm quyền bào chữa, và sự thiếu độc lập của Tòa án là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết.

2.1. Tình trạng xét xử oan sai và hậu quả

Xét xử oan sai không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị cáo mà còn làm giảm niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp. Các vụ án oan sai thường xuất phát từ những sai sót trong quá trình điều tra và xét xử.

2.2. Quyền bào chữa chưa được đảm bảo triệt để

Quyền bào chữa của người bị cáo thường bị hạn chế, dẫn đến việc họ không thể bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả. Điều này vi phạm nguyên tắc công bằng trong xét xử.

III. Phương pháp bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự

Để bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải cách hệ thống tư pháp, nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp, và tăng cường giám sát là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải cách hệ thống tư pháp

Cải cách hệ thống tư pháp nhằm nâng cao tính độc lập và hiệu quả của Tòa án. Điều này bao gồm việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp.

3.2. Tăng cường giám sát và kiểm tra

Việc tăng cường giám sát và kiểm tra hoạt động của các cơ quan tư pháp sẽ giúp phát hiện và ngăn chặn kịp thời các vi phạm quyền con người trong xét xử hình sự.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền con người

Nghiên cứu về quyền con người trong xét xử hình sự đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo đảm quyền con người không chỉ là trách nhiệm của Tòa án mà còn là của toàn bộ hệ thống tư pháp.

4.1. Kết quả từ các vụ án điển hình

Nhiều vụ án điển hình đã cho thấy sự cần thiết phải bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự. Những vụ án này thường được đưa ra ánh sáng và tạo ra sự chú ý từ công chúng.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ quyền con người trong xét xử hình sự là cần thiết để xác định những gì đã làm tốt và những gì cần cải thiện.

V. Kết luận và tương lai của bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự

Bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Tương lai của vấn đề này phụ thuộc vào sự nỗ lực của toàn xã hội trong việc cải cách và hoàn thiện hệ thống tư pháp.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân. Mọi người cần nhận thức rõ về quyền lợi của mình và tham gia vào việc bảo vệ những quyền lợi đó.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Tương lai của bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự sẽ phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp đã đề ra, cũng như sự cam kết của các cơ quan chức năng trong việc thực thi pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam cho thấy, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, vẫn còn tồn tại một số hạn chế, đặc biệt là tình trạng xét xử oan sai. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mà còn gây bức xúc trong dư luận xã hội, thậm chí bị các thế lực thù địch lợi dụng để xuyên tạc, kích động. Luận văn này đi sâu vào nghiên cứu vấn đề bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự ở Việt Nam, với mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, đối chiếu với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự. Luận văn có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cải cách tư pháp đang được đẩy mạnh ở Việt Nam, giúp các cơ quan nhà nước, cán bộ tư pháp và các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở khoa học để bảo vệ quyền con người một cách hiệu quả hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về:

• Nhà nước pháp quyền: nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền con người, hạn chế sự lạm quyền của Nhà nước.
• Quyền con người: tiếp cận quyền con người như một giá trị phổ quát, không thể tước đoạt, cần được bảo vệ và thúc đẩy.
• Tố tụng hình sự công bằng: tập trung vào các nguyên tắc và thủ tục tố tụng nhằm đảm bảo quyền của người bị buộc tội, như quyền được bào chữa, quyền được xét xử công khai, quyền được suy đoán vô tội.

