phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn g m 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn việc xây dựng và sử dụng bài tập Vật lí gắn với thực tiễn - Chƣơng 2: Xây dựng và sử dụng bài tập gắn với thực tiễn trong dạy học phần “ Quang học”, vật lí 9 THCS. - Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP VẬT LÍ GẮN VỚI THỰC TIỄN 1. Dạy học Vật lí gắn với thực tiễn 1.
Khái niệm thực tiễn Theo Triết học, “Thực tiễn” là toàn bộ hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử, xã hội của con ngƣời nhằm cải biến thế giới hách quan. Do vậy, thực tiễn có đ c điểm. - Thực tiễn là tất cả những hoạt động bên ngoài hoạt động tinh thần của con ngƣời đều là hoạt động thực tiễn. - Là hoạt động có mục đích.
Khác hoạt đông bản năng của động vật. - Có tính lịch sử - xã hội: Là hoạt động của con ngƣời trong xã hội và trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Theo từ điển Tiếng Việt th “thực tiễn” là hoạt động thực tế của con ngƣời: ứng dụng lý thuyết vào thực tiễn [16]. Còn từ điển học sinh th định nghĩa : ”Thực tiễn” là toàn bộ những hoạt động của con ngƣời để tạo ra những điều kiện cần thiết cho đời sống xã hội bao g m các hoạt đông sản xuất, đấu tranh giai cấp và thực nghiệm khoa học; không có thực tiễn thì không có lí luận khoa học [8].
Dạy học gắn với thực tiễn Có thể hiểu thực tiễn trong dạy học là hoạt động của GV và HS, những kiến thức đƣợc cụ thể hóa bằng hiện tƣợng, những số liệu thực tiễn, ứng dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn nhằm tạo điều kiện cho HS thích thú và học tốt môn học. Trong quá trình dạy học, thực tiễn là điều kiện tất yếu để hình thành ở HS những k năng, xảo, thông qua việc tham gia vào các hoạt động sáng tạo dƣới hình thức vừa sức, HS tiếp thu những kinh nghiệm của xã hội, góp phần vào sự tiến bộ xã hội. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quá trình dạy học không thuần túy chỉ dạy cho HS nắm vững kiến thức, ĩ năng mà còn phải cho HS biết vận dụng kiến thức, ĩ năng đó để giải quyết các bài toán thực tiễn. Do vậy, trong dạy học việc khai thác các bài toán, các tình huống thực tiễn giúp HS tự khám phá, tìm hiểu sẽ kích thích tính hứng th và nâng cao năng lực của HS.
Quá trình dạy học gắn với thực tiễn có thể thực hiện thông qua các hình thức: - Khai thác các bài toán/bài tập thực tiễn: GV chuẩn bị các tình huống, các bài toán thực; đƣa HS vào t nh huống phải giải quyết và để giải quyết đƣợc vấn đề đó, yêu cầu HS phải tìm hiểu kiến thức; vận dụng ĩ năng của bản thân để tổng hợp tìm ra vấn đề. - Yêu cầu HS thực hiện các dự án/đề tài học tập: Việc này có thể do GV dự kiến ho c dựa trên tƣởng của chính HS, yêu cầu HS kiến tạo một sản phẩm có thực và dùng các kiến thức đã học để giải thích quá trình tạo ra sản phẩm đó. - Tổ chức cho HS học tập thông qua hình thức trải nghiệm: Hình thức học tập này gi p học sinh tự t m tòi, hám phá tri thức c ng nhƣ ĩ năng thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế. Ngƣời thầy sẽ chỉ đóng vai trò chuyên gia cố vấn, hƣớng dẫn, h trợ, thiết lập và đánh giá tiêu chuẩn cho việc học và vai trò huấn luyện.
Dạy học Vật lí gắn với thực tiễn ở THCS. Vật lí học là một khoa học chính xác, đòi hỏi vừa phải có k năng quan sát tinh tế khi làm thí nghiệm, vừa phải có lôgic ch t chẽ, biện chứng, vừa phải trao đổi thảo luận để khẳng định chân lí. Đối với tƣ duy của HS THCS, chủ yếu HS học thông qua quan sát và thực hiện các thí nghiệm. HS chỉ mới dừng ở việc nhận thức định tính các dấu hiệu đ c trƣng vật lí của các đại lƣợng, chƣa đi sâu nghiên cứu bản chất vật lí của các sự vật, hiện tƣợng.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vật lí học là môn khoa học thực nghiệm vì nội dung của nó gắn bó với các sự kiện thực tế và có ứng dụng rộng rãi trong sản xuất, đời sống và k thuật. Vì vậy có thể nói con đƣờng nhận thức đi từ trực quan sinh động đến tƣ duy trừu tƣợng r i từ tƣ duy trừu tƣợng trở về thực tiễn là con đƣờng phổ biến và quan trọng nhất trong quá trình nhận thức các hiện tƣợng, các quá trình, các quy luật tự nhiên… nói chung và trong dạy học nói riêng [12]. Với đ c điểm của HS ở bậc THCS và đ c thù môn Vật lí, việc tổ chức dạy học Vật lí ở THCS gắn với thực tiễn là yêu cầu đ t ra đối với các GV. Quá trình dạy học không còn là những bài dạy cụ thể để xây dựng kiến thức mới cho HS nữa, bài giảng không chỉ dừng lại ở việc xây dựng tiến trình, xây dựng kiến thức mới mang đậm tính hàn lâm, khô khan, xa rời thực tiễn mà GV phải đƣa HS vào các tính huống thực tiễn, đ c ra yêu cầu phải giải quyết các bài toán thực tiễn, tạo hứng thú cho học sinh để từ đó với bản tính tò mò, ham khám phá của HS THCS, ngƣời học sẽ tích cực tìm tòi và khám phá tri thức mới, giải quyết các vấn đề mà GV và những ngƣời xung quanh đ t ra.
