Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Giới thiệu một cách khái quát về tình hình nghiên cứu liên quan đến nội dung luận án của các học giả trong và ngoài nước, đưa ra nhận xét về một số khuynh hướng, trào lưu nghiên cứu chính. 8 c Chương 2: Bối cảnh tiếp xúc với phương Tây của văn hóa Nhật Bản Tập trung tìm hiểu các yếu tố: tự nhiên, văn hóa xã hội, lịch sử là những tiền đề quan trọng góp phần hình thành nên quá trình tiếp xúc với phương Tây của văn hóa Nhật trước giai đoạn Minh Trị. Chương 3: Ảnh hưởng của phương Tây đến văn hóa Nhật Bản thời Minh Trị Luận án giới thiệu tổng quát ảnh hưởng của phương Tây đối với văn hóa Nhật Bản thời kì Minh Trị thông qua: dấu ấn Nagasaki và Deshima, phong trào Hà Lan học, quá trình cận đại hóa từ tư tưởng, nhà nước, giáo dục đến ngôn ngữ, tôn giáo và lối sống. Chương 4: Nhận xét về ảnh hưởng của phương Tây đối với văn hóa Nhật Bản thời Minh Trị và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Trên cơ sở những phân tích, đề cập trong các chương trên, luận án đưa ra một số nhận xét và bài học kinh nghiệm cho nước ta trong bối cảnh hiện nay.
9 c CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài của học giả Việt Nam Ngay từ cuối thế kỷ XIX, ở Việt Nam những trí thức có tư tưởng canh tân đã chú tâm tìm hiểu Nhật Bản và đề cập nhiều tới bối cảnh lịch sử, văn hóa và bài học kinh nghiệm của Nhật trong quá trình tiếp thu ảnh hưởng phương Tây. Nguyễn Trường Tộ đã từng nói đến tấm gương Nhật Bản trong nhiều bản điều trần gửi lên vua Tự Đức [133]. Đến đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu và các nhà yêu nước Việt Nam đã phát động phong trào Đông Du, tuyên truyền trong dân chúng về nước Nhật và trực tiếp tổ chức việc tuyển chọn những thanh niên ưu tú gửi sang Nhật Bản học tập.
Đồng thời họ vận động thành lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội, giảng dạy theo nội dung và phương pháp tiên tiến [11]. Năm 1936, Đào Trinh Nhất viết Nhật Bổn duy tân 30 năm [98], đây có thể coi là cuốn sách đầu tiên của tác giả Việt Nam viết về Nhật Bản trong giai đoạn Minh Trị, trong đó, công cuộc duy tân được khái quát trên nhiều phương diện từ văn hóa truyền thống, yếu tố văn hóa chính trị, hiến pháp và văn học. Đồng thời, tác giả đã phân tích rõ lý do tại sao Nhật Bản có thể bắt kịp các nước phương Tây chỉ trong vòng 30 năm, trong khi phương Tây phải đi quãng đường này mất 300 - 400 năm. Trong quá trình lý giải các nguyên nhân, tác giả đã đặt quốc gia này trong hệ quy chiếu với các nước trong khu vực như Trung Quốc, Indonesia, Việt Nam v., để thấy rõ căn nguyên tại sao những nước trên không thể chuyển mình ngoạn mục như Nhật Bản.
