CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Vai trò của cây lạc - Vai trò của lạc đối với dinh dưỡng con người: Đối với cây lạc, bộ phận con người sử dụng là hạt.
Giá trị dinh dưỡng chủ yếu của hạt lạc mà con người sử dụng đó là lipit và protein. So với một số loại cây thực phẩm được trồng phổ biến ở Việt Nam (đậu tương, vừng, đậu xanh) thì hàm lượng lipit có trong hạt lạc là (40 - 60%) cao hơn vừng (45 - 54%), cao hơn nhiều so với đậu tương (12 - 24%) và đậu xanh (1,5 - 4%); hàm lượng protein trong lạc (26 - 34%) chỉ đứng sau đậu tương (40 - 50%), cao hơn đậu xanh (22 - 25%) và vừng (16 - 18%). Trong thành phần của dầu lạc axit béo chưa no chiếm khoảng 80% (axit oleic từ 39 - 65,7%, axit linoleic từ 17 - 38%) và 20% còn lại là axit béo no. Trong dầu lạc, tỷ lệ axit oleic/axit linoleic biến động trong khoảng 1,2 đến 2, tỷ lệ này càng cao thì dầu càng dễ bảo quản.
Với thành phần dinh dưỡng và tính chất đó, dầu lạc là loại dầu thực phẩm được cơ thể người hấp thu tốt. Ngoài ra trong thành phần của dầu lạc còn chứa cacbua hydro thơm, mặc dù có hàm lượng không đáng kể (1,8 mg/tấn dầu) nhưng nó làm cho các sản phẩm chế biến từ dầu lạc có hương vị đặc biệt, rất hấp dẫn. Trong thành phần protein của lạc, 2 loại Arachin và Conarachin chiếm khoảng 90 - 95%, trong protein của lạc có đầy đủ 8 loại axit amin không thể thay thế. Về mặt năng lượng, trong 100 gam hạt lạc cung cấp cho con người 590Cal, lượng Cal này cao hơn rất nhiều một số thực phẩm thông dụng khác (đậu tương là 411, gạo tẻ là 353, thịt lợn nạc là 286, trứng vịt là 189, cá chép là 99).
Do có giá trị dinh dưỡng cao, nên hạt lạc từ lâu đã được con người sử dụng như một nguồn thực phẩm quan trọng. Hạt lạc có thể ăn trực tiếp (luộc quả, rang, nấu canh …) hoặc có thể chế biến ra nhiều món ăn khác nhau như kẹo lạc, bơ lạc, pho mát lạc, sữa lạc …., hoặc ép dầu để làm dầu ăn và khô dầu để làm nước chấm và các mặt hàng thực phẩm khác. - Vai trò của cây lạc trong chăn nuôi: Giá trị sử dụng làm thức ăn cho gia súc của cây lạc được đánh giá thông qua hàm lượng khô dầu lạc, thân lá làm thức ăn xanh và việc tận dụng phế liệu từ lạc làm thức ăn cho gia súc. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Trong thành phần dinh dưỡng của một số khô dầu thực vật thường được dùng trong chăn nuôi (khô lạc, khô đậu tương, khô dầu bông, khô cải dầu, khô dầu lanh) thì khô lạc có hàm lượng protein cao nhất (50,8%) và cao gấp 2,07 lần khô dầu bông (24,5%).
