Đặt vấn đề Thạch đen còn được gọi là Sương sáo hay Lương phấn thảo. Có tên khoa học Mesona chinensis Benth, thuộc họ hoa môi Lamiacea. Đây là loại cây thân thảo thấp có chiều dài trung bình từ 40 – 60 cm, thân 4 cạnh, phân nhánh nhiều, tỏa ra trên mặt đất giống như cây bạc hà. Lá đơn, mọc đối, dày, hình trứng hoặc hình thuôn dài dạng trứng.
Là cây ưa sáng và ưa ẩm nhưng không chịu được úng. Thạch đen có tính mát giúp giải nhiệt, trị cảm mạo, đau khớp, hỗ trợ giảm huyết áp, chống lão hóa. Thạch đen là loại cây dễ trồng, không mất nhiều công chăm sóc, ít bị sâu bệnh và cho năng suất cao. Cây Thạch đen có nguồn gốc từ miền Nam Trung Quốc nhưng được du nhập vào Việt Nam từ rất lâu đời và được trồng nhiều ở một số tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Lâm Đồng, Đồng Tháp.
Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, cây Thạch đen được trồng nhiều ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng; huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn; huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn và được coi là cây xóa đói giảm nghèo cho đồng bào các dân tộc ở vùng này. Trung bình năng suất cây Thạch đen sẽ cho thu hoạch hơn 4,0 tấn Thạch khô/ha với giá bán dao động từ 25. Do vậy nhiều gia đình bà con đã có thu nhập từ 100 – 120 triệu đồng/năm nhờ sản xuất cây Thạch đen. Tuy nhiên, hiện nay việc xác định thời điểm trồng chưa hợp lý dẫn đến cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển kém và cho năng suất chưa cao.
Do vậy việc tiến hành nghiên cứu thời điểm trồng thích hợp cho cây Thạch đen rất cần thiết giúp loại cây trồng này phát triển bền vững, góp phần khai thác có hiệu quả trong sản xuất cây Thạch đen. Luan van 2 Nhằm giải quyết vấn đề trên chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm trồng đến sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen tại Cao Bằng năm 2019”. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được thời điểm trồng hợp lý cho cây Thạch đen góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật thâm canh cây Thạch đen hợp lý, nhằm nâng cao năng suất cây Thạch đen và góp phần tăng hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1.
Ý nghĩa khoa học của đề tài Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu phục vụ cho công tác nghiên cứu học tập và tham khảo về xây dựng kỹ thuật canh tác cây Thạch đen cho tỉnh Cao Bằng nói riêng và các tỉnh có điều kiện sản xuất cây Thạch đen tương tự. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Xác định thời điểm trồng hợp lý cho năng suất cao nhất đối với cây Thạch đen tại tỉnh Cao Bằng. - Góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác Thạch đen đạt năng suất cao, bền vững cho tỉnh Cao Bằng. PHẦN 2 Luan van 3 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Khái quát chung về cây Thạch đen 2. Nguồn gốc và phân loại cây Thạch đen Cây Thạch đen có nguồn gốc ở Đông và Đông Nam Châu Á, phân bố nhiều ở vùng Đông Nam Trung Quốc, Đài Loan và khu vực Đông Nam Á. Loài cây này mọc mạnh trên các khu vực đất dốc, đất cát và đất khô. Ở Trung Quốc cây Thạch đen được sử dụng để tạo ra sản phẩm từ rất lâu đời.
Người dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt là các sản phẩm dưới dạng chè đóng gói, chè đóng hộp. Ở Việt Nam cây Thạch đen mọc hoang dại ở vùng rừng núi phía Bắc như các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, về sau này được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang), Đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ. Phân loại khoa học (Scientific classification): Bộ: hoa môi ( Lamiales), Họ: hoa môi/bạc hà ( Lamiaceae), Chi: cỏ Thạch (Mesona), Loài: Mesona chinensis. Chi cỏ Thạch (Mesona) là một chi thực vật thân thảo thuộc họ bạc hà.
Cây Thạch đen (Mesona chinensis Benth) là loài thực vật thân thảo thấp, có nhựa kết Thạch trong nước được dùng để làm thức uống giải khát. Ở Trung Quốc, tiếng Quan Thoại gọi là “xiancao” (tiên thảo), người Mân Cao ở Đài Loan gọi là “sian-chháu”, người Quảng Đông gọi là “leung fan cao” (lương phấn thảo). Người Việt Nam gọi là “sương sáo”. Đặc điểm hình thái Cây Thạch đen có đặc điểm hình thái như sau: - Thân: Luan van 4 Cây Thạch đen là loại cây họ hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bên ngoài thân có phủ một lớp lông thô và rậm.
Cây có chiều dài trung bình từ 40 – 60 cm, tùy điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng có thể dài tới 1 m. Cây Thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh tỏa ra phủ kín trên mặt đất giống như cây bạc hà. - Chồi và lá: Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá. Lá Thạch đen thuộc loại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp.