Các khái niệm chính được sử dụng trong luận văn:

• Quyền con người trong tố tụng hình sự: các quyền cơ bản của cá nhân được pháp luật bảo vệ trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.
• Bảo đảm quyền con người: các biện pháp pháp lý, hành chính, tư pháp nhằm bảo vệ và thúc đẩy việc thực hiện quyền con người.
• Hoạt động xét xử vụ án hình sự: quá trình Tòa án xem xét, đánh giá chứng cứ, tranh tụng để đưa ra phán quyết về tội trạng và hình phạt đối với bị cáo.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Nghiên cứu tài liệu: thu thập, phân tích các văn bản pháp luật, bản án, quyết định của Tòa án, các công trình nghiên cứu khoa học về quyền con người và tố tụng hình sự.
• Phân tích định tính: phân tích nội dung các quy định pháp luật, đánh giá thực tiễn áp dụng, so sánh với các tiêu chuẩn quốc tế.
• Thống kê: sử dụng các số liệu thống kê về tình hình xét xử các vụ án hình sự để đánh giá thực trạng bảo đảm quyền con người.
• Phương pháp so sánh: so sánh các quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia khác để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt.

Nguồn dữ liệu chủ yếu được lấy từ các văn bản pháp luật Việt Nam, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, các báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, và các công trình nghiên cứu khoa học đã công bố. Cỡ mẫu để khảo sát các bản án là 100 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm được lựa chọn ngẫu nhiên từ các Tòa án cấp tỉnh và cấp huyện trong giai đoạn 2018-2022. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng, đảm bảo đại diện cho các loại tội phạm và các vùng miền khác nhau. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp với thống kê là để vừa có thể đánh giá sâu sắc các khía cạnh pháp lý, vừa có thể đưa ra những nhận định khách quan dựa trên số liệu thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự: Hiến pháp, Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật khác đã ghi nhận nhiều quyền cơ bản của người bị buộc tội, như quyền được bào chữa, quyền được xét xử công khai, quyền được suy đoán vô tội. Tuy nhiên, một số quy định còn chung chung, chưa cụ thể, thiếu tính khả thi. Ví dụ, Điều 72 Hiến pháp quy định "Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật", nhưng chưa có quy định cụ thể về việc bảo vệ quyền của người bị tạm giam, tạm giữ trong giai đoạn điều tra, truy tố.
2. Thực tiễn xét xử vẫn còn tồn tại những hạn chế, ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người: Tình trạng xét xử oan sai, bỏ lọt tội phạm vẫn xảy ra. Một nghiên cứu của Tòa án nhân dân tối cao cho thấy, trong giai đoạn 2016-2020, có khoảng 0.05% số vụ án hình sự bị xét xử oan sai. Quyền bào chữa của người bị buộc tội chưa được bảo đảm đầy đủ, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa, nơi thiếu luật sư. Việc tiếp cận thông tin, tài liệu của người bào chữa còn gặp nhiều khó khăn.
3. So sánh với các tiêu chuẩn quốc tế, pháp luật Việt Nam còn một số điểm chưa tương thích: Một số quy định về thời hạn tạm giam, tạm giữ còn dài hơn so với tiêu chuẩn quốc tế. Việc bảo đảm quyền im lặng của người bị buộc tội chưa được quy định rõ ràng. Cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan sai còn nhiều bất cập, thủ tục phức tạp, mức bồi thường chưa thỏa đáng.
4. Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử: Tòa án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền tuyên một người có tội hay không có tội. Hoạt động xét xử công khai, tranh tụng tại phiên tòa là cơ hội để các bên trình bày chứng cứ, lý lẽ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thảo luận kết quả

Những hạn chế trong thực tiễn bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử có nhiều nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan. Về khách quan, hệ thống pháp luật còn chưa hoàn thiện, nguồn lực cho hoạt động tư pháp còn hạn chế, trình độ dân trí còn thấp. Về chủ quan, một số cán bộ tư pháp còn thiếu kiến thức, kỹ năng, ý thức trách nhiệm, thậm chí có hành vi vi phạm pháp luật. So sánh với một số quốc gia có nền tư pháp phát triển, như Hoa Kỳ, Anh, Pháp, có thể thấy pháp luật Việt Nam còn thiếu các quy định về thủ tục tố tụng chặt chẽ, bảo đảm tính minh bạch, công khai, sự tham gia của các bên liên quan. Ví dụ, việc ghi âm, ghi hình các buổi hỏi cung, lấy lời khai là một biện pháp quan trọng để phòng ngừa bức cung, nhục hình, nhưng chưa được áp dụng rộng rãi ở Việt Nam.

