phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về nông nghiệp bền vững Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng và đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững ở Trung Quốc Chƣơng 4: Bài học và kiến nghị chính sách cho Việt Nam Kết luận Tài liệu tham khảo 3 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài luận văn Nông nghiệp là ngành sản xuất đặc biệt quan trong đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Cho đến nay, đã có rất nhiều các bài nghiên cứu, các đề tài khác nhau về vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững.
Liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận văn, các công trình nghiên cứu có thể chia thành 3 nhóm chính: (1) Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững nói chung, (2) Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở Trung Quốc và (3) Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam. Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững nói chung: Hội đồng thế giới về môi trƣờng và phát triển của Liên hợp quốc (WCED) trong báo cáo “Our common future” (1987), đã phân tích các nguy cơ và thách thức đe doạ sự phát triển bền vững của các quốc gia trên thế giới. Trong đó, quan trọng nhất phải kể đến khái niệm về phát triển bền vững là “sự đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không gây trở ngại cho các thế hệ mai sau” đang đƣợc sử dụng rộng rãi hiện nay. Trong nghiên cứu “The Principles of Sustainability” (2008), Simon Dresner đã tổng hợp và phân tích các vấn đề có liên quan nhƣ: lịch sử phát triển khái niệm phát triển bền vững, các cuộc tranh luận hiện nay về con đƣờng để đạt đƣợc sự phát triển bền vững; các trở ngại và triển vọng về phát triển bền vững.
4 Báo cáo “Sustainable Agriculture: Impacts on Food Production and Challenges for Food Security” của Viện quốc tế vì Môi trƣờng và Phát triển (IIED) đã chỉ ra rằng tăng cƣờng nông nghiệp bền vững cách cải thiện sản xuất lƣơng thực và góp phần vào việc tái tạo các nền kinh tế nông thôn. Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở Trung Quốc: Trong báo cáo “Review Sustainable Development in China” đƣợc thực hiện bởi Nhóm Chiến lƣợc phát triển bền vững Trung Quốc (2008). Báo cáo tập trung vào những phát triển trong nông nghiệp, phát triển nông thôn trong quá trình thực hiện bền vững của Trung Quốc những năm gần đây. Từ tình hình thực tế, nhóm tác giả chỉ ra những trở ngại và thách thức và đề xuất các biện pháp trong tƣơng lai.
Công trình nghiên cứu “China's Economic Restructuring: Role of Agriculture” (2012) của Zhang Hongzhou đã chỉ ra những thành tựu trong kinh tế nông nghiệp của Trung Quốc trong những năm vừa qua. Nhƣng Trung Quốc cũng gặp phải vấn đề lớn về suy thoái môi trƣờng khi phát triển ngành kinh tế này. Từ đó, tác giả đƣa ra đề xuất cần phát triển nông nghiệp theo hƣớng bền vững, chuyên môn hóa sản xuất theo lợi thế so sánh của các vùng khác nhau. Cuốn “Organic Agriculture and poverty reduction in Asia: China and India Focus” của IFAD (2015) phân tích những đặc điểm của sản xuất nông nghiệp hữu cơ và thị trƣờng, tác động của nông nghiệp hữu cơ đối với xoá đói giảm nghèo ở châu Á, điển hình là ở Trung Quốc và Ấn Độ.
Nhóm các công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam: Cho đến nay tại Việt Nam cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về phát triển nông nghiệp cũng nhƣ phát triển nông nghiệp bền vững. Tiêu biểu 5 có công trình “Phát triển nông nghiệp và chính sách đất đai ở Việt Nam” (2007) của nhóm tác giả Sally P. Marsh, T Gordon MacAulay và Phạm Văn Hùng. Nghiên cứu này chỉ ra rằng đất đai là nguồn lực quan trọng cho việc phát triển nông nghiệp; tuy nhiên việc chia nhỏ đất đai làm cản trở hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, làm chậm quá trình phát triển nông nghiệp ở Việt Nam.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã chỉ ra đƣợc sự cần thiết trong phát triển kinh tế nông hộ và nâng cao năng lực về sản xuất nông nghiệp cho nông dân. Tác giả Trần Ngọc Ngoạn trong công trình nghiên cứu “Phát triển nông thôn bền vững: những vấn đề lý luận và kinh nghiệm thế giới” (2007) cũng đã phân tích phát triển nông thôn bền vững, đƣa ra kinh nghiệm của một số quốc gia trong khu vực về phát triển nền nông nghiệp bền vững, đƣa ra những gợi ý chính sách cho Việt Nam cần xây dựng và phát triển nền nông nghiệp hữu cơ, sử dụng tiết kiệm đất để phát triển bền vững. Trong bài: “Nông nghiệp Việt Nam: Những thách thức và một số định hƣớng cho phát triển bền vững” của Đỗ Kim Chung và Kim Thị Dung (2013) đã tổng kết lại các thành tựu của phát triển nông nghiệp nƣớc ta, các thách thức đặt ra và các định hƣớng phát triển nông nghiệp bền vững trong tƣơng lai. Ngoài ra, tác giả Vũ Trọng Bình trong bài “Phát triển nông nghiệp bền vững: Lí luận và thực tiễn” (2013) cũng đã chỉ ra rằng Việt Nam đang rất tích cực phát triển nông nghiệp bền vững.
