Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN THI HÀNH ÁN TRONG THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa và nguyên tắc của bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự 1. Khái niệm bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự Bán đấu giá tài sản là phương thức trao đổi tài sản đã có lịch sử hình thành từ rất lâu đời trên thế giới. Theo ghi chép của những người Hy Lạp cổ đại thì từ khoảng năm 500 năm trước công nguyên, hình thức bán đấu giá đã xuất hiện tại Babylon với đối tượng được mua bán là người phụ nữ như một sự cưới hỏi.
Theo đó thì “những người phụ nữ xinh đẹp được đưa đến những cuộc đấu giá cao cấp, còn những phụ nữ xấu phải kèm theo của hồi môn và mang tới những cuộc đấu giá để đợi được chấp nhận. Bất cứ người con gái nào bị gả bán ngoài cuộc đấu giá đều là bất hợp pháp” [45]. Trong đế chế La Mã, phương thức bán đấu giá tiếp tục được sử dụng để bán tất cả chiến lợi phẩm của chiến tranh mà chủ yếu là nô lệ và tài sản con nợ bị tịch thu [45]. Hiện nay, phương thức bán đấu giá tài sản được sử dụng như một phương thức mua bán thông thường, phổ biến và rộng khắp trên thế giới.
Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, bán đấu giá tài sản mở rộng hơn rất nhiều và phát triển lên một bước mới. Việc bán đấu giá tài sản được tổ chức bằng các hình thức công khai (open cry) hoặc theo hồ sơ niêm phong (sealed bid), theo phương thức đấu giá lên hoặc đặt giá xuống (điển hình là kiểu Hà Lan và kiểu Anh). Theo hình thức công khai thì tài sản chào bán tại một mức giá xác định, người bán tiếp tục nâng mức giá lên cách mức giá cũ một khoảng nhất định cho đến khi không còn người nào đưa ra mức giá cao hơn. Người đã trả mức giá cao nhất cuối cùng chính là người thắng cuộc.
Đây là hình thức vẫn 6 thường được áp dụng nhiều nhất để giao dịch hàng hóa, sản phẩm, đặc biệt với các tài sản là cổ vật, các bộ sưu tập tem, tiền, xe cổ, tác phẩm nghệ thuật… Theo hình thức niêm phong thì người tham gia cùng nộp giá một lúc mà không được biết giá của người khác cũng như giữ kín giá mà mình đã trả cho hàng hóa, sản phẩm muốn mua. Thông thường người trả giá cao nhất sẽ là người thắng cuộc, mua được tài sản. Tại Hà Lan, người bán có thể đưa ra một mức giá rất cao cho hàng hóa, sản phẩm muốn bán. Mức giá này thường là mức giá “trên trời” và không ai có thể mua nổi.
Mức giá được hạ dần trong khoảng thời gian nhất định (thường theo thời gian của một chiếc đồng hồ). Nếu người tham gia trả giá chấp nhận ở mức giá nào đó thì cần ấn nút chấp nhận ngay, nếu không sẽ mất cơ hội. Phương thức này thường áp dụng tại các chợ hoa và đặc biệt với sản phẩm hoa tulip. Tại Anh thì bán đấu giá có nét đặc trưng riêng.
Người bán đấu giá điều khiển cuộc bán đấu giá sao cho người trả giá thắng được mức giá hiện tại. Giá chào mới cao hơn giá chào cũ một khoảng cho trước. Cuộc bán đấu giá chấm dứt khi không còn người nào đưa ra mức giá cao hơn. Người trả giá hiện tại sẽ thắng và trả số tiền theo mức giá đã chào [21, tr.
Kiểu bán đấu giá này còn được gọi là bán đấu giá mức thứ hai. Ngoài ra, cũng với sự phát triển của thương mại điện tử, hiện nay còn xuất hiện phương thức đấu giá ngược. Đây là một loại hình đấu giá đặc biệt, theo đó người trả giá thấp nhất và duy nhất sau khi kết thúc mỗi phiên đấu sẽ trở thành người được mua tài sản bán đấu giá. Ở phương thức này nếu bên bán đưa ra giá khởi điểm thì giá khởi điểm là mức giá lớn nhất (ngược với phương thức trả giá lên – phương thức đấu giá xuôi).
7 Cùng với sự phát triển của xã hội, có thể nói rằng đến nay bán đấu giá phát triển với tư cách là một phương thức mua bán tài sản thông thường, phổ biến và không thể thiếu trong thương mại, kinh doanh của thế giới. Khái niệm bán đấu giá đưa ra dưới nhiều góc độ khác nhau. Theo bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì “Đấu giá là quá trình mua và bán tài sản hoặc dịch vụ bằng cách đưa món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất” [45]. Trong kinh tế học hiện đại, nhà kinh tế học người Anh - David W.