Ngoài ra, với năng suất chất xanh sau khi thu hoạch quả khoảng 5 - 15 tấn/ha, thân lá lạc cũng là nguồn thức ăn quan trọng trong chăn nuôi đại gia súc. Bởi vì, thành phần dinh dưỡng trong thân lá lạc cũng không kém các loại cỏ thông dụng thường dùng trong chăn nuôi trâu, bò và gia súc khác. Thành phần dinh dưỡng của thân lá lạc và một số loại cỏ chăn nuôi khác Đơn vị tính: % trọng lượng khô Cây trồng Protein Lipit Gluxit Thân lá lạc 11,75 1,84 46,95 Cỏ ba lá 12,84 2,11 48,31 Cỏ mục túc 16,48 2,03 42,62 (Nguồn: Chiêm Anh Hiền, 1961) Bảng 1. Thành phần dinh dưỡng cám gạo và cám vỏ quả lạc so % trọng lượng khô Protein Lipit Gluxit Loại cám Tổng số Dễ tiêu Tổng số Dễ tiêu Tổng số Dễ tiêu Cám gạo 3,7 0,4 1,4 0,9 32,3 11,3 Cám vỏ quả lạc 4,2 2,9 2,6 1,8 18,5 7,2 (Nguồn: Chiêm Anh Hiền, 1951) Trong chế biến và quả lạc con người sử dụng thường tách hạt ra khỏi vỏ quả, tuy là sản phẩm phụ nhưng vỏ quả cũng chiếm khoảng 25 - 35% trọng lượng quả.
Vỏ quả lạc nghiền thành cám sử dụng trong chăn nuôi rất tốt, vì trong thành phần dinh dưỡng của vỏ quả lạc tương đương với cám gạo. - Đối với nền kinh tế quốc dân: Trên thị trường thương mại thế giới lạc là mặt hàng xuất khẩu đem lại kim ngạch cao của nhiều nước. Theo số liệu của FAO, hiện đang có khoảng 100 nước trồng lạc. Ở Senegal, giá trị từ lạc chiếm 1/2 thu nhập, chiếm 80% giá trị xuất khẩu.
Ở Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Nigeria chiếm 60% giá trị xuất khẩu, tuy nước này mới chỉ đem bán 15% sản lượng hàng năm [21]. Ở Việt Nam những năm trước đây, khối lượng lạc xuất khẩu chỉ đứng sau lúa gạo, cà phê và cao su. Vào những năm gần đây khối lượng lạc xuất khẩu đứng sau cả tiêu, điều và chè. Những năm cuối thế kỷ XX, lạc là một trong số các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của nước ta, với khối lượng xuất khẩu lớn và có gia trị cao, đạt kim ngạch xuất khẩu hàng năm là 100 triệu USD.
Phần lớn lạc sản xuất hàng năm ở nước ta được dùng cho xuất khẩu, có năm đã xuất khẩu 70% sản lượng. Bình quân hàng năm nước ta xuất khẩu 70 - 80 nghìn tấn lạc nhân qua các nước như Pháp, Italia, Đức… đã đem lại nguồn thu ngoại tệ rất lớn. Việt Nam đứng vào hàng thứ 5 trong 10 nước xuất khẩu lạc trên thế giới [37]. Giá bán lạc nhân hàng năm không ổn định, tùy thuộc vào khả năng xuất khẩu của các nước chính như Senegal, Nigeria và phụ thuộc vào khả năng được mùa của các nước này.
Giá lạc của Việt Nam bằng 85% giá lạc Trung Quốc và bằng 80% giá lạc Ấn Độ [26]. Xuất khẩu lạc đóng góp khoảng 15% trong nguồn hàng nông sản xuất khẩu của nước ta. Tuy nhiên, chất lượng xuất khẩu lạc của Việt Nam vẫn chưa thật sự đáp ứng thỏa mãn nhu cầu nhập khẩu của một số nước. Vì vậy, đến năm 1999, một số nước nhập khẩu lạc nước ta đã chuyển sang mua lạc của Trung Quốc.
Tình hình xuất khẩu lạc của nước ta trong những năm gần đây giảm. Năm 2002 nước ta đã xuất khẩu được trên 100. Nhưng đến năm 2006, lượng lạc nhân xuất khẩu đã giảm tới 7 lần so với lượng lạc nhân xuất khẩu năm 2002 [26]. Thị trường lạc nhân thế giới bấp bênh nhưng xuất khẩu lạc nhân là một ngành hàng nông sản khá tiềm năng do có giá trị xuất khẩu cao và nhu cầu của thị trường thế giới lớn.