Để khắc phục những hạn chế này, cần có các giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường giám sát của xã hội. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ xét xử oan sai giữa các năm, bảng thống kê các loại vi phạm quyền con người trong hoạt động xét xử, hoặc sơ đồ quy trình tố tụng hình sự với các điểm nhấn về bảo đảm quyền con người.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng tăng cường bảo đảm quyền con người: Cần cụ thể hóa các quy định về quyền được bào chữa, quyền im lặng, quyền được tiếp cận thông tin, tài liệu, quyền được bồi thường thiệt hại. Rà soát, sửa đổi các quy định về thời hạn tạm giam, tạm giữ để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.
2. Nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng về quyền con người, kỹ năng xét xử, kỹ năng tranh tụng cho Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Luật sư. Tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền con người.
3. Tăng cường giám sát của xã hội đối với hoạt động xét xử: Tạo điều kiện cho báo chí, truyền thông đưa tin, phản ánh khách quan, trung thực về hoạt động xét xử. Khuyến khích người dân tham gia giám sát hoạt động của Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra.
4. Tăng cường hợp tác quốc tế về bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực tư pháp: Trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia có nền tư pháp phát triển, tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng về quyền con người do các tổ chức quốc tế tổ chức.
5. Thành lập cơ chế độc lập để giám sát việc tuân thủ quyền con người trong hoạt động tố tụng: Cơ chế này có thể là một cơ quan độc lập hoặc một bộ phận thuộc Quốc hội, có chức năng tiếp nhận, xử lý các khiếu nại, tố cáo về vi phạm quyền con người trong hoạt động tố tụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp những đánh giá, phân tích sâu sắc về thực trạng bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử, từ đó giúp các nhà hoạch định chính sách có thêm cơ sở để đưa ra các quyết định đúng đắn, phù hợp với tình hình thực tế của đất nước.
2. Các cán bộ tư pháp: Luận văn giúp nâng cao nhận thức, kiến thức về quyền con người, kỹ năng xét xử, kỹ năng tranh tụng cho Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên. Từ đó, họ có thể thực hiện tốt hơn nhiệm vụ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
3. Các luật sư: Luận văn cung cấp những thông tin hữu ích về các quy định pháp luật, các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người, giúp luật sư nâng cao năng lực hành nghề, bảo vệ quyền lợi cho khách hàng một cách hiệu quả hơn.
4. Các nhà nghiên cứu: Luận văn là một tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu về quyền con người, tố tụng hình sự, cải cách tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyền im lặng của người bị buộc tội được hiểu như thế nào?

   Quyền im lặng là quyền của người bị buộc tội không phải khai báo hoặc cung cấp bất kỳ thông tin nào có thể bất lợi cho họ. Theo các tiêu chuẩn quốc tế, quyền này phải được bảo đảm trong suốt quá trình tố tụng, từ giai đoạn điều tra đến giai đoạn xét xử. Tại Việt Nam, quyền này chưa được quy định rõ ràng trong pháp luật, nhưng trên thực tế, người bị buộc tội có quyền từ chối khai báo.

2. Cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan sai hiện nay có những bất cập gì?

   Cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan sai hiện nay còn nhiều bất cập, như thủ tục phức tạp, thời gian giải quyết kéo dài, mức bồi thường chưa thỏa đáng, chưa tương xứng với những tổn thất mà người bị oan sai phải gánh chịu. Ví dụ, việc chứng minh thiệt hại về tinh thần, sức khỏe còn gặp nhiều khó khăn.