Lá dài từ 3 - 6 cm, rộng 1 - 2 cm, cuống lá dài 1 - 2 cm. Hai mặt lá đều có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa. - Hoa và quả: Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa có thể dài tới 10 - 12 cm, có lông. Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng hay hồng nhạt, môi trên 3 thùy, môi dưới to; nhị 2, thò dài, chỉ nhị tím.
Quả của cây Thạch đen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm. Cây Thạch đen ra hoa vào cuối mùa thu, đầu mùa đông. - Hệ rễ: Rễ cây Thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông. Rễ của cây Thạch đen có thể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm.
Do vậy, khi cây Thạch đen phát triển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinh dưỡng (Trần Thị Hạnh 2010) [5].3 Nhóm điều kiện sinh thái Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái, nguyên sản của cây Thạch đen là vùng khí hậu nhiệt đới. Nghiên cứu điều kiện sinh thái của cây Thạch đen là đề cập đến các điều kiện sống thích hợp nhất về các mặt như khí hậu, đất đai… của cây Thạch. Nắm vững những yêu cầu sinh thái Luan van 5 của cây Thạch thì sẽ giúp nó sinh trưởng, phát triển tốt. Sau đây ta xét một số điều kiện sinh thái chủ yếu: - Đất đai và địa hình Thạch đen là cây không yêu cầu khắt khe về đất.
Tuy nhiên để cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển tốt, có khả năng cho năng suất cao và ổn định thì Thạch đen nên được trồng ở những nơi đất tốt. Đất trồng Thạch đen tốt phải đạt yêu cầu đất xốp, đất cát, có tầng đất dày, không lẫn đá, nhiều mùn, gần nguồn nước tưới, có khả năng thoát nước tốt (không úng, lầy) và có độ dốc thoải. Từ những yêu cầu đó ta thấy ở nước ta có nhiều vùng có đất đai thích hợp với cây Thạch đen, đặc biệt là vùng núi phía Bắc. Đất trước khi trồng phải được cày bừa kỹ, làm sạch cỏ dại.
Đối với đất nương rẫy, đất đồi sau khi cày bừa kỹ, làm sạch cỏ dại thì tiến hành làm hốc theo đường đồng mức (đường hình vành nón). Đối với đất bằng, đất ruộng thì tiến hành làm rãnh thoát nước xung quanh khu đất, lên luống rộng 1 - 1,5 m, cao 15 - 20 cm. Làm rãnh ngang luống có kích thước rộng 5 - 7 cm, sâu 7 - 10 cm hoặc bổ hốc trồng có kích thước dài 15 cm, rộng 5 - 10 cm, sâu 7 - 10 cm. Về thành phần cơ giới, Thạch đen ưa các loại đất từ pha cát đến đất đồi, độ mùn cao.
Thạch đen được trồng trên những loại đất có thành phần cơ giới nhẹ sản phẩm Thạch có màu đen đẹp, hương thơm tự nhiên, vị mát. Muốn Thạch đen có chất lượng cao và hương vị đặc biệt thì Thạch đen phù hợp trồng ở độ cao nhất định, thông thường Thạch đen chỉ phù hợp với đất rẫy có độ dốc < 250. Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng có tầng sâu dày, không lẫn đá. Trồng Thạch đen trên đất ruộng cây phát triển tốt, cho năng suất cao.
Tuy nhiên về chất lượng Thạch, vị ngọt, mát và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độ dốc phù hợp. - Điều kiện khí hậu Luan van 6 Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ. Cây Thạch đen phát triển tốt ở nhiệt độ từ 200 - 250C, lượng mưa bình quân từ 1.000 mm, độ ẩm không khí là 80 - 85%, độ ẩm đất là từ 70 - 80%. Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạch đen là cây ưa sáng.
Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sống cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng CO2 cũng có ảnh hưởng tới sự quang hợp của cây Thạch. Sự lưu thông không khí, gió nhẹ và có mưa rất có lợi cho sự sinh trưởng của cây Thạch. Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen, tới năng suất và chất lượng Thạch đen. Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có những giải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn (Mã Văn Quyết 2017) [10].
Nhóm nhân tố kỹ thuật - Giống Việc lựa chọn giống đối với cây Thạch đen là việc quan trọng trong quá trình sản xuất cây Thạch đen. Có giống khỏe và sạch bệnh có thể tạo điều kiện cho cây sinh trưởng, phát triển mạnh và giảm bớt chi phí đầu tư chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh. Do vậy, việc nghiên cứu các biện pháp giữ và tạo nguồn giống cho sản xuất đối với cây Thạch đen là rất cần thiết. Thạch đen chỉ được nhân giống bằng vô tính, nguồn giống chủ yếu bằng gốc thân của vụ trước.
- Phòng trừ cỏ dại cho cây Thạch đen: Cây Thạch đen là cây thân mềm, cây lớn sẽ lan ra khắp bề mặt luống. Do vậy việc hạn chế cỏ dại để cây có thể tạo ra các rễ phụ tại thân, cành hỗ trợ quá trình hấp thụ dinh dưỡng.