Người Việt Nam quan tâm nhiều hơn đến Nhật Bản cũng như văn hóa Nhật có lẽ từ năm 1973, khi hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Nhưng chỉ từ thập niên 1990, nghiên cứu Nhật Bản trở thành một khuynh hướng nghiên cứu mới, đặc biệt thời kỳ Minh Trị duy tân được các học giả Việt Nam nghiên cứu từ nhiều góc cạnh, thường tập trung vào những chủ đề cơ bản sau đây: Nghiên cứu về nguyên nhân và tiền đề của Minh Trị duy tân Tác giả Vĩnh Sính (1991) [114], trong Nhật Bản cận đại, đã nêu và tìm cách lý giải nhiều câu hỏi liên quan đến nguyên nhân và tiền đề của công cuộc Minh Trị duy tân ở Nhật Bản. Đó là những di sản văn hóa, chính trị, kinh tế của Nhật Bản trước Minh Trị duy tân (1868) và những cải cách nào đã đặt nền móng đưa nước 10 c Nhật tiến lên hàng cường quốc trong khoảng năm mươi năm sau đó; tại sao trong các nước Đông Á thì chỉ có nước Nhật sớm trở thành cường quốc; xã hội Nhật Bản đã thay đổi như thế nào trong hơn một trăm năm qua; nguyên nhân nào đã đưa Nhật Bản đến con đường xâm lược Đại Đông Á rồi bị phá sản hoàn toàn vào năm 1945; tác giả nêu ra những lý giải về sự phục hồi và phát triển thần kì của kinh tế Nhật sau Thế chiến thứ hai; những vấn đề cấp bách nhất đối với ―cường quốc kinh tế‖ Nhật Bản những năm 1990. Trong bài viết, Thời kỳ Êđo và những tiền đề của công cuộc Minh Trị duy tân, tác giả Đinh Gia Khánh [61] (1996) đề cập tới những tiền đề quan trọng cho công cuộc Minh Trị duy tân.
Theo tác giả, trước hết là do sự phát triển đặc thù của chế độ quân chủ Nhật Bản đã tạo nên uy thế tuyệt đối của Nhật với tính chất là sức mạnh tinh thần lớn đối với sự thống nhất của Nhật Bản, sự thống nhất cần thiết cho thắng lợi của Minh Trị. Thứ hai, trong thời kỳ này chính quyền lực của các tướng quân (Shogun) đã bị hạn chế, xóa bỏ được nạn cát cứ phong kiến, làm suy yếu thế lực lãnh chúa, do đó dẫn đến sự thống nhất Nhật Bản, tiền đề của sự thành công. Thứ ba, vị trí địa lý của Nhật Bản là một quần đảo cô lập cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển và thành công trong công cuộc duy tân. Vẫn tiếp tục đi tìm nguyên nhân thành công của Minh Trị duy tân, hai tác giả Đặng Xuân Kháng và Bùi Bích Vân [59](1996) trong Nguyên nhân thành công của công cuộc duy tân Minh Trị, cho rằng: thứ nhất là do Nhật đã tập hợp được một tầng lớp những người lãnh đạo có tài năng, nhiệt huyết với canh tân; thứ hai, đội ngũ trí thức đóng vai trò rất lớn, trong đó họ là những người đầu tiên ủng hộ và đòi cách tân; thứ ba, thành công đó sẽ không có được kết quả trọn vẹn nếu thiếu đi tầng lớp võ sĩ đạo, những người có công rất lớn trong công cuộc đổi mới thời kỳ này.
Theo một cách tiếp cận khác, một số nhà nghiên cứu Việt Nam trên cơ sở phương pháp và tư liệu lịch sử mới, đã có quan điểm khoa học, biện chứng hơn trong việc luận giải, đánh giá ý nghĩa lớn lao của công cuộc cải cách đó, đồng thời chỉ ra những tiền đề chính trị, kinh tế, xã hội đã được hình thành từ các giai đoạn lịch sử trước, đặc biệt là thời kỳ Tokugawa. Ví dụ, tác giả Nguyễn Văn Kim (1994) có một chuỗi nghiên cứu đi tìm nguyên nhân thành công của công cuộc duy tân ở Nhật Bản bao gồm: Mấy suy nghĩ 11 c về thời kì Tokugawa trong lịch sử Nhật Bản [67]; Thời kì Tokugawa và những tiền đề cho sự phát triển của kinh tế Nhật Bản hiện đại [68]; Chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời kì Tokugawa - Nguyên nhân và hệ quả [69]; Nhật Bản: Ba lần mở cửa, ba sự lựa chọn [71]. Trong các nghiên cứu nêu trên, tác giả đã chỉ ra những tiền đề chính trị, kinh tế, xã hội của công cuộc Minh Trị duy tân trong thời kỳ Tokugawa và Edo. Thời kỳ Tokugawa (1600 - 1868), là giai đoạn phát triển cuối cùng và cao nhất của chế độ phong kiến Nhật Bản.