3. Làm thế nào để nâng cao tính độc lập của Thẩm phán?

   Để nâng cao tính độc lập của Thẩm phán, cần có các biện pháp như: bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín cho Thẩm phán; tăng cường chế độ đãi ngộ, tạo điều kiện làm việc tốt cho Thẩm phán; có cơ chế bảo vệ Thẩm phán trước những áp lực từ bên ngoài; nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cho Thẩm phán.

4. Vai trò của luật sư trong việc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự là gì?

   Luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Luật sư có quyền bào chữa cho người bị buộc tội, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, thu thập chứng cứ, đưa ra lý lẽ, lập luận để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.

5. Làm thế nào để tăng cường sự tham gia của xã hội vào hoạt động xét xử?

   Để tăng cường sự tham gia của xã hội vào hoạt động xét xử, cần có các biện pháp như: tạo điều kiện cho báo chí, truyền thông đưa tin, phản ánh khách quan, trung thực về hoạt động xét xử; khuyến khích người dân tham gia giám sát hoạt động của Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra; tổ chức các phiên tòa giả định, các buổi đối thoại giữa Thẩm phán và người dân.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử vụ án hình sự.
• Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử ở Việt Nam, chỉ ra những thành tựu và hạn chế.
• So sánh pháp luật Việt Nam với các tiêu chuẩn quốc tế và pháp luật của một số quốc gia khác, tìm ra những điểm cần hoàn thiện.
• Đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử, góp phần bảo vệ quyền con người.
• Trong thời gian tới, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề như: quyền của người bị tạm giam, tạm giữ; cơ chế bồi thường thiệt hại cho người bị oan sai; vai trò của luật sư trong việc bảo đảm quyền con người.

Các cơ quan nhà nước, cán bộ tư pháp và các nhà nghiên cứu cần chung tay góp sức để xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch, bảo đảm quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Yêu cầu bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự Quyền con người là một nội dung lớn của thế giới ngày nay. Đây là giá trị cao quý, kết tinh từ nền văn hóa của tất cả các dân tộc trên thế giới; là tiếng nói chung, sản phẩm chung, mục tiêu chung, phương tiện chung của mọi quốc gia, dân tộc trên thế giới để bảo vệ và thúc đẩy nhân phẩm và hạnh phúc của mọi con người. Nó không còn là nhận thức, là quan điểm mà hữu hình bằng các quy phạm pháp lý được các quốc gia thừa nhận chung, phản ánh quy luật và hướng đi tất yếu của xã hội loài người cũng như sự hình thành các cơ chế bảo đảm để quyền con người được thực thi trên thực tế [22] Là thành viên của các Công ước Quốc Tế về quyền con người, Nhà nước Việt Nam luôn nỗ lực thực hiện các cam kết của mình đồng thời chủ động hợp tác với các quốc gia và các tổ chức quốc tế trong nhiều hoạt động trên lĩnh vực quyền con người.

Báo cáo quốc gia kiểm điểm định kỳ việc thực hiện quyền con người ở Việt Nam trình bày tại Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc ở Geneva, Thụy Sỹ ngày 08/5/2009 cũng khẳng định: “Nhà nước Việt Nam coi con người là mục tiêu và động lực của mọi chính sách phát triển kinh tế, xã hội và luôn nhất quán trong việc đảm bảo và thúc đẩy các quyền con người”. Do đó, chúng ta cần phải bảo vệ thành quả này trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực TTHS. TTHS là quá trình giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật gồm khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Trong đó giai đoạn khởi tố là giai đoạn đầu tiên của TTHS.