Hiện nay, trên thị trường thế giới có khoảng 1,2 triệu tấn lạc nhân được giao dịch, lạc nhân vẫn được xếp vào một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của nhiều nước. - Đối với cải tạo đất và luân canh, xen canh cây trồng: Lạc là một trong các cây bộ đậu có khả năng cố định nitơ sinh học, một quá trình chuyển hóa nitơ phân tử trong không khí thành đạm cung cấp cho cây và đất thông qua hoạt động sống của vi sinh vật. Lạc có khả năng sử dụng được lân do vi sinh Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 vật cố định từ không khí, nhờ vi sinh vật này sống cộng sinh trong nốt sần của rễ cây họ đậu. Vì vậy, lạc là cây trồng có tác dụng cải tạo, bồi dưỡng đất, có vị trí quan trọng trong chế độ luân canh với nhiều loại cây trồng khác, cũng như việc chống xói mòn, phủ xanh đất trống, đồi núi trọc.
Trong các hệ thống cố định nitơ sinh học, cố định nitơ cộng sinh giữa vi khuẩn nốt sần (Rhizobium) và cây bộ đậu là quan trọng nhất, ước tính đạt trên 80 triệu tấn một năm, tương đương với lượng phân đạm vô cơ được sản xuất trên toàn thế giới năm 1990 [16]. Trong hệ thống cố định đạm sinh học này, mỗi nốt sần là một nhà máy phân đạm mini, trong đó cây chủ vừa là chỗ trú ngụ đồng thời là nguồn cung cấp năng lượng cho quá trình cố định đạm của vi khuẩn và nhận lại lượng đạm từ quá trình cố định nitơ để cung cấp cho các quá trình tổng hợp đạm trong thân, lá, hoa quả. Theo ước tính của tổ chức FAO, khả năng cố định nitơ cộng sinh của vi khuẩn nốt sần và cây lạc, cùng với một số cây họ đậu khác trên đồng ruộng rất khác nhau, thể hiện ở bảng 1. Ngoài vai trò cải tạo đất do vi khuẩn cố định đạm trong rễ cây lạc, trong thân lá lạc cũng có một lượng chất khoáng N, P, K không thua kém phân chuồng, là nguồn phân hữu cơ tốt.
Thân, lá lạc bón vùi vào đất nhanh phân hủy thành chất dinh dưỡng cung cấp cho cây trồng và cải tạo đất. Với những ưu điểm trong cải tạo đất, cây lạc được bố trí trong nhiều hệ thống luân canh, nhất là luân canh với cây hòa thảo, đặc biệt với lúa nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sau một năm luân canh lạc - lúa đã cải thiện rõ rệt chế độ dinh dưỡng đất, lân dễ tiêu trong đất, nếu luân canh triệt để còn làm giảm cỏ dại và tăng năng suất cây trồng vụ sau [20]. Khả năng cố định nitơ của cây lạc và một số cây họ đậu chính Lượng nitơ cố định Cây họ đậu (kgN/ha/năm) Lạc Arachis hypogea 72 – 124 Đậu xanh Vigna mungo 63 – 342 Đậu tương Glycine max 60 – 168 Đậu Hà Lan Pisum sativun 52 – 77 (Nguồn [8]) Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 Hiện nay, người nông dân thường trồng lạc xen với các loại cây trồng khác như: cao su, cà phê, chè (giai đoạn kiến thiết cơ bản) hay ngô, sắn…Đặc biệt trồng xen lạc với sắn làm tăng giá trị 5 - 10 triệu đồng/ha/năm và trồng xen lạc với cao su ở thời kỳ kiến thiết cơ bản thu thêm 10 triệu đồng/ha/năm.
Bên cạnh đó việc trồng xen các cây trồng trên với lạc còn duy trì độ phì nhiêu của đất, giảm chi phí bón phân, làm cỏ, tăng độ che phủ đất…là những nguồn lợi rất có ý nghĩa cho trước mắt và lâu dài [26]. Vị trí của cây lạc trong hệ thống cây trồng Lạc là cây trồng có nhiều ý nghĩa, nhất là đối với các nước nghèo vùng nhiệt đới. Có thời gian sinh trưởng khoảng 4 tháng, giá trị kinh tế tương đối cao, yêu cầu điều kiện khí hậu và đất đai không khắt khe.