Nhiều chính sách đƣợc ban hành, song giữa hiện thực với chính sách còn khoảng cách xa. Việt Nam còn thiếu các chuỗi giá trị dựa trên quản trị sản xuất bền vững, thiếu cơ chế chính sách để nông dân thực hành bền vững. Tác giả Vũ Thị Minh trong “Phát triển nông nghiệp sạch và bền vững trên thế giới và ở Việt Nam: thực trạng và một số giải pháp” (2013), cho rằng, nông nghiệp sạch đang là hƣớng đi của các nƣớc trên thế giới hiện nay, và ở Việt nam phát triển nông nghiệp sạch mới chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng diện 6 tích canh tác và sản lƣợng. Có nhiều hạn chế trong phát triển nông nghiệp sạch ở Việt Nan, cần phải thực hiện nhiều giải pháp về cơ chế chính sách, quy định kỹ thuật, hệ thống giám sát, tuyên truyền kiến thức cho nông dân, xây dựng các mô hình về chuỗi cung ứng nông sản an toàn.
Trong ấn phẩm “Báo cáo môi trƣờng quốc gia 2014: môi trƣờng nông thôn” của Bộ Tài nguyên và môi trƣờng (2014), các tác giả đã phân tích các sức ép đối với môi trƣờng nông thôn, đánh giá hiện trạng môi trƣờng nông thôn trong giai đoạn từ năm 2010 – 2014, những tác động tiêu cực của sự suy giảm chất lƣợng và ô nhiễm môi trƣờng ở nông thôn đến sức khỏe ngƣời dân, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, những tồn tại, bất cập trong công tác quản lý và bảo vệ môi trƣờng nông thôn cũng nhƣ kết quả triển khai tiêu chí môi trƣờng thuộc Chƣơng trình nông thôn mới và đề xuất các giải pháp chung về chính sách, biện pháp để quản lý môi trƣờng nông thôn. Trong “Phát triển nông nghiệp sạch – hƣớng đi mới trong xây dựng nông thôn mới” (2014), tác giả Huy Tuấn phân tích những nguy cơ của một nền nông nghiệp chƣa sạch ở Việt Nam hiện nay, nhận thức về nông nghiệp sạch và bền vững và một số chính sách hƣớng tới phát triển nông nghiệp sạch ở Việt Nam. Trong nghiên cứu “Các chính sách nông nghiệp Việt Nam năm 2015” (2015), OECD cũng dành 1 chƣơng để đánh giá hiện trạng môi trƣờng nông nghiệp, các chỉ số thoái hoá và ô nhiễm đất đai nông nghiệp, những ảnh hƣởng của các chính sách nông nghiệp đến chất lƣợng và giá cả hàng hoá nông nghiệp, một số rào cản trong phát triển nông nghiệp hiện nay trong đó nhấn mạnh các hạn chế về quyền sử dụng đất, tiếp cận tín dụng, cơ sở hạ tầng nông thôn, lao động thiếu kỹ năng… “Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao là yêu cầu tất yếu để hội nhập quốc tế” của Nguyễn S (2015) làm sáng tỏ cơ sở khoa học về nông nghiệp 7 ứng dụng công nghệ cao; nêu khái quát nhiều thông tin bổ ích về công nghệ cao; phân tích các chính sách ứng dụng công nghệ cao; tổ chức sản xuất quy mô hàng hóa, đặc biệt là nông sản xuất khẩu, ứng dụng công nghệ cao mang tính đột phá và đồng bộ; xây dựng và quảng bá thƣơng hiệu nông sản; xây dựng và phát triển nông sản chủ lực quốc gia của một số nƣớc có nền nông nghiệp tiên tiến, hiện đại trên thế giới. Những nghiên cứu trên đều chỉ ra sự cần thiết phải phát triển nông nghiệp, đặc biệt là phát triển nông nghiệp bền vững nhƣng ở phạm vi vĩ mô quốc gia, chƣa có hệ quy chiếu, căn cứ cụ thể.
Khoảng trống để đề tài có thể tiếp tục nghiên cứu Các công trình nghiên cứu trên đều đề cập đến nông nghiệp, một số tác phẩm nghiên cứu về vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững ở các góc độ khác nhau đồng thời nêu lên các quan điểm và kiến nghị các giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững nhằm góp phần vào sự nghiệp Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa đất nƣớc. Tuy nhiên, có thể thấy, các nghiên cứu về phát triển nông nghiệp bền vững ở từng quốc gia chƣa nhiều, đặc biệt khi đối chiếu với tình hình phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam. Liên quan trực tiếp đến đề tài chỉ có Nghiên cứu “Phát triển nông thôn bền vững: Những vấn đề lí luận và kinh nghiệm thế giới” của tác giả Trần Ngọc Ngoạn (2007), tuy nhiên số liệu mới chỉ dừng đến năm 2007, và đề tài đƣa ra vấn đề tổng quan, chƣa đi sâu sát vào tình hình so sánh tƣơng quan, bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, số liệu đƣa ra cũng chƣa nhiều, chƣa chỉ ra đƣợc những thành tựu hay hạn chế trong việc phát triển nông nghiệp bền vững mà các quốc gia đã thực hiện phát triển nông nghiệp bền vững gặp phải. Kế thừa, phát huy những nghiên cứu trƣớc đó, và mang đến nhiều tính mới cho đề tài, luận văn sẽ làm rõ các tiêu chí phát triển nông nghiệp bền 8 vững, mức độ phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam và các chính sách mà Trung Quốc đã áp dụng thành công từ đó đề xuất bài học kinh nghiệm cho Việt Nam để phát triển nông nghiệp bền vững.
Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 1.