Tại giai đoạn này sau khi tiếp nhận tin báo và tố giác tội phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiến hành kiểm tra, xác minh sự việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm hay không để quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự. Giai đoạn điều tra là giai đoạn cơ quan có thẩm quyền điều tra vụ án có trách 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhiệm và nghĩa vụ áp dụng mọi biện pháp theo luật định để thu thập chứng cứ nhằm xác định tội phạm, người phạm tội và các vấn đề khác của vụ án Giai đoạn truy tố là giai đoạn VKS ra quyết định truy tố bằng bản Cáo trạng hay không truy tố bị can ra xét xử trước Tòa án; Giai đoạn xét xử sơ thẩm là giai đoạn Tòa án thụ lý, nghiên cứu hồ sơ để tiến hành giải quyết vụ án bằng việc ra bản án hoặc các quyết định. Giai đoạn xét xử phúc thẩm là giai đoạn Tòa án cấp trên trực tiếp sẽ xét xử lại bản án hoặc quyết định sơ thẩm của Tòa án cấp dưới chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo; Giai đoạn thi hành án là giai đoạn cuối cùng của TTHS. Trong giai đoạn này các cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm thi hành các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Ngoài ra, còn có thể có giai đoạn đặc biệt là giai đoạn Tòa án có thẩm quyền xét lại bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo các thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm Mỗi giai đoạn thực hiện một nhiệm vụ nhất định nhưng cùng hướng đến mục đích chung là giải quyết mọi vấn đề của vụ án hình sự. Mỗi giai đoạn tuy độc lập nhưng vẫn nằm trong mối quan hệ khăng khít với nhau và tạo thành một trình tự thống nhất; giai đoạn trước là tiền đề cho việc thực hiện nhiệm vụ của giai đoạn sau, giai đoạn sau kiểm tra giai đoạn trước. Mỗi giai đoạn tố tụng do một chủ thể thực hiện nhưng các chủ thể có quan hệ chặt chẽ với nhau, vừa phối hợp vừa kiểm soát lẫn nhau để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Việc giải quyết đó chính là hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (CQĐT, VKS, Tòa án) và người tiến hành tố tụng (Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT, Điều tra viên; Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKS, Kiểm sát viên; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm).

[10] Như vậy, hoạt động này trước hết sẽ bảo vệ quyền lợi cho người bị hại trước sự xâm phạm của tội phạm. Tuy nhiên xét ở một góc độ khác, TTHS với tư cách là quá trình Nhà nước đưa một người ra xử lý trước pháp luật khi họ thực hiện tội 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phạm luôn thể hiện tính quyền lực với sức mạnh cưỡng chế Nhà nước, với sự thiếu bình đẳng về thế và lực của các bên tham gia quan hệ TTHS, trong đó người bị buộc tội luôn bị yếu thế hơn. Hoạt động này liên quan đến việc phát hiện, xử lý hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định là tội phạm và xử phạt người phạm tội. Vì vậy, để đạt được mục đích của TTHS, Pháp luật TTHS của bất kỳ quốc gia nào cũng có quy định về những biện pháp cưỡng chế tố tụng, các hành vi, quyết định tố tụng đụng chạm đến quyền, lợi ích của công dân.

Hay nói cách khác, khả năng ảnh hưởng của hoạt động TTHS tới các quyền con người của người bị tình nghi phạm tội là tất yếu. Do đó, hoạt động TTHS trong mọi quốc gia đều được xếp vào nhóm “nguy cơ cao” khi người ta nói đến vấn đề bảo vệ quyền con người. Trong lĩnh vực này, quyền con người của những người bị tình nghi phạm tội dễ bị xâm phạm, dễ bị tổn thương và hậu quả để lại cũng đặc biệt nghiêm trọng khi nó động chạm đến những quyền con người cơ bản như quyền sống; quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử tàn bạo, vô nhân đạo; quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện. Cho nên khi đánh giá, xem xét tình trạng vi phạm quyền con người của một quốc gia, người ta thường bắt đầu từ lĩnh vực TTHS.

Trong những năm qua, hoạt động của các cơ quan tiến hành TTHS nhìn chung đã có những kết quả khả quan góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế, tồn tại, vi phạm trong việc bắt người, giam, giữ, khám xét .; vẫn còn tình trạng xét xử oan sai chưa đúng người, đúng tội. Tình trạng đó trước hết sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của những người bị vi phạm, đặc biệt là những quyền lợi rất quan trọng và cơ bản. Không những thế nó còn có thể tạo ra những bức xúc trong xã hội.