Pearce đã đưa ra định nghĩa: “Đấu giá là một thị trường trong đó người mua tiềm tàng đặt giá cho tài sản chứ không phải đơn thuần trả giá theo giá công bố của người bán” và thị trường đấu giá là “một thị trường có tổ chức, tại đó giá cả được điều chỉnh liên tục theo biến đổi của cung và cầu” [10, tr. Tại Việt Nam khái niệm bán đấu giá tài sản cũng được xem xét, đưa ra trong nhiều tài liệu khác nhau. Theo Từ điển Luật học thì “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán công khai một tài sản, một khối tài sản; theo đó có nhiều người muốn mua tham gia trả giá, người trả giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm là người mua được tài sản” [42, tr. Theo Đại Từ điển Bách khoa Việt Nam“Đấu giá là hình thức bán những tài sản hoặc tài sản thường thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm.
Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, tài sản được bán cho người mua trả cao nhất” [16, tr. Như vậy, cả trên thế giới và ngay tại Việt Nam cũng đang tồn tại khá nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về bán đấu giá tài sản. Mặc dù còn có sự khác biệt giữa Việt Nam so với thế giới về hình thức, phương thức bán đấu giá nhưng nhìn chung đều cho thấy bán đấu giá tài sản là hình thức mua bán đặc biệt, bản chất là một phương thức mua bán công khai tài sản, có nhiều người tham gia trả giá, được tổ chức theo những nguyên tắc và trình tự, thủ tục 8 nhất định. Theo đó, người mua tự trả giá dựa trên giá khởi điểm do bên bán đưa ra.
Người nào trả giá đáp ứng điều kiện quy định trước của phiên bán đấu giá sẽ được quyền mua tài sản đấu giá. Trong hoạt động THADS, khi người phải thi hành án và người được thi hành án không thỏa thuận được về việc nhận tài sản kê biên để thi hành án thì Chấp hành viên căn cứ vào quy định của pháp luật về loại tài sản, giá trị tài sản để xác định có thực hiện phương thức bán đấu giá hay không. Căn cứ trên kết quả định giá tài sản mà Chấp hành viên ký hợp đồng với tổ chức bán đấu giá tài sản hoặc tự đứng ra tổ chức bán đấu giá tài sản nhằm bảo đảm thi hành bản án, quyết định của Tòa án. Để có thể bán đấu giá một tài sản thì cần thiết phải có tài sản để mang bán hay về danh nghĩa phải nắm giữ được tài sản đó.
Do đó, quá trình bán đấu giá tài sản thi hành án được bắt đầu kể từ khi Chấp hành viên kê biên tài sản, định giá tài sản và kết thúc khi tài sản đem bán đấu giá được bàn giao xong xuôi cho người thắng cuộc trong phiên đấu giá. Việc bán đấu giá tài sản trong THADS về bản chất vẫn là một phương thức bán tài sản đặc biệt, được tổ chức công khai tại một nơi nhất định, theo trình tự, thủ tục bán đấu giá pháp luật quy định. Trong quan hệ giữa người mua và người bán tài sản thì chỉ có một người bán nhưng lại có rất nhiều người mua. Tất cả người mua đều muốn mua tài sản nên sẽ cạnh tranh với nhau, tăng giá của tài sản lên và đẩy giá tài sản lên đến mức cao nhất có thể và người sở hữu tài sản có thể thu được số tiền cao nhất cho tài sản mà mình phải bán.
Tuy nhiên, bán đấu giá tài sản trong THADS khác với bán đấu giá tài sản thông thường ở thủ tục trước và sau khi tổ chức bán đấu giá. Trước khi tổ chức bán đấu giá, sự khác biệt thể hiện ở thủ tục chuyển giao tài sản bán đấu giá được thực hiện giữa tổ chức thực hiện bán đấu giá với cơ quan THADS. Cơ quan THADS tiến hành thủ tục định giá tài sản, ký hết hợp đồng 9 dịch vụ bán đấu giá tài sản… Sau khi kết thúc việc bán đấu giá tài sản thì cơ quan THADS tiến hành thủ tục bàn giao, thanh toán chi phí bán đấu giá, phối hợp làm thủ tục trong chuyển quyền sở hữu tài sản cho người mua được tài sản bán đấu giá. Như vậy, bán đấu giá tài sản trong THADS là hình thức mua bán đặc biệt, công khai đối với tài sản bị kê biên để thi hành án, theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, người mua trả giá dựa trên khởi điểm do cơ quan thi hành án xác định, người nào trả giá cao nhất sẽ được quyền mua tài sản đấu giá.
Đặc điểm của bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự 1. Về ý chí của người có tài sản bán đấu giá trong thi hành án dân sự Trong bán đấu giá thông thường thì người có tài sản chủ động mang tài sản, hàng hóa của mình tham gia đấu giá với mong muốn thu được lợi nhuận cao nhất từ hàng hóa, tài sản đó do đó họ tham gia với vai trò tích cực, chủ động để việc bán đấu giá nhanh chóng thành công. Tuy nhiên, bán đấu giá tài sản THADS với tư cách là một biện pháp tiếp nối trong quá trình cưỡng chế tài sản của người phải thi hành án nhằm bảo đảm thi hành án nên người có tài sản bán đấu giá không tự nguyện mang tài sản của mình đến bán đấu giá mà bị cưỡng chế bởi cơ quan có thẩm quyền (cơ quan THADS). Khi tham gia bán đấu giá, người được thi hành án mong muốn việc bán đấu giá nhanh chóng thành công để bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực thực thi và bản thân nhanh chóng nhận được tài sản.