Vật lí gắn ch t với các sự vật hiện tƣợng xung quanh HS nhƣng iến thức Vật lí c ng trừu tƣợng. Do vậy dạy học Vât lí gắn với thực tiễn GV không chỉ làm cho HS thấy đƣợc những ứng dụng của kiến thức m nh đã học, những ứng dụng khoa học, k thuật ứng dụng vào đời sống mà còn làm cho HS say mê khoa học, có hứng th để tìm tòi, giải thích những sự thay đổi xung quanh mình, hình thành nên một động cơ học tập đ ng đắn. Vật lí học không phải chỉ là các phƣơng tr nh và con số. Vật lí học là những điều đang xảy ra trong thế giới xung quanh ta.
Nó cắt nghĩa về màu sắc cầu vòng, về ánh sáng lung linh và tính cứng của viên im cƣơng. Nó có liên quan đến việc đi bộ, chạy, đi xe đạp, lái ô tô và cả việc điều khiển một con tàu v trụ. Bởi thế, dạy học vật lí không thể tách rời với thực tiễn cuộc sống mà phải luôn tạo cơ sở với những tình huống xuất phát thực tế và giải thích phù hợp, dựa trên đ c điểm nhận thức của học sinh. Dạy học vật lí gắn với thực tế 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cuộc sống là một hoạt động thống nhất giữa giáo dục, giáo duỡng với môi truờng kinh tế - xã hội.
Hầu hết các bài tập vật lí đều gắn liền với các hiện tƣợng tự nhiên, các ứng dụng trong k thuật. Do vậy, có thể nói tính thực tiễn của bài học vật lí là các sản phẩm mà GV cần truyền đạt cho HS theo yêu cầu của môn học thông qua ví dụ thực tế, bài tập thực tế, thí nghiệm và các ứng dụng k thuật. Do vậy, dạy học vật lí gắn với thực tiễn sẽ góp phần phát huy nhân cách của HS, tăng cƣờng tính tích cực giúp HS học tập thoải mái hơn, tinh thần, thái độ học tập c ng tốt hơn. Từ đó r n luyện cho HS rất nhiều k năng sống và làm việc (giao tiếp, hợp tác, tổ chức, quản lý, ra quyết định…) và năng thu thập và xử lý thông tin từ những ngu n thông tin khác nhau (thực tiễn, tài liệu, sách báo, internet…) đó là những k năng cần thiết của một công dân trong thời kỳ hội nhập.
Bài tập vật lí 1. Khái niệm bài tập vật lí Trong quá trình học tập bộ môn vật lý, mục tiêu chính của ngƣời học bộ môn này là việc học tập những kiến thức về lý thuyết, hiểu và vận dụng đƣợc các lý thuyết chung của vật lý vào những lĩnh vực cụ thể, một trong những lĩnh vực đó là việc giải bài tập vật lý. Bài tập vật l có vai trò đ c biệt quan trọng trong quá trình nhận thức và phát triển năng lực tƣ duy của ngƣời học, gi p cho ngƣời học ôn tập, đào sâu, mở rộng kiến thức, rèn luyện k năng, xảo, ứng dụng vật lý vào thực tiễn, phát triển tƣ duy sáng tạo. Bài tập vật lý thì rất phong ph và đa dạng, mà một trong những k năng của ngƣời học vật lý là phải giải đƣợc bài tập vật l.
Để làm đƣợc điều đó đòi hỏi ngƣời học phải nắm vững lý thuyết, biết vận dụng lý thuyết vào từng loại bài tập và phải biết phân loại từng dạng bài tập cụ thể, có nhƣ vậy thì việc áp dụng lý thuyết vào việc giải bài tập vật lý sẽ đƣợc dễ dàng hơn. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bài tập vật lí đƣợc hiểu là một vấn đề đƣợc đ t ra đòi hỏi phải giải quyết bằng những suy luận logic, phép toán và thí nghiệm trên cơ sở các khái niệm, các thuyết, các định luật vật lí. Giải bài tập Vật lí là một phần của đa số các bài học Vật lí, c ng nhƣ là nội dung quan trọng của hoạt động ở các nhóm ngoại khoá về Vật lí. Ở dạng bài học tổng hợp (g m bốn giai đoạn: kiểm tra kiến thức, bài mới, củng cố, ra bài tập về nhà), các bài tập đƣợc sử dụng hai lần: a) Mở bài: Khi kiểm tra kiến thức; b) Kết th c: Để củng cố và đào sâu iến thức đã học.
Để kiểm tra các bài tập về nhà, giáo viên thƣờng gọi học sinh lên bảng trình bày bài giải của mình. Để củng cố kiến thức và rèn luyện ĩ năng thƣờng tiến hành các bài học giải bài tập Vật lí. Những bài học này thƣờng tiến hành sau khi học xong một đề tài ho c một chƣơng ho c một phần của chƣơng tr nh. Mục đích của việc sử dụng bài tập trong dạy học Vật lí Việc giải các bài toán Vật lí là r n luyện sự tƣ duy định hƣớng học sinh một cách tích cực.