Về chính trị, chính quyền trung ương đạt được sự quản chế tương đối thống nhất bao trùm toàn bộ lãnh thổ, vừa là thời kỳ trỗi dậy của các công quốc (Han) tập trung ở vùng tây nam. Về kinh tế, cơ sở kinh tế của đất nước vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp tự nhiên, vừa có sự dung dưỡng những nhân tố phát triển của kinh tế hàng hóa, giao lưu giữa các trung tâm thương mại trong nước và quốc tế. Về xã hội, chính quyền trung ương cố gắng duy trì trật tự xã hội bằng hệ thống giáo lý Nho giáo, đề cao Shinto giáo, lạnh nhạt với Phật giáo, từng bước chống lại Kitô giáo; vừa là thời kỳ xuất hiện những khuynh hướng tư tưởng đồng thời là trường phái học thuật mới, tác động đến nhiều đẳng cấp trong xã hội như: Quốc học, Khai quốc học, Hà Lan học. Tokugawa được coi là một thiết chế chính trị hướng tới hoà bình, ổn định và thống nhất còn Edo được coi là thời kỳ chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế - xã hội Nhật Bản.
Đó chính là giai đoạn bản lề, chuẩn bị những điều kiện, tiền đề thiết yếu cho sự kiến lập của một nhà nước hiện đại đầu tiên ở châu Á. Hay tác giả Bùi Bích Vân (2003) trong bài Những trào lưu tư tưởng chủ yếu thời Nhật Bản cận đại (1868 - 1945) [138] đã tổng kết về các trào lưu tư tưởng lớn thời kì này, đồng thời nhận định rằng chính những luồng tư tưởng mới trên đã góp phần làm nên cuộc đại cách mạng ở Nhật Bản. Nguyễn Minh Nguyên (2013) [94] trong Tư tưởng nhà nước pháp quyền của Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901), chỉ ra tư tưởng của Fukuzawa Yukichi về nhà nước pháp quyền, khi ông cho rằng: Nhật Bản cần có Hiến pháp phân định quyền và nghĩa vụ giữa nhân dân và chính phủ; nhà nước phải đóng vai trò chủ đạo trong quan hệ dân chủ tích cực với người dân; chính quyền phải thực hiện chức năng vừa là đầy tớ vừa là đại diện trung thành của dân; hình thành quan điểm về quyền con người, coi trọng sinh mạng, quyền bảo vệ tài sản, quyền tôn trọng nhân cách và danh dự của con người. 12 c Nghiên cứu về những biến đổi trong đời sống văn hóa xã hội thời Minh Trị duy tân Tác giả Đặng Xuân Kháng trong bài Fukuzawa nhà cải cách lừng danh thời Minh Trị duy tân [56] đã tìm hiểu vai trò của Fukuzawa đối với công cuộc Minh Trị duy tân trên hai bình diện.
Thứ nhất, Fukuzawa đã làm cây cầu nối cho tư tưởng văn minh và văn hóa châu Âu tiến vào Nhật Bản, làm nên thay đổi lớn trong đời sống xã hội của người dân Nhật thời kì này. Thứ hai, ông cũng là người có công đóng góp rất lớn trong công cuộc cải cách giáo dục theo xu hướng tiên tiến. Hoàng Minh Hoa, trong bài Truyền thống và hiện đại của Nhật Bản từ Minh Trị duy tân đến nay [42] đi tìm những nét thay đổi lớn trong đời sống văn hóa xã hội của Nhật trong thời Minh Trị. Theo tác giả, đó chính là thành quả của công cuộc duy tân, nó đã đem lại cho Nhật Bản một bộ mặt hoàn toàn mới trên nhiều bình diện, kinh tế, chính trị và văn hóa xã hội.