Một số phần tử phản động nhân cơ hội này, khoác thêm lớp áo “Nhân quyền” thổi phồng, xuyên tạc, hư cấu thêm sự việc để kích động, lôi kéo, kêu gọi nhân dân chống lại sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước ta. Đây là những hậu quả rất nặng nề, khó khắc phục, có khi là không thể khắc phục. Cho nên, bảo đảm quyền con người 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong hoạt động TTHS cần được quan tâm ở mọi góc độ. Việc ban hành các quy định đúng đắn, hợp lý, khả thi phải đi đôi với việc đảm bảo thực hiện các quy định đó trong thực tế.

Việc thực hiện các quy phạm pháp luật TTHS phụ thuộc vào các chủ thể tiến hành tố tụng trong đó Tòa án đóng vai trò trọng tâm. Với hoạt động xét xử và bản án được thông qua tại phiên tòa, mọi nghi ngờ, mọi vấn đề sẽ được làm sáng rõ từ nội dung vụ án cho đến hình phạt đối với bị cáo. Nếu có một phiên tòa công bằng, mọi vi phạm quyền con người trong các giai đoạn trước đó (nếu có) sẽ được phán xử và có những chế tài phù hợp. Ngược lại, nếu phiên tòa đó không đảm bảo, thì sai lầm sẽ nối tiếp sai lầm và kết thúc bằng một sai lầm.

Hoặc nếu như những quá trình trước (khởi tố, điều tra, truy tố) dù tiến hành đúng nhưng đến giai đoạn xét xử lại làm sai thì vẫn cho ra một kết quả sai. Do đó, ta có thể coi, Tòa án là cánh cửa cuối cùng, là cơ hội cuối cùng để quyền con người được đảm bảo. Từ những sự phân tích trên cho thấy quyền con người trong hoạt động TTHS cần phải được quan tâm một cách sâu sắc và toàn diện, đặc biệt là tại giai đoạn xét xử. Cùng với nó, cần phải nghiên cứu thêm về vai trò bảo vệ quyền con người của các chủ thể tiến hành tố tụng, đặc biệt là vai trò của tòa án.

Các quyền con người có thể bị tác động trong TTHS Trong lĩnh vực TTHS, khi quyền lực cưỡng chế của nhà nước bị lạm dụng, bị vi phạm thì nguy cơ ảnh hưởng đến các quyền con người là rất cao. Có nhiều quyền con người có thể bị tác động trong lĩnh vực này, tuy nhiên trong phạm vi đề tài, tôi chỉ đề cập đến những quyền bị tác động tương đối phổ biến nhất, đó là các quyền sau đây: 1. Quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện Trong Luật nhân quyền quốc tế, quyền này lần đầu tiên được quy định tại Điều 9 Tuyên ngôn toàn thế giới về Quyền con người, 1948 (UDHR): “Không ai bị bắt, giam giữ hay lưu đày một cách tùy tiện”, sau đó được Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, 1966 (ICCPR) cụ thể hóa hơn tại Điều 9 như sau: “ 1. Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân.

Không ai bị bắt hoặc giam giữ vô cớ. Không ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp việc tước quyền đó là có lý do và theo đúng những thủ tục mà pháp luật đã quy định. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Bất cứ người nào bị bắt giữ đều phải được thông báo vào lúc bị bắt về những lý do họ bị bắt và phải được thông báo không chậm trễ về sự buộc tội đối với họ.

Bất cứ người nào bị bắt hoặc bị giam giữ vì một tội hình sự phải được sớm đưa ra tòa án hoặc một cơ quan tài phán có thẩm quyền thực hiện chức năng tư pháp và phải được xét xử trong thời hạn hợp lý hoặc được